تاۋەلسىزدىك شەكارادان باستالادى

1992 جىلدىڭ 18 تامىزىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكارا اسكەرلەرى تۋرالى» جارلىعى جاريالاندى. سول ساتتەن باس­تاپ كسرو مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قىزىل تۋلى شەكارا وكرۋگىنىڭ قۇرىلىمدارى مەن بولىمدەرى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ شەكارا اسكەرلەرىنىڭ نەگىزىنە اينالدى. وسى ۋاقىتتان باس­تاپ 18 تامىز شەكارا اسكەرلەرىنىڭ قۇرىلعان كۇنى بولىپ ەسەپتەلەدى. قازاقستاندىق شەكاراشىلار, ەڭ الدىمەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ اراسىنداعى شەكارا بولىگىن كۇزەتۋدى قولعا الدى. ونىڭ ۇزىندىعى – 1718 شاقىرىم. ال قازىرگى تاڭداعى شەكاراشىلارىمىزدىڭ كۇزەتەتىن شەكارا سىزىعىنىڭ ۇزىندىعى 15 مىڭ شاقىرىمنان اسادى. وسى ورايدا, ەلباسىمىزدىڭ مەملەكەتتىك شەكارانى انىقتاۋ, بەلگىلەۋ جونىندە اتقارعان ۇشان-تەڭىز ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ورىندى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «دۇنيە ءجۇزى مەملەكەتتەرى ىشىندە اۋماعى بويىنشا توعىزىنشى ورىندى الاتىن قازاقستان شەكاراسى, بارلىق ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا قاراماستان, تاياۋ جىلداردا سەنىمدى قورعالاتىن بولادى», دەگەن ءسوزى شەكاراشىلارعا قانات ءبىتىردى. كورشى مەملەكەتتەرمەن شەكارا سىزىعىن انىقتاۋ بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ, دەليميتاتسيا, دەماركاتسيا ۇدەرىستەرىن وتكىزۋ وڭاي بولعان جوق. بىراق, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا وسى ما­سەلەلەر وڭتايلى شەشىمىن تاۋىپ جاتتى. شەكارا اسكەرلەرى بىرتىندەپ مەملەكەتتىڭ بەلگىلەنگەن جاڭا شەكارا بولىكتەرىن كۇزەتۋگە كىرىستى. مەملەكەتتىك شەكارانى كۇزە­­تۋدى ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ ماق­ساتىندا بەس وڭىرلىك باسقارما قۇرىلدى. اتاپ ايتقاندا, وڭتۇستىك شەپتى قورعاۋ, مەملەكەتتىك شەكارادا ەكسترەميستىك توپتاردىڭ ءىس-قيمىلدارىن اۋىزدىقتاۋ, سونداي-اق, قارۋ-جاراق, وق-ءدارى, ەسىرتكى قۇرالدارىنىڭ جانە زاڭسىز ميگراتسيانى توقتاتۋ ماقساتىندا 2000 جىلى «وڭتۇستىك» وڭىرلىك باسقارماسى قۇرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شىعىس شەبىن كۇزەتۋ ماقساتىندا 2002 جىلعى 31 مامىردا «شىعىس» وڭىرلىك باسقارماسى قۇرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇقك شەكارا قىزمەتىن جايلاستىرۋ مەن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس 2002 جىلدىڭ 17 تامىزىندا قوستاناي قالاسىندا «سولتۇستىك» وڭىرلىك باسقارماسى قۇرىلدى. «باتىس» وڭىرلىك باسقار­ماسى­نىڭ نەگىزگى كۇش-جىگەرى كاسپي تەڭىزىندەگى اۋماقتىق پروب­لەما­لارعا بايلانىستى تۋىنداي­تىن جاعدايلاردى انىقتاۋ, شەتەل­دىڭ ارناۋلى قىزمەتتەرىنىڭ بار­لاۋ-بۇلدىرۋىنە قارسى تۇرۋ, مەملە­كەتتىك شەكاراداعى زاڭسىز قارۋلى توپتاردىڭ ءىس-قيمىلىنىڭ جولىن كەسۋ, كاسپي تەڭىزىنىڭ بيورەسۋر­سىن قورعاۋ, كونتراباندالىق قارۋ-جاراقتىڭ, وق-ءدارىنىڭ جانە ەسىرت­كى قۇرالدارىنىڭ جولىن كەسۋ جۇمىستارىنا جۇمىلدىرىلدى. مەملەكەتتىك شەكارانى كۇزەتۋ شارالارىن دامىتۋ ماقساتىندا, ونىڭ ىشىندە كاسپيدىڭ بيورەسۋرسىن قورعاۋ ءۇشىن 2008 جىل­دىڭ 29 مامىرىندا «باتىس» وڭىر­لىك باسقارماسىنىڭ نەگىزىندە «جاعا­لاۋ كۇزەتى» وڭىرلىك باسقار­ماسى قۇرىلدى. ارينە, العاشقى جىلدارى قيىندىقتار كوپ بولدى. كسرو دەگەن مەملەكەت تاراعاننان كەيىن ونىڭ اسەرى بارلىق سالادا ءبىلىنىپ جاتتى. الدىمەن ەكونوميكالىق بايلانىستار ءۇزىلدى. وسىنىڭ اسە­رىنەن كەلىپ شەك­ارا اسكەر­لە­رىندە ماتەريالدىق-تەحني­كا­لىق جاعىنان جابدىقتاۋ جا­عى قيىندادى. ماماندار جەتىس­پەۋشىلىگى قاتتى بايقالدى. كوپ­تەگەن شەكاراشى وفيتسەرلەر, اسكەري قىزمەتشىلەر وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىنا قايتا باستادى. 1998 جىلدان شەكارا اسكەر­لەرىندە بەتبۇرىستى كەزەڭ باستالدى. ماتەريالدىق-تەحنيكا­لىق جاعداي جاقسارا ءتۇستى. ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولداۋى ارقا­سىندا جىل سايىن شەكارا قىزمەتىنە تۇراقتى تۇردە قوماقتى قارجى ءبولىنىپ, زاماناۋي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازامەن جابدىقتالدى. زامان تالابىنا ساي كەلەتىن قاجەتتى ينفرا­قۇرىلىمدار بوي كوتەردى. شەكارا بويىنا ين­جەنەرلىك كەدەرگىلەر ورناتۋ جۇمىستارى جۇيەلى اتقارىلدى. كوپتەگەن زاستاۆالار زاماناۋي ارناۋلى قۇرال­دارمەن, بايلانىستىق بەلگى بەرۋ كەشەندەرىمەن, باقىلاۋ قۇرال­دارىمەن, باسقا دا كەرەك-جاراق­تارمەن جابدىقتالدى. شەكارا بىرلەستىكتەرىندە, قۇ­رىلىمدارى مەن اسكەري بولىم­دەردە اۆتوپاركتەر جاڭارتىلدى. ارناۋلى تەحنيكالىق قۇرالدارمەن جابدىقتالعان جاڭا ۇلگىدەگى اۆتوكولىكتەر الىندى. ولاردىڭ ىشىندە جول تاڭدامايتىن كولىكتەر, اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا بەيىمدەلگەن ارناۋلى كولىكتەر شەكاراشىلارىمىزدىڭ تاپتىرماس سەرىگىنە اينالدى. جاعالاۋ كۇزەتى ءۇشىن مىڭنان استام شام­شىراق, پروجەكتورلى ستانسالار ساتىپ الىندى. قازىرگى كەزدە شەكارا كۇزەتىن اسكەري ۇشاقتار جانە تىكۇشاقتارسىز كوزگە ەلەس­تەتۋ مۇمكىن ەمەس. كاسپي تەڭىزىن جانە ونداعى بيورەسۋرستاردى قورعاپ, براكونەرلىكتىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن شەكارا كاتەرلەرى مەن كەمەلەرى ىسكە قوسىلدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ شەكاراسى جوع­ارى اسكەري-تەحنيكالىق تالاپتارعا ساي جابدىقتالعان. شەكارا كۇزەتىندە جاڭا تەحنيكا مەن وزىق تەحنولوگيا تولىق كورىنىس تاپقان. شەكارا قىزمەتىنىڭ قارۋ-جاراعىن, تەحنيكاسىن استاناداعى اسكەري شەرۋ بارىسىندا كوپتەگەن ادام تاماشالادى. سونىمەن قاتار, شەكارا كۇزە­تىندە قىزمەتتىك جانۋارلار دا كەڭىنەن پايدالانىلادى. ونىڭ ىشىندە اتتار مەن يتتەردىڭ ءجونى بولەك. اتتار تاۋ مەن تاستىڭ اراسىنداعى شەكارا سىزىعىن باقىلاۋدا تاپتىرمايتىن كولىك ەكەندىگى ەرتەدەن-اق بەلگىلى. ال شەكارا بۇزۋشىنى ىزدەستىرۋدە, ەسىرتكى زاتتارىن انىقتاۋدا شەكاراشى ساربازدار قىزمەتتىك ءيىسشىل يتتەردىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم­دارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقسا­تىندا دا كوپتەگەن جۇمىستار اتقا­رىلۋدا. شەكارا قىزمەتىنىڭ ينجە­نەرلىك بولىمشەلەرى مىڭداعان شاقىرىمعا جۋىق قورشاۋلى جانە بوگەتتى شارباقتار ورناتتى, ور قازدى. سونداي-اق, شەكارا جولدارى, باقىلاۋ مۇنارالارى, ۇشىپ-قونۋ الاڭقايلارى, شەك­ارا كاتەرلەرى ءۇشىن ايلاقتار, قالقىمالى كوپىرلەر سالىندى. جالپى, شەكارا كۇزەتى دەگەن ۇعىم كەشەندى شارالارمەن ەرەكشەلەنەدى, اسقان جاۋاپ­كەر­شىلىك پەن شىنايى پاتريوت­تىقتى قاجەت ەتەدى. قۇسايىن بەرقاليەۆ, گەنەرال-مايور,  ۇقك شەكارا قىزمەتىنىڭ «زاستاۆا تارلاندارى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى