– ەگەر وپەراتسيانى تەگىن جاساتساق... ناتيجەسى «عاجاپ» بولۋى مۇمكىن!..
«ۆوكرۋگ سمەحا» جۋرنالىنان الىندى
ءازىل-وسپاق, سىن-سىقاق
بىردە...گاپ قايدا
وزبەك جازۋشىسى اسقات مۇحتار ادەبي-كوركەم «شىعىس جۇلدىزى» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىندە الماتىعا قوناققا كەلىپتى. ول كەزدە بىزدەگى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى سىرباي ماۋلەنوۆ ەكەن. – سىرباي, وسى سەنىڭ «جۇلدىزىڭنىڭ» تيراجى كەرەمەت كوپ قوي... قالايشا كوبەيتىپ ءجۇرسىڭ؟ – دەيدى اسقات ارىپتەسىنەن سىر تارتىپ. سوندا سىراعاڭ: – اسەكە, ءبىز جۇلدىزبىز عوي... باتىسقا دا, شىعىسقا دا, ءتىپتى كۇنگەي مەن تەرىسكەيگە دە نۇرىمىزدى شاشا بەرەمىز. ءسىرا, وقىرمانىمىز دا سول سەبەپتى كوپ شىعار. ال سىزدەر تەك شىعىسقا عانا نۇر شاشاتىن جۇلدىزسىزدار... مەنىڭشە, گاپ وسىندا! – دەپ ادەمى ازىلمەن جاۋاپ بەرىپتى.يگى تىلەك
سىراعاڭ – سىرباي ءماۋلەنوۆ «قازاق ادەبيەتىنە» ەكى رەت باس رەداكتور بولعانى بەلگىلى. سول ەكىنشى جولى باس رەداكتور بوپ بەكىگەن سوڭ, بىردە ورتالىق كوميتەتتىڭ كەزەكتى پلەنۋمىنا قاتىسادى. ءۇزىلىس كەزىندە سىراعاڭ بۇرىن ورتالىق كوميتەتتىڭ سەكرەتارى بولىپ ىستەپ, ورنىنان ءتۇسىپ قالعان ن.ءجاندىلديندى كورەدى. بۇرىنعى ءۇلكەن باستىق توڭىرەگىنە ءبىر توپ ادام جيناپ, اڭگىمەلەسىپ تۇرعاننان كەيىن, سىراعاڭ بايقاماعانسىپ بىلاي قاراي وتە بەرەدى. – ءيا, سىرباي, سەن «قازاق ادەبيەتىنە» قايتىپ بارىپسىڭ عوي؟ – دەپ ءجاندىلدين ءوتىپ بارا جاتقان سىراعاڭدى توقتاتىپتى. سوندا سىراعاڭ: – ونىڭىز راس... مەن قايتىپ بارۋىن قايتىپ باردىم عوي. مەنىڭ قايتىپ بارعان جولىمدى قۇداي تاعالا سىزگە دە بەرمەس پە ەكەن؟ – دەگەن ەكەن.جارايدى, «ءتورت» بولسىن ...
بارلىق جۋرناليستەردىڭ باس باپكەرى, تاربيەشى-تالىمگەرى بولعان اياۋلى ۇستاز پروفەسسور حايىرجان بەكحوجين ەمتيحان العاندا جۇرتتىڭ بارىنە بىردەڭە بىلسەڭ «بەس» قوياتىن دا, بىلىڭكىرەمەي كىبىرتىپتەپ قالساڭ «ءتورت» قوياتىن. ول كىسىنىڭ قورجىنىندا «ءۇش», «ەكى» دەگەن باعالار اتىمەن بولمايتىن. سول اعامىز ءبىر جولى ءوزى جەتەكشىلىك ەتكەن ديپلوم جۇمىسىنا ماقتاپ-ماقتاپ «بەس» قويسا كەرەك. ال وپپونەنتى بەلگىلى سىنشى, فەلەتونشى سەيدىلدا تولەشوۆ الگى جۇمىستىڭ ساۋ-تامتىعىن قالدىرماي سىناي كەلىپ, «بۇعان «ءۇش» قويۋعا دا بولمايدى», – دەپتى. سوندا حايرەكەڭ تۇرىپ: – ءاي, سەيدىلدا, سەن كەشىر, مەن ارتىعىراق كەتكەن ەكەنمىن, جارايدى, «ءتورت» بولسىن, – دەگەن ەكەن. كورگەن بىلگەنوۆ استاناءۇي العانىم, ۇيالعانىم...
ون جىل بويى وڭباي ءجۇرىپ, بيىل عانا ءۇي العانمىن, ءۇش بولمەلى بۇل پاتەردى, ايعا ۇشقانداي قيالدادىم. اكىم كەلىپ تاپسىردى كىلت, ءبىر جان ەكەن ك ۇلىمدەگەن, باقىتتى جان جوق تا شىعار, دۇنيەدە بۇگىن مەنەن. ال, ارادا ەكى اي ءوتتى, سۋ جاڭا ءۇيىم سىر ءبىلدىردى, «قۇرعاق جوتەل» – سىرقاتى كوپ, كوڭىلىمدى شىن ءبۇلدىردى. بوتەن داۋىس شىعارادى, ەدەندەرى سىقىر قاعىپ, اياق باسساڭ «كۇڭكىلدەيدى», اۋرۋ ادام سىقىلدانىپ. «سۆەتتەر» و باستان-اق, دەنى دۇرىس جالعانباپتى, اكەسىنىڭ قۇنىن سۇراپ, ەلەكتريك جالماڭ قاقتى. توبەسىنىڭ سىلاقتارى, «ابايلا» دەپ قۇلاپ تۇردى, قاتىن-بالام «قايتەمىز؟» دەپ, كوزدەرىندە سۇراق تۇردى. اجەتحانا اجەپتاۋىر, «سۋ قايدا؟» دەپ كۇڭگىرلەيدى, سانتەحنيك ساندالىپ ءجۇر, «كاك ەتو؟» دەپ مىڭگىرلەيدى. سۋ كرانى وقتىن-وقتىن, ءبىر تامشىعا زار بولادى, ءتۇن ورتاسى اۋعان شاقتا, سارىل-گۇرىل بار بولادى. جوعارىعا جىلۋ جەتپەي, «سورلاتتى-اۋ» دەپ وپىنامىز, ۆوكزالعا كەپ تۇنەگەندەي, ءتۇن كۇزەتىپ وتىرامىز. قابىرعاسى ءۇيىمىزدىڭ, «نورمالنو» دەۋ مۇمكىن ەمەس, ەستىلەدى ايقاي جىرى, كورشى ايەلدىڭ تىم كۇلەگەش. پلاستيكتى تەرەزەلەر, اشا قويساڭ جابىلمايدى, ءبىر «ءماستىردى» شاقىرماساڭ, مۇنىڭ بابى تابىلمايدى. ەسىكتەر دە ەسى كەتكەن, تۇتقالارى قولدى قىستى, شەگەلەسەڭ شەكتەن شىعىپ, قيقاڭداۋى بولدى كۇشتى. نە قىلسا دا ءۇيىمىز عوي, جاعداي ەندى تۇسىنىكتى, ويلايمىز تەك وسى كۇنى, بولسا ەكەن دەپ ءىشى قۇتتى. سەگىزىنشى قاباتقا كەپ, وزىمە ولجا ءۇي العانىم, «قونىس تويى قاشان؟» دەگەن, ەل-جۇرتىمنان ۇيالعانىم... ازىربايجان قونارباەۆ ماڭعىستاۋ وبلىسىسۇراق – جاۋاپ
– وتكەندە وزىمىزدەن شىققان وتاندىق جيھازدىڭ ءتۇر-ءتۇرىن ساتىپ الدىم. – ساپاسى قالاي ەكەن؟ – ول جاعىن بىلمەيمىن, مونشا جاققانعا جاقسى ەكەن... *** – وسى ءومىردى جالعان دۇنيە دەپ نەگە ايتتى ەكەن؟ – ماقتاعانى دا, جاقتاعانى دا, داتتاعانى دا, سوتتاعانى دا جالعان. سول ءۇشىن دە جالعان دۇنيە دەيتىن شىعار *** قۇربىمنىڭ تۋعان كۇنىنە ءىرى, بىراق از زات الايىن با, الدە كىشكەنتاي, بىراق كوپ زات الايىن با؟ – ارينە, كىشكەنتاي, بىراق كوپ زات ال. – ءوزىم دە شەمىشكە ساتىپ العان دۇرىس پا دەپ ويلاعانمىن. *** – اكە, ماسكۇنەمدەر دەگەن كىمدەر؟ – انا جەردەگى ءتورت قايىڭدى كورىپ تۇرسىڭ با؟ مىنە, سول ءتورت قايىڭ ماسكۇنەمدەرگە سەگىز بولىپ كورىنەدى. ءتۇسىندىڭ بە؟ – ءتۇسىندىم, اكە. بىراق ول جەردە ەكى قايىڭ تۇر...پوليتسياداعى «پاي-پاي!»
ەكى ماي قىزمەتكەرى جول بويىندا اڭگىمەلەسىپ تۇر: – اناۋ زىمىراپ كەلە جاتقان كولىكتىڭ جىلدامدىعى قانشا؟ – 150 دوللار! *** ءبىر جىگىت كولىگىمەن ماي بەكەتىنىڭ جانىنان كۇندە وتەدى ەكەن. ءبىر كۇنى ونى توقتاتادى: – باسەكە, نەگە توقتاتتىڭىز, ەرەجە بۇزعان جوقپىن عوي؟ – ماعان قارىزعا 10 مىڭ تەڭگە بەرە تۇرشى. – قالاي قايتاراسىز؟ – كەلەسى جولى ءبىر-ەكى رەت ەرەجە بۇزا بەرسەڭ بولادى. *** ماي قىزمەتكەرى جۇرگىزۋشىگە: – ءسىز جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولاعىن باسىپ ءوتىپ, وقۋشىلارعا نەگە جول بەرمەدىڭىز؟ – كىمنىڭ كىمگە جول بەرۋى كەرەك ەكەنىن مەن جاقسى بىلەمىن, شىراعىم. ءارى-بەرىدەن سوڭ مەنىڭ جاسىم ۇلكەن ەمەس پە؟! *** ەمحانادا: – دارىگەر, ماعان كىمنىڭ ميىن اۋىستىرىپ سالعانسىز؟ – ماي قىزمەتكەرىنىڭ. – باسە, قولىمدى شوشايتىپ, ىسقىرا بەرەمىن, ىسقىرا بەرەمىن...ءپاتۋالى بايگە
پىقىپ ەرتەڭگى بولاتىن الامان بايگەنى ويلاپ تۇنىمەن كوز ىلمەي دوڭبەكشىپ شىقتى. بارسا بولدى, التى الاشتىڭ الامان اتتارى باق سىنار ات جارىسىنا قاتىسسا بولدى, قۇمارى قانىپ, ايىزى قانار ەدى-اۋ! كۇيدىرەتىنى – بايگەسى دەمالىس كۇندەرگە بۇيىرماي, ونىڭ ۇستىنە قىزمەتتەگى قىزۋ ناۋقان كەڭىردەكتەن الىپ اتتاپ باستىرمايدى. ۇجىم بولىپ ءۇيىلىپ-توگىلگەن تاپسىرمانى ورىنداماسا وماقاسا وپىرىلىپ, ءبىرجولا قۇردىمعا كەتىپ تىنارلارى انىق. نە دە بولسا دەپ, كورەسىنى كورە جاتارمىن, كوپ بولسا قىزمەتتەن كەتەرمىن دەپ پىقەكەڭ بايگەگە بارماق بولىپ شەشىپ, سوندا دا دەپ, ءۇنسىز قالعاندى ءجون كورمەي, بەتتىڭ ارىن بەلگە بۋىپ, «اۋرۋ الىپ ۇردى» دەگەندى مايىن تامىزا ايتا قويايىن دەپ تىكەلەي باستىعىنا «جۇمىستاسىز با؟» دەپ ەدى, ول داۋىسى قارلىعىڭقى, ءۇزىپ-جارىپ: – نە بولعانىن, وپىرىلىپ قالىپپىن... ىستىعىم كوتەرىلىپ, ءتۇنى بويى كوز ىلمەي شىقتىم. بۇگىن بارا المايمىن, وزىڭە سەندىم, مەنى جوقتاتپا! – دەيدى. ...پالەكەتتىكى, قىرسىققاندا قىمىران ءىريدى. شەشىنگەن سۋدان تايىنباس, نە دە بولسا دەپ پىقەكەڭ ءبارىن باقىلاپ وتىراتىن باستىقتان كەيىنگى ورىنباساردىڭ تەلەفونىن تەرىپ: «الەكە, قىزمەتتەسىز بە؟» دەپ ەدى: – بۇگىن بولمايمىن. جاقىن جيەن قايتىس بولىپ, سوندا كەتىپ بارا جاتىرمىن, – دەپ كەلتە قايىردى. ويپىر-اي-ءا, تىكەلەيى اناۋ, تەكسەرىپ-تىركەپ وتىراتىنى مىناۋ... جولى بولايىن دەپ تۇر, تەك مۇندايدا باس باستىقتىڭ قاھارىنا مىنەرى ءسوزسىز... پىقەكەڭ ءارى ويلاپ, بەرى ويلاپ, قاتال باس باستىقتىڭ قاھارىنان قالتىراعان بولىپ ءبىراز وتىردى دا, كوز الدىنا بۇگىنگى وتەر بايگەنىڭ ىردۋ-دىردۋى, قىزىق-شىجىعى ەلەستەپ ەسەڭگىرەپ وتىرىپ, باس باستىققا حابارلاسا قالعانىن بىلمەي قالدى. بۇنىڭ ايتقان مىڭگىر-دىڭگىرىنە قۇلاق اسپاستان باس باسەكەڭ: – باجامنىڭ بالاسى اتتان قۇلاپ اۋىر حالدە اۋرۋحاناعا ءتۇسىپتى... مەن سوندامىن. تاپسىرىلعان ءىستى تاپ-تۇيناقتاي ەتىڭدەر! – دەپ بۇيىرا سويلەپ ول كىسى دە كەلتە قايىردى... ...پىقەكەڭ قۋانعاننان «ءاپ, بارەكەلدى!» دەپ اتىپ تۇرىپ يپپودروم جاققا قۇستاي ۇشتى. ايىم وڭىنان تۋدى دەپ وسىندايدا ايتقان بولار... پىقىپ ءجون-جونىمەن, رەت-رەتىمەن تىلەپ بولدىرا الماس كۇنگە ريزا قالىپپەن ىردۋ-دىردۋ بايگە ءوتىپ جاتقان ورتادان ويىپ تۇرىپ ورىن الدى. نە كەرەك, تايراڭداپ تاي جارىس تا ءوتتى, بۇلكىلدەپ جورعا جارىس تا ءبىتتى – پىقەكەڭ ريزا! ال ودان سوڭعى بولىپ وتكەن الىس قاشىقتىقتاعى الامان بايگەنىڭ ءجونى بولەك بولدى-اۋ!.. پىقەكەڭ جارىسقا قاتىسقان نەبىر تۇلپارلاردى كورىپ كوزايىم بولدى, ايىزى قاندى. ءوزى بايگەگە ءباس تىكپەسە دە الاماننىڭ الدى بولىپ كەلگەن ارعىماقتارعا ءدان ريزا. قۋانىشىندا شەك جوق, بۇگىنگىدەي بۇتكىل تۇلابويىن شىمىرلاتقان عاجاپ كورىنىسكە ريزاشىلىعىن بىلدىرە قويايىن دەپ الاماننىڭ باس ءبايگەسىن يەلەنگەن بوزبالانى قۇشاقتاپ قۇرمەت كورسەتەيىن دەپ ول تۇرعان تۇعىرعا تاقاپ كەپ كىلت كىدىردى... ماسساعان, ال كەرەك بولسا, بوزبالا توڭىرەگىندە كوز تانىس, ءجۇز تانىس – قىزمەتتەس ۇجىم اتاۋلىسى تايلى-تاياعى قالماي وسىندا كەلىپتى... ۇرىستا تۇرىس جوق, كىدىرمەي باس بايگە يەگەرىن قۇشاقتاپ, ىرجالاقتاعان قالپى قاتار تۇرعان باس باسەكەڭنەن تارتىپ, ورىنباسارى بار, تىكەلەي باستىعى بار – ءبار-ءبارىن قۇتتىقتاعان بولدى. عاجابى, باس بايگەنى جەڭىپ العان باس باسەكەڭنىڭ باجاسىنىڭ بالاسى ەكەن... ەرسۇلتان ماعجان الماتى وبلىسىتەرگەۋشىگە قارسى سۇراق
كوپ سوزگە يىق بەرمەيتىن, سونىڭ ەسەسىنە ءبىر-ەكى اۋىز سوزبەن-اق ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ءتۇسىندىرىپ, ءتۇيىپ ايتاتىن ازاماتتار ەل ىشىندە كوپ كەزدەسىپ جاتادى. سولاردىڭ ءبىرى – سوزاق اۋدانى, شاعا اۋىلىندا تۇراتىن شەگەباي وسپان ۇلى. بۇگىندە زەينەتكەرلىككە شىققان شەگەباي اعا ۇزاق جىلدار كەڭشاردا كولىك جۇرگىزۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەدى. سول جىلداردىڭ ەداۋىر بولىگىندە ول كىسى جاي جۇرگىزۋشى بولعان جوق, بىلدەي فەرما مەڭگەرۋشىسىنىڭ «شوپىرى» بولدى. بىردە كەڭشار باسشىلىعىنىڭ ۇستىنەن ارىز ءتۇسىپ, ونىڭ سوڭى اجەپتاۋىر «اڭگىمەگە» اينالىپ, اۋىل-ايماقتىڭ ءىشى كۇبىر-سىبىرعا تولىپ, تەرگەۋشىلەر قاپتاپ, تىنىش جاتقان اعايىننىڭ اراسى ب ۇلىنە جازداعان-دى. سودان, تەگەۋرىنى قاتتى تەرگەۋشىلەر جازىقتىلاردى تۇقىرتۋ ءۇشىن كۋالاردى كوپتەپ تارتىپ, قىزۋ جۇمىسقا كىرىسىپ, «كوسىلە شاۋىپ», اۋىلدىڭ ءىشىن «الا قۇيىنعا» اينالدىردى. قىرسىققاندا فەرما مەڭگەرۋشىسىنىڭ كولىگىن ءجۇرگىزگەن شەگەباي كوكەمىز جاي كۋاگەر ەمەس, كىنالىلەر قاتارىنا ىلىگىپ, كەزەگى كەلگەندە تەرگەۋگە الىنادى. تەرگەۋشى شەگەباي وسپان ۇلىنا قاراپ, «ءسىز پالەن جىلى پالەن كۇنى تۇگەنشەگە وسىنشاما باس قوي اپارىپسىز, پالەن جىلى, پالەن ايدا تۇگەنشەنىڭ ۇيىنە جەم اپارىپسىز...» دەگەندەي مازمۇنداعى, سوڭعى 7-8 جىل كولەمىن قامتىعان «ۇرلىعىن» الدىنا جايىپ سالادى. ومىرىندە بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاپ كورمەگەن, ادال ەڭبەگىمەن بالا-شاعاسىن اسىراپ جۇرگەن شاكەڭ تەرگەۋشىنىڭ كىنالاۋلارىنا تاڭىرقاي قاراپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن نە ىستەسە دە تەك فەرما مەڭگەرۋشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداعانىن وي ەلەگىنەن وتكىزە كەلىپ, قۇقىق قورعاۋ وكىلىنىڭ ءوزىن «جاۋاپقا» تارتىپ جىبەرگەنىن اڭعارماي دا قالادى. – شىراعىم, وسىنشاما ۇرلىقتى مەن قالاي قورىقپاي ىستەپ جۇرگەنمىن؟ – ؟ – ويپىرماي! مەن كادىمگىدەي ادامدارعا ۇقساپ جۇمىس جاساپ ءجۇرمىن دەسەم, ۇنەمى ۇرلىق ىستەگەن ەكەنمىن عوي, ءا؟ – دەپ تەرگەۋشىگە تاڭىرقاي, سۇراۋلى پىشىنمەن قارايدى. مۇنى ەستىگەن تەرگەۋشى ك ۇلىپ, ونىڭ تەك ءوز باستىعىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداعانىن, ەشقانداي كىناسى جوق ەكەنىن ۇعىپ, شەگەباي وسپان ۇلىنا «ەندى قايتىپ تەرگەۋگە شاقىرمايمىن», دەپ ۋادە بەرگەن ەكەن. اساباعا جاۋاپ بىردە شەگەباي اعام كورشى اۋىلعا قۇدالىققا بارادى. سوزگە ساراڭ, ءوزىن سىپايى ۇستاپ, اڭگىمەگە ارالاسپاي وتىرعان ول كىسىدەن اسابا قايتا-قايتا ءان ايتۋىن سۇراپ قويماپتى. ونىڭ ۇسىنىسىن قابىلداي قويمايدى. وعان قاراماعان اسابا باستىرمالاتىپ شەگەباي اعاما: «ءسىزدىڭ اۋىلىڭىزعا ءان كيەسى, ءان يەسى قونىپ وتكەن دەسەدى. سوندىقتان دا اۋىلداستارىڭىزدىڭ بارلىعى ءاندى قاتىرىپ ايتادى. ءسىز ءان شىرقاي المايدى دەگەنگە كىسى سەنە مە؟» دەيدى. سوندا شەگەباي اعام: «ءيا, راس. ءبىزدىڭ اۋىلعا ءان كيەسى, ءان يەسى قونىپ وتكەن. بىراق, الگى ءان يەسى, ءان كيەسى قونعان كۇنى مەن اۋىلدا بولماي قالىپ ەدىم», دەگەن ەكەن. جولدىباي بازار استانا مۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر