ءبىر قاراعاندا, اڭسارلى ازاتتىعىمىزعا قولىمىز جەتكەنى كۇنى كەشە عانا سياقتى. دەسەك تە, سول جىلى تۋعان ءسابي بالا بۇگىن تەپسە تەمىر ۇزەتىن 25-تەگى ءوندىر جاس جىگىت. ال ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك بەسىگىندە تەربەلگەن, قيلى داۋىلدارعا توتەپ بەرگەن قازاقستانىمىز جاسامپاز جاس مەملەكەت. وسى جايدىڭ مانىنە تەرەڭىرەك بويلاساق, ەلىمىزدىڭ 25 جىلدا 25 عاسىرعا تاتىرلىق تاراۋ-تاراۋ تاعدىرلى تاۋەكەل جولىن ابىرويمەن ءجۇرىپ وتكەنىنە سۇيسىنەرىمىز دە راس. قازاق ەلى حالقىمىزدىڭ جارىم ىرىس-ىرىمىنداعى جيىرما بەستىڭ بارلىق جاقسىلىقتارىمەن جاسانىپ, جۇلدىزى شىرقاۋ بيىكتە جارقىراپ, ءدۇيىم دۇنيەگە دانالىعىمەن تانىلدى, دارالىعىمەن ايشىقتالدى.
وسى دارالىقتىڭ ءبىر پاراسى, ەلدىك بولمىسىمىزدىڭ اجار-كەلبەتى ەركىندىك جىلدارىندا بوي كوتەرىپ, ساقي ساپ تۇزەگەن ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەر ارقىلى دا پاش ەتىلىپ جاتقانىن قاپەرگە الماي تۇرا المايمىز. سەبەبى, بۇل دا ءبىر باق-بەرەكەمىزدىڭ باياندىلىعىن اڭعارتاتىن عانيبەت جاعداي. بۇل اراداعى ەڭ ءبىر عاجابى سول, الەمنىڭ امەريكا, انگليا, فرانتسيا, قىتاي, تۇركيا سىندى الپاۋىت ەلدەرى وزدەرىنىڭ دارا كەسكىنىن كەيىپتەيتىن بەدەر-بەلگىلەرىن, نىشاندى جادىگەرلەرىن جۇزدەگەن جىلدار بويى تىرنەكتەپ ءتۇزىپ كەلسە, قازاق ەلى جالپاق جاھانعا جايىپ سالار جان دۇنيەسىن, جارقىن داستۇرلەرىن, بەكزات بولمىسىن, تەكتىلىگى مەن بەتتىلىگىن شيرەك عاسىر جۇزىندە عانا بايىپتاپ تا بايانداپ, نەشە سان كەشەندى ءھام كەنەن ەسكەرتكىشتەرمەن ورنەكتەپ ءورىپ كورسەتە الدى.
«تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تال بەسىگى الماتى بولدى» دەگەن ءسوزدى ەلباسىمىز ءاردايىم ايتىپ جۇرەدى. ەلدىگىمىز بەن ەركىندىگىمىزدى العاش ساۋلەت ونەرى تىلىندە ايشىقتاپ بەينەلەگەن شىن مانىندەگى تولاعاي دا تولىمدى ەسكەرتكىش كەشەنى – «تاۋەلسىزدىك» مونۋمەنتى ناق وسى ۇلىق مەرەكەمىزدىڭ بەس جىلدىعىنا وراي الاتاۋ باۋرايىنداعى ارۋ قالادا اسقاقتادى. شوت-امان ءۋاليحانوۆ جەتەكشىلىك ەتكەن ءساۋلەتشىلەر مەن مۇسىنشىلەر توبى مونۋمەنتتى جاساۋ بارىسىندا ءتول تاريحىمىز بەن تاۋەلسىزدىك مۇراتتارىن شەبەر توعىستىرىپ, بىرەگەي كوركەم شەشىم تاپقان. كوك اسپانعا شانشىلعان ورتالىق سىنتاستىڭ ۇشار باسىندا ويىلىپ بادىزدەلگەن قازاقستاننىڭ ەلتاڭباسى, ونىڭ ۇستىندە قاناتتى بارىس. ەڭ جوعارىدا – جارالعانداي جاسىننان, بەس قارۋىن اسىنعان, جاۋى بولماس باسىنعان, قولىنداعى قىران قۇسى تالپىنعان, الەمگە «التىن ادام» دەپ تانىلعان دۋلىعالى جاس سارباز. مونۋمەنتتىڭ قاپتالىندا جەلتوقسان كوتەرىلىسى مەن ءتا- ۋەلسىزدىك جاريالانعانعا دەيىنگى قازاق تاريحىنان سىر شەرتەتىن بەدەر-بەينەلەر. ال ءدال جانىندا دالا داناسى – اقىلگوي ابىز اتا مەن جۇرەگى مەيىرىمگە تولى اق جاۋلىقتى جەر-انا, ولاردىڭ الدىندا ق ۇلىنشاققا مىنگەن ۇل مەن قىز مۇسىندەرى. وسىلايشا مونۋمەنتتىڭ مازمۇنىنداعى ۇلتتىق رۋح پەن سىر-سيپات وسىناۋ تولاعاي تۋىندىعا دەگەن حالىق قۇرمەتىن ارتتىرا تۇسكەنى دە اقيقات.
ەلدىگىمىز بەن ەرلىگىمىزدى, عاسىرلار قويناۋىنان تامىر تارتقان مەرەيلى مەملەكەتتىگىمىزدى پاش ەتكەن «تاۋەلسىزدىك» مونۋمەنتىنىڭ وسىدان تۋرا 20 جىل بۇرىن, 1996 جىلعى 16 جەلتوقساندا بولعان اشىلۋ سالتاناتىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن تاۋەلسىزدىگىمىزدى ءبىرىنشى تانىعان تۇركيا پرەزيدەنتى سۇلەيمەن دەميرەل قاتىستى. سودان بەرى «التىن ادام» ەسكەرتكىشىنىڭ اينالاسى الماتىلىقتار مەن وڭتۇستىك استانا قوناقتارىنىڭ, جاس جۇبايلاردىڭ شۋاق كۇلكىسىنە بولەنبەگەن كۇنى بولعان ەمەس.
الماتىدا كەڭەس جىلدارىندا جالعىزسىراعانداي كۇي كەشكەن حاكىم اباي مەن عۇلاما شوقان ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قاتارى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا تولىعا بەردى, مولىعا بەردى. ول ول ما, ءۇش جىلدان كەيىن ورداباسىدا قازاقتىڭ ءبىرلىگىن كۇيتتەگەن تولە, قازىبەك, ءايتەكە بيلەر ارداقتالعان ۇلى جيىن ءوتىپ, ۇلتتىق-مادەني قورىق قۇرىلعان. ال 1997 جىلى تاريح مىنبەرىندەي ورداباسى توبەسىندە بىرلىك مونۋمەنتى بوي تۇزەگەن ەدى. ەسكەرتكىشتەرگە اينالىپ, ەلىنە ءورشىل دە ەلشىل رۋح سىيلاعان ءۇش بي بۇگىنگى باق-بەرەكەلى ۇرپاعىمەن ەمەن-جارقىن جۇزدەسىپ, وركەنيەت ورىنە شىققان قالالارىمىز بەن كەنتتەرىمىزدى ارالاپ كەتتى دەسەك تە بولعانداي.
ارينە, تاۋەلسىزدىگىمىزدى ءدارىپتەيتىن, ايشىقتى بەينەلەيتىن ەڭ تاماشا ەسكەرتكىش, عاجايىپ تۋىندى – ەلوردامىز استانا. ونىڭ اۆتورى قادىرمەندى ەلباسىمىز ەكەندىگى دە ءدۇيىم دۇنيەگە ءماشھۇر. جاڭا استانامىزدىڭ كورىك-كەلبەتى كەلۋشىنى دە, كورۋشىنى دە تامساندىرادى. ورتالىعىنداعى بىرەگەي ساۋلەتتىك انسامبل ارمان بيىگىنە جەتەلەيدى, تۋعان ەلىڭ مەن جەرىڭ, استانا بايتاعىڭ ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىنە بولەپ مەرەيلەندىرەدى. بۇل انسامبلدەگى ەڭ باستى تۋىندى اقوردا دەسەك, وعان جالعاسىپ ساۋلەتتىك كەشەننىڭ ارقاۋ-وزەگىنە ءبىر-ءبىر جاھۇت جاۋھارداي بولىپ تارتىلعان «بايتەرەك», «حان شاتىر», «بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم» سارايى, «تاۋەلسىزدىك سارايى», «قازاق ەلى» مونۋمەنتى, «ماڭگىلىك ەل» قاقپاسى ەلدىگىمىزدىڭ, بەرەكە-بىرلىگىمىزدىڭ داستاندارىنداي ورنەكتەلە ورىلەدى, كوڭىلىمىزدى كوككە ورلەتەدى. بۇل عالامات عيماراتتار مەن ەڭسەلى ەسكەرتكىش كەشەندەرى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ شەجىرەلى سىرىن شەرتەدى, جارقىن تاريح جاساپ جاتقان جاسامپاز ءداۋىرىمىزدىڭ اۋەزدى اۋەنىن قالىقتاتادى, ەگەمەن ەلدىڭ ورەلى وركەنيەتىن, جەڭىستەرى مەن جەمىستەرىن جىرعاپ پاش ەتەدى.
تاۋەلسىز ەلدىڭ بارلىق شاپاعات ساۋلەسى, قاسيەت-كيەسى, دانالىعى مەن سارالىعى, بارشا جاقسىلىعى مەن ار-ۇياتى اقورداعا جيناقتالعان. باعانالى باستى وردامىزدىڭ ساۋلەتى مەن سالتاناتىنان ءبىز وسىنداي سىر-سيپاتتى اڭعارامىز. اقوردا قازاقستان حالقىنىڭ باياندى باقىتى مەن جارقىن بولاشاعىنىڭ نىشاندى كورىنىسى, مەملەكەتتىگىمىزدىڭ اجىراماس اتريبۋتى دەسەك, اقيقاتى دا سول.
استاناعا كەلگەن قوناقتاردىڭ ءۇلكەنى مەن كىشىسى ءبىردەي «ءبايتەرەكتى» كورۋگە اسىعادى. اتاۋى دا, جاساۋى دا ءار قازاقتىڭ جانىنا جاقىن, تاۋەلسىزدىگىمىزبەن ءۇندەس, ماڭگىلىكتى كوزدەگەن مۇراتىمىزبەن ۇيلەس ونەر تۋىندىسى, ەلوردانىڭ ەڭ كورنەكتى عيماراتتارىنىڭ ءبىرى ءھام ءبىرەگەيى دە وسى. التىن كۇنگە بوي سوزعان الىپ «بايتەرەكتىڭ» ءتۇيىندى فيلوسوفياسى قازاق حالقىنىڭ جاڭعىرىپ قايتا ءتۇلەۋىنىڭ, وزگەلەرمەن تەرەزەسى تەڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ, حالىقتىق ۇعىمداعى بيىكتىك پەن تەرەڭدىكتىڭ, كەڭدىك پەن دارقاندىقتىڭ بەلگىسىن بىلدىرەدى.
ايتا كەتەتىن جايت, «بايتەرەكتىڭ» نەگىزگى يدەياسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەسكيز-نوبايىنىڭ نەگىزىندە ومىرگە كەلگەن. قازاق اڭىزىنداعى قاسيەتتى سامۇرىق قۇسى «ماڭگىلىك ەل» مۇراتىنا قاراي سامعاپ ۇشىپ بارادى. تەمىرقازىق نىسانا – تىرشىلىكتىڭ تىرەگى بايتەرەك. ۇشار باسىنداعى ۇيادا ءومىر ۇيىعى التىن جۇمىرتقا – الىپ شار. ونىڭ ىشىندە استانا الاقانداعىداي كورىنەتىن ايالى زال, ورتاسىندا 17 جاپىراقتان تۇراتىن, 17 ءتۇرلى الەم دىندەرىنىڭ وكىلدەرى قول قويعان اعاش عالامشار. كەلۋشىلەر ونىڭ قاسىنداعى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الاقان ىزىنە الاقانىن بەتتەستىرىپ, جاقسى ىرىممەن, جورالعى ۇمىتپەن ءسات سايىن سۋرەتكە ءتۇسىپ جاتادى. تاۋەلسىزدىك ەسكەرتكىشىندە تۋىنداعان تاعىلىمدى ءداستۇر وسىنداي. ال «بايتەرەكتىڭ» 97 مەترلىك بيىگىنەن زاماناۋي قالانىڭ كوركەم كورىنىسى اشىلادى. «97» سانى دا كەزدەيسوق ەمەس, ول ەلوردا مارتەبەسىنىڭ الماتىدان استاناعا اۋىسىپ كەلگەن جىلىن مەڭزەيدى.
ەلوردامىزدى قازىر «ماڭگىلىك ەل» قاقپاسىنسىز كوزگە ەلەستەتۋ قيىن. بيىكتىگى 20 مەترلىك وسىناۋ ساۋلەت نىسانى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا اشىلدى. قاقپانىڭ قوس قاپتالىنداعى اقساقال مەن انا مۇسىندەرى, قالقان مەن تايقازان ۇلتتىق كيەلى ۇعىمدارمەن استاسادى. جاسامپازدىق ماڭگىلىكتى مۇرات تۇتقان ەل استاناسىنىڭ تاعى ءبىر جاراسىمدى دا ماعىنالى سيمۆولىنا اينالدى.
2009 جىلى قاتارعا قوسىلعان «قازاق ەلى» مونۋمەنتى جالپى ەلىمىز بويىنشا تاۋەلسىزدىككە ءتاۋ ەتەر ەڭ ەلەۋلى ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرىنە اينالعانى انىق. بۇل ءمادەني-ساۋلەتتىك, تاريحي-مەموريالدىق كەشەن قازاقستاننىڭ دوسقا قۇشاعى اشىق ادال نيەتىن, مەملەكەتىمىزدىڭ بەيبىتشىلىك ءسۇيگىش پاراساتتى ساياساتىن ءبىلدىرەدى. ورتالىق بارەلەفتەن اتا زاڭنىڭ ۇستىنە قولىن قويىپ, انت بەرىپ تۇرعان تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ونىڭ سىرتىنداعى, ول ارقا سۇيەگەن حالىق كورىنىس تاپقان. بۇدان باسقا, «قاھارماندىق», «جاسامپازدىق» جانە «بولاشاق» اتتى بارەلەفتەردە قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى كەمەل بەينەسى جان-جاقتى اشىلىپ كورسەتىلگەن. وسى يدەيالاردىڭ ءبارى قازاقستان حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىك العان كەزدەگى شاتتىعىن پاش ەتەتىن «بىرلىك» اتتى مۇسىندىك كومپوزيتسيامەن تۇيىندەلۋى تىپتەن عانيبەت.
ەلباسىنىڭ يدەياسىمەن اتاقتى اعىلشىن ساۋلەتشىسى نورمان فوستەر پيراميدا پىشىنىندە جوبالاپ جاساپ شىققان «بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم» سارايى, وتاندىق ساۋلەتشىلەر اتقارعان «تاۋەلسىزدىك» سارايى سىندى ءجانە باسقا ساۋلەتتىك ونەر تۋىندىلارى ەلوردامىزدى جىلدان-جىلعا كوركەيتە تۇسۋدە. اسەم استانا بۇگىندە الەم تانىعان قازاقستاننىڭ برەندىنە اينالسا, ۋاقىت وتكەن سايىن قاتارى تولىعا تۇسكەن ەڭسەلى ەركىندىك ەسكەرتكىشتەرى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ باس قالاسىنىڭ دا, باسقا شاھارلارىنىڭ دا كوركىنە كورىك قوسىپ, كوڭىلىمىزدى وسىرۋدە. جەر-جەردەگى تۇڭعىش پرەزيدەنت ساياباقتارى دا, الماتىداعى جەلتوقسان وقيعاسىنا ارنالعان «تاۋەلسىزدىك تاڭى» ەسكەرتكىشى مەن تارازداعى «قازاق حاندىعى» مونۋمەنتى دە وسىنداي. ولار جاي ەسكەرتكىشتەر ەمەس, ەلدىگىمىزدى اسقاقتاتقان, ايبىنىمىزدى اسىرعان, كەلىستى كەلبەتىمىزدى تانىتقان ءتاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ سيمۆولدارى. ول ەسكەرتكىشتەر تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ يدەياسىن بىلدىرەدى, حالقىمىزدىڭ ماڭگىلىكتى كوزدەگەن ىزگىلىكتى مۇرات-ماقساتىن ايعاقتايدى. وسى قاستەرلى ەسكەرتكىشتەردە قاسيەتتەپ بادىزدەلگەن ەلىمىز دە, ەركىندىگىمىز دە ماڭگىلىك بولسىن دەپ تىلەيىك!
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»