كەشە اقوردادا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ەلىمىزگە العاش رەت رەسمي ساپارمەن كەلگەن يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى بينيامين نەتانياحۋ كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
وتكەن شاققا قىسقاشا شولۋ جاساي سويلەسەك, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن يزرايل مەملەكەتى اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستار 1992 جىلدىڭ 10 ساۋىرىنەن باستاۋ الادى. دەسەك تە, ەكى ەل اراسىنداعى سالماقتى قارىم-قاتىناستار ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1995 جىلى جەلتوقسان ايىندا يزرايلگە جاساعان رەسمي ساپارىنان كەيىن جۇزەگە اسىرىلا باستادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سول ساپارىندا قازاقستان مەن يزرايل اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستار نەگىزىندەگى دەكلاراتسياعا قول قويىلعان-دى. سونىمەن قاتار, ينۆەستيتسيا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى بويىنشا ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزىلگەن بولاتىن. بۇدان بولەك, ەلباسىنىڭ وسى ەلگە جاساعان 2000 جىلدىڭ ساۋىرىندەگى رەسمي ساپارىندا دا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى قاراستىرىلىپ, تاراپتاردىڭ ىنتىماقتاستىعى مەن ءوزارا تۇسىنىستىگىن دامىتۋ تۋرالى دەكلاراتسيا بەكىتىلگەن. سونداي-اق, كەدەن ءىسى, كاسىپكەرلىك, ينۆەستيتسيا سالالارىنداعى ءوزارا ىقپالداستىقتى دامىتۋ باعىتىنداعى كەلىسىمدەر تۇزىلگەن.
ال 2009 جىلعى 30 ماۋسىم – 1 شىلدە كۇندەرى يزرايل پرەزيدەنتى شيمون پەرەستىڭ قازاقستانعا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارى تاراپتاردىڭ ءوزارا بايلانىستارىن ودان ءارى ورىستەتە ءتۇستى. سول ساپار شەڭبەرىندە قازاقستان-يزرايل بيزنەس-فورۋمى ءوتىپ, وندا ماڭىزدى التى كەلىسىمگە قول قويىلعان. ودان كەيىن دە, ياعني, 2013 جىلى 14 ناۋرىزدا يزرايل باسشىسى شيمون پەرەس استاناعا رەسمي ساپارمەن كەلىپ, ەلباسىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن-ءدى.
مىنە, مەملەكەتتەر باسشىلارى دەڭگەيىندەگى وسىنداي ماڭىزدى كەزدەسۋلەر ەكى ەلدىڭ ءوزارا تىعىز بايلانىس ورناتۋىنا كەڭىنەن جول اشتى. مۇنىڭ بارلىعى وتكەن شاقتىڭ ەنشىسىندەگى وقيعالار بولعانىمەن, قوس تاراپتىڭ بۇگىنگى ءوزارا ىقپالداسۋىنىڭ نەگىزى سانالادى.
بارشاعا بەلگىلى, قازىرگى تاڭدا زامانا اعىمى, ۋاقىت تالابى كۇن سايىن جاڭا سيپاتقا يە بولىپ وتىر. سوعان سايكەس, ءاربىر مەملەكەت ءوزىنىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياساتىن ۋاقىت اعىمىنا ورايلاستىرا جۇرگىزۋى وتە ماڭىزدى. بۇل ماسەلەدە قازاقستان سەرگەكتىك تانىتىپ, ءوزىنىڭ بۇرىننان تىعىز بايلانىس ورناتىپ كەلە جاتقان ەلدەرىمەن ءتۇرلى سالالارداعى بايلانىستارىن قايتا جاڭعىرتىپ وتىرۋعا مۇددەلى.
كۇنى كەشە اقوردادا وتكەن قازاقستان مەن يزرايل مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ شاعىن قۇرامدا وتكىزگەن كەزدەسۋىندە ەكى ەل ارىپتەستىگىنىڭ باستى باعىتتارى, ساۋدا-ەكونوميكا, ينۆەستيتسيا, سونداي-اق, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى تالقىعا ءتۇستى. بۇلاردان بولەك, تاراپتار كۇن ءتارتىبىندەگى مەيلىنشە وزەكتى حالىقارالىق جايتتار تۇرعىسىندا دا پىكىر الماستى.
ءوز كەزەگىندە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى بينيامين نەتانياحۋدىڭ ساپارى بارشا قازاقستاندىقتار ءۇشىن ايتۋلى مەرەكە – تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا ءوتىپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى.
– وسى جىلداردا قازاقستان مەن يزرايل اراسىندا جىلى قارىم-قاتىناس ساقتالىپ كەلەدى. قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان كوپتەگەن ەۆرەي دياسپوراسى وكىلدەرى مەن يزرايلدەگى قازاقستاندىق قاۋىمداستىق حالىقتارىمىز اراسىنداعى سىندارلى قارىم-قاتىناستىڭ دانەكەرى بولىپ وتىر, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
ودان ءارى مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ يزرايلمەن ىسكەرلىك بايلانىستاردى ءارى قاراي دامىتۋعا مۇددەلى ەكەنىن ايتا كەلە, بۇل ساپار ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس اياسىن كەڭەيتۋگە تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەتىنىن ءبىلدىردى.
يزرايل مەملەكەتىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى قازاقستانعا تاۋەلسىزدىك مەرەيتويى قارساڭىندا كەلگەنى ءوزى ءۇشىن زور مارتەبە ەكەنىن جەتكىزدى.
– قازىرگى كەزدە الەم ۇلكەن وزگەرىستەردى باستان وتكەرۋدە, قاۋىپسىزدىك سالاسىندا كوپتەگەن سىن-قاتەرلەر پايدا بولدى. سونىمەن بىرگە, بۇل وزگەرىستەر نەگىزىنەن ەكونوميكانىڭ كەز كەلگەن سالاسىمەن تىعىز بايلانىستى جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ زور مۇمكىندىكتەرىنە جول اشۋدا, – دەدى ب.نەتانياحۋ.
پرەمەر-مينيستر ءيزرايلدىڭ قاۋىپسىزدىك پەن جاڭا تەحنولوگيالار سالاسىندا زور تابىستارعا جەتكەنىنە نازار اۋداردى.
– وسىعان وراي قازاقستان دامۋى-نىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارى مەن ءيزرايلدىڭ مۇمكىندىكتەرىن ەكى ەلدىڭ يگىلىگى جولىندا ۇشتاستىرۋدى ۇسىنامىن, – دەدى ب.نەتانياحۋ.
مەملەكەت باسشىسى يزرايل پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ۇسىنىسى قازاقستان تاراپىنىڭ جوسپارلارىمەن ۇيلەسەتىنىن اتاپ ءوتتى.
– ءيزرايلدىڭ يننوۆاتسيا مەن جاڭا تەحنولوگيالار سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى بىزگە جاقسى تانىس. بۇگىندە 270 كومپانيا ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالالارىندا قازاقستان كاسىپورىندارىمەن ىنتىماقتاسا جۇمىس جۇرگىزۋدە. ءسىز ۇسىنعان فورمات بويىنشا ىنتىماقتاستىق ورناتۋ تۋرالى ماسەلە بۇگىنگى بيزنەس-فورۋم اياسىندا قىزۋ تالقىلانادى دەپ ويلايمىن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
بۇدان كەيىن مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەيتىلگەن قۇرامدا كەلىسسوز جۇرگىزدى. وندا تاراپتار قازاقستان مەن يزرايل ارىپتەستىگىنىڭ فورماسىن ءارتاراپتاندىرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى.
– ءسىزدىڭ بۇگىنگى ساپارىڭىز جانە بيزنەس-فورۋمنىڭ ءوتۋى قازاقستان مەن يزرايل اراسىنداعى ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس اياسىن كەڭەيتىپ, ونى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرەدى دەپ سەنەمىن, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ءوز ءسوزىن ودان ءارى جالعاعان مەملەكەت باسشىسى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى تاجىريبەلىك تۇرعىدان دامىتۋدىڭ نەگىزگى ءۇش باعىتىن ايقىنداپ بەردى.
– بىرىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعى. بىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى بيزنەسىن ءجۇرگىزۋگە بىرەگەي جاعداي جاسالعان, ال يزرايلدە وزىق تەحنولوگيالار بار. سىزدەردەن تاجىريبە رەتىندە العىمىز كەلەتىنى – اگرارلىق ءونىمدى قايتا وڭدەۋ, جەر سۋارۋدى ۇنەمدەۋ ءىسى. ەكىنشىدەن, يزرايل يننوۆاتسيا مەن وزىق تەحنولوگيالار سالاسىندا الەمدىك كوشباسشى بولىپ سانالادى, ال قازاقستان – تابيعي رەسۋرستارعا باي ەل. شيكىزات رەسۋرستارىن وزىق تەحنولوگيالارعا الماستىرۋ ءجونىندە ناقتى كەلىسىمدەر ازىرلەۋ ءۇشىن ءبىز ساراپشىلاردىڭ ارناۋلى توبىن جىبەرەتىن بولامىز, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
سونداي-اق, نۇرسۇلتان نازارباەۆ قۇرامىنا الەمدىك دەڭگەيدەگى كوللەدج بەن ۋنيۆەرسيتەت كىرەتىن الماتى قالاسىنداعى قازاقستان-يزرايل يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ورتالىعى قۇرىلىسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
ءۇشىنشى باعىت – دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىققا ارنالعان.
– قازاقستاننىڭ مىڭداعان مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى يزرايلدە ءبىلىم الدى. ءسىزدىڭ ماماندارىڭىز جىل سايىن ەلىمىزدىڭ مەديتسينا ورتالىقتارى بازاسىندا شەبەرلىك سىنىپتارىن وتكىزۋدە. ءبىز بۇل ىنتىماقتاستىق اياسىن كەڭەيتۋ قاجەت دەپ سانايمىز. وسىعان بايلانىستى, ەلىمىزدىڭ بىرقاتار ۋنيۆەرسيتەتتىك كلينيكالارىن يزرايل مەكەمەلەرىنە سەنىمدى باسقارۋعا بەرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋعا دايىنبىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
كەلىسسوز بارىسىندا يزرايل تاراپى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ كولىك-ترانزيتتىك الەۋەتىن پايدالانۋعا مۇددەلىلىك ءبىلدىردى. بۇدان بولەك, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل ورناتۋ پەرسپەكتيۆاسى, سونداي-اق, جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى سالاسىنداعى ءيزرايلدىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن استاناداعى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىندە بەلسەندى تۇردە تانىستىرۋ ماسەلەسى تالقىلاندى.
كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەزدەسۋ بارىسىندا ب.نەتانياحۋ قازاقستانعا شاقىرعانى ءۇشىن قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا العىس ايتىپ, حالقىمىزدى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىمەن قۇتتىقتادى.
– بۇگىنگى كەزدەسۋ ەلدەرىمىزدىڭ ىنتىماقتاستىعى جولىنداعى قارىشتى قادام بولىپ سانالادى. سونداي-اق, ءبىز ءسىز ايقىنداعان ءۇش باعىتتاعى سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناسىمىزدى دامىتۋعا نيەتتىمىز, – دەدى يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى.
سونداي-اق, ب.نەتانياحۋ تاجىريبە الماسۋ جانە Hi-Tech سالاسىنداعى ستارتاپ جوبالار ازىرلەۋ ءۇشىن قازاقستاننان يزرايلگە بىلىكتى جاس ازاماتتار توبىن جىبەرۋدى ۇسىندى.
يزرايل مەملەكەتى پرەمەر-مينيسترىنىڭ رەسمي ساپارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تومەندەگىدەي قۇجاتتارعا قول قويىلدى:
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن يزرايل مەملەكەتىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم;
– ەكى ەل ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى بيومەتريكالىق ۇلتتىق پاسپورت يەلەرىن ۆيزالىق تالاپتاردان بوساتۋ نيەتى تۋرالى بىرلەسكەن دەكلاراتسيا;
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن يزرايل مەملەكەتىنىڭ اۋە قاتىناستارى سالاسىنداعى بيلىگى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم;
– «تەحنولوگيالىق دامۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىك» اكتسيونەرلىك قوعامى مەن ءيزرايلدىڭ «ماتيموپ» ونەركاسىپتىك عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىس ورتالىعى اراسىنداعى يندۋستريالىق زەرتتەۋلەر جانە ازىرلەمەلەر سالاسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋم;
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى مەن يزرايل مەملەكەتىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت كوميسسياسى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋم.
يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى ساپارىنىڭ اياسىندا جوعارىداعى قۇجاتتارعا قول قويىلعاننان كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن بينيامين نەتانياحۋ كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى بويىنشا باق وكىلدەرى ءۇشىن بريفينگ وتكىزدى.
ەلباسى مارتەبەلى قوناقپەن جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەردىڭ اشىق ءارى سىندارلى بولعانىن ايتا كەلىپ, ەكى ەل اراسىنداعى بۇگىنگى قاتىناستىڭ نەگىزگى وزەگىن ءسوز ەتتى.
– ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىندا ەرەكشە قارىم-قاتىناستىڭ ورناۋى دا توسىننان ەمەس. وعان قازاقستاننان شىققان ونداعان مىڭ يزرايلدىكتەر سەپتىگىن تيگىزۋدە. ولار سوعىس كەزىندە قازاقستانعا جەر اۋدارىلىپ, وسى جاقتان قامقورلىق كوردى جانە وتاندارىنا قايتا ورالعاننان كەيىن دە باۋىرمالدىق قارىم-قاتىناستى ساقتادى. مەن تەل-اۆيۆكە بارعانىمدا جاقىنىنداي قارسى الادى. ولار بۇگىندە دوستىقتىڭ كوپىرى بولىپ سانالادى ءجانە ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىزعا كومەكتەسەدى, – دەدى ەلباسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى يزرايل پرەمەر-مينيسترىمەن وتكەن شاعىن جانە كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىسىنا كوڭىلى تولاتىندىعىنا ەكپىن بەردى.
– قازىر عانا بينيامين نەتانياحۋ مىرزامەن كەلىسسوزدەر اياقتالدى. ول اشىق ءارى سەنىمگە تولى ءوتتى. ءبىز ەكىجاقتى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ, حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىنىڭ, لاڭكەستىكپەن كۇرەستىڭ جانە وزگە دە جايتتاردىڭ كەشەندى ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, وزەكتى تۇيتكىلدەرگە قاتىستى پىكىر الماستىق, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سونداي-اق, ەلباسى كەزدەسۋ قورىتىندىسىنا سايكەس, قازاقستان مەن يزرايلدىڭ كوپتەگەن اۋقىمدى ماسەلەلەر جونىندە ءوزارا ءتيىمدى ءىس-قيمىل جاساي الاتىنىن تولىق سەنىممەن ايتۋعا بولاتىنىن جەتكىزدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن بينيامين نەتانياحۋ ساۋدا-ەكونوميكا ماسەلەلەرىنە ايرىقشا نازار اۋدارىپ, جاھاندىق نارىقتىڭ جالپى ساۋدا اينالىمىنداعى ءتيىمسىز احۋالىنىڭ كەرى اسەرىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى, تاراپتار ءوزارا ەكونوميكالىق ءىس-قيمىلدى جانداندىرۋ ءۇشىن قانداي مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ قاجەت ەكەنىن تالقىلادى.
– ەلدەرىمىز اراسىنداعى تىكەلەي اۋە قاتىناسىن قالىپقا كەلتىرۋ جانە ۆيزاسىز رەجىمدى ەنگىزۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ جونىندەگى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. مۇنداي شارالار بيزنەس سالاسىنداعى ەكىجاقتى بايلانىستار مەن تۋريزم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزۋگە ءتيىس, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن يزرايل اراسىندا ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ ەكى ەلدىڭ ىسكەرلىك بايلانىستارىن دامىتۋعا ەلەۋلى ىقپال ەتەتىنىن جانە قازىر بۇل جونىندە ناقتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
– بۇگىن حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ماسەلەلەر جونىندە دە قىزۋ ءارى اشىق پىكىر الماستىق. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس جانە باسقا دا كوپتاراپتى ۇيىمدار مەن فورۋمدار ءوزارا ءىس-قيمىلىمىزدىڭ ماڭىزدى ورنى رەتىندە قاراستىرىلدى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا تاراپتاردىڭ ساياسي ۇنقاتىسۋدى ۇدايى قولداۋ, بايلانىستاردى بارلىق دەڭگەيدە دامىتۋ, سونداي-اق, سەرىكتەستىكتى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرۋ ءۇشىن بىرلەسە كۇش-جىگەر جۇمساۋ جونىندە كەلىسىمگە كەلگەنىن مالىمدەدى.
– ۋاعدالاستىقتاردىڭ قارقىندى تۇردە ىسكە اسۋى بۇگىن ءبىز تالقىلاعان بارلىق باعىت بويىنشا ەكىجاقتى ءوزارا ءىس-قيمىلدى ودان ءارى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
بريفينگتىڭ سوڭىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ دوستاس يزرايل حالقىن الداعى كەلە جاتقان حانۋكا مەرەكەسىمەن قۇتتىقتادى.
ايتا كەتەيىك, 2016 جىلدىڭ قاڭتارى مەن قىركۇيەك ايلارى ارالىعىندا ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 237 ميلليون دوللاردى قۇراعان. ال 2005 جىل مەن 2016 جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعى اراسىندا يزرايل تاراپىنان ەلىمىزگە جالپى 213,3 ميلليون دوللار كولەمىندە تىكەلەي ينۆەستيتسيا كەلگەن. وسى ارادا ەرەكشە توقتالىپ وتەر جايت, سوڭعى 10 جىلدا قازاقستاندىق مىڭنان استام دارىگەرلەر مەن مەيىربيكەلەر ءيزرايلدىڭ الدىڭعى قاتارلى مەديتسينالىق ورتالىقتارىندا مامانداندىرىلعان. سونداي-اق, يزرايلدىك ماماندار جىل سايىن قازاقستاننىڭ مەديتسينالىق ورتالىقتارىندا وتىزعا جۋىق ماستەر-كلاستار وتكىزەدى. بۇل كورسەتكىشتەر, ارينە, ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ وڭ باعىتتا جۇرگىزىلىپ وتىرعانىن سيپاتتايدى.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەر پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز
قىزمەتىنەن الىندى