قازاق ەلىنىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى مەن الەمدىك ارەنادا كەڭىنەن تانىلۋىنا العىشارت جاساپ وتىر
قازاقستان بۇل كۇندەرى ءوز تاريحىنداعى نىشاندىق داتا – تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىن تويلاۋدا. بۇل بارلىعىنىڭ قالاي باستالعانىن ەسكە ءتۇسىرىپ, ارتتا قالعان جولدى وي ەلەگىنەن وتكىزۋ ءۇشىن, وعان باعا بەرۋ ءۇشىن جاقسى سەبەپ. ارينە, ەگەر ونى شيرەك عاسىر بۇرىن بولعان وقيعالارعا قاتىسى بار ادامدار جاسار بولسا, الدەقايدا قۇندىراق بولماق. ءار جىلدارى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە جاۋاپتى لاۋازىمدار اتقارعان قازاقستاننىڭ بەلگىلى قوعام جانە ساياسي قايراتكەرى قانات ساۋداباەۆپەن ءبىزدىڭ اڭگىمەمىز وسى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءوربىدى.
– ءسىز قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن ماسكەۋدە قازاق كسر-ءنىڭ كسرو-داعى وكىلەتتى وكىلى لاۋازىمىندا قارسى الدىڭىز. سوندىقتان, وسى وقيعاعا شەتەل مەملەكەتتەرىنىڭ العاشقى رەاكتسياسىن ءسىز وزگەلەردەن گورى ەرەكشەلەۋ سەزىنگەن شىعارسىز, ويتكەنى ولاردىڭ ەلشىلىكتەرى تەك ماسكەۋدە عانا بولدى عوي. وقيعا قالاي بولىپ ەدى؟
– ەڭ الدىمەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەلدىڭ جاقىنداپ كەلە جاتقان تاۋەلسىزدىگىن وزگەلەردەن الدەقايدا ەرتەرەك بولجاعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. 1991 جىلدىڭ 22 تامىزىندا مەنى وكىلەتتى وكىل لاۋازىمىنا تاعايىنداي وتىرىپ, ول «ەندى ماسكەۋمەن ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناسىمىز وزگەشە بولادى. كوكپ بولمايدى, كەڭەس وداعىنىڭ دا كوپ ۇزاماي بولماي قالۋى مۇمكىن. وسىنداي كۇردەلى ۋاقىتتا ماعان ماسكەۋدە ورتالىقتاعى احۋالدىڭ دامۋىن شۇعىل حابارلاپ وتىراتىن جانە قاجەت بولعان جاعدايدا ميحايل گورباچەۆپەن, بوريس ەلتسينمەن جانە شەتەلدىك مەملەكەتتەر ەلشىلەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى قامتاماسىز ەتەتىن سەنىمدى وكىل قاجەت», دەدى. سوندىقتان, جۇمىستىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن باستاپ ءبىز شەتەلدەردىڭ ەلشىلەرىمەن بايلانىستى جولعا قويۋعا كىرىستىك.
ءبىرىنشى كەزدەسۋ قازاقستان اۋماعىنداعى وراسان زور يادرولىق الەۋەتكە بايلانىستى ايرىقشا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن يادرولىق دەرجاۆالار وكىلدەرىمەن بولدى. بۇل ەلدەر كەڭەستىك يادرولىق قارۋدىڭ ۇلتتىق پاتەرلەرگە تاراپ كەتۋىن قالاعان جوق جانە ول ويلارىن انىق جەتكىزدى. 16 جەلتوقساندا قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كەزدە ءبىزدىڭ ەگەمەندىگىمىزدى مويىنداۋدىڭ ناعىز شەرۋى باستالدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن مويىنداعانداردىڭ العاشقى ساپىندا تۇركيا مەن اقش بولدى, ولاردىڭ پرەزيدەنتتەرى تۇرعۇت وزالمەن جانە ۇلكەن دجوردج بۋش پەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ جەكە قارىم-قاتىناس ورناتىپ ۇلگەرگەن بولاتىن.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ماسكەۋگە كەلگەن ساپارىنىڭ بىرىندە ءبىز پرەزيدەنت اتىنان كسرو ءسىم-ءنىڭ ايگىلى قابىلداۋ ۇيىندە العاشقى رەسمي قابىلداۋ ۇيىمداستىردىق. وعان ءىس جۇزىندە ماسكەۋدە اككرەديتتەلگەن بارلىق ەلشىلەر جانە رەسەيلىك ساياسي ەليتا وكىلدەرى قاتىستى. ءوزىنىڭ قىسقا, بىراق مەيلىنشە مازمۇندى سوزىندە ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وزگە ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن بايانداپ بەردى. ولار بەيبىتشىلىك, تەڭ قۇقىلىق جانە ءوزارا تيىمدىلىك قاعيداتى بولاتىن.
ءدال وسى قاعيداتتار وسى كۇنگە دەيىن 25 جىل ىشىندە بۇرىنعى كەڭەستىك يمپەريانىڭ ەشكىمگە بەلگىسىز سىنىعىنان الەمدەگى بەدەلدى دە قۇرمەتتى وڭىرلىك دەرجاۆاعا اينالعان ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ تابىستى سىرتقى ساياساتىنىڭ سەنىمدى ىرگەتاسى بولىپ كەلەدى.
– ەلدىڭ ەڭ تاجىريبەلى ديپلوماتتارىنىڭ ءبىرى بولا وتىرىپ, ءسىز, قازاقستانعا الەمدە وسىنداي مويىنداۋعا, سەنىم مەن قۇرمەتكە قول جەتكىزۋدىڭ قانداي كۇش-جىگەرگە تۇسكەنىن وتە جاقسى بىلەتىن شىعارسىز؟
– كسرو تاراعاننان كەيىن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندەگى ءوز دامۋىنىڭ باستاپقى كەزىندە ەڭ اۋىر جاعدايلارعا دۋشار بولعانى بەلگىلى. الەمدىك ساراپشىلار قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە ءومىر سۇرۋىنە قاتىستى ايتارلىقتاي پەسسيميستىك بولجامدارعا بەيىم بولدى جانە ول ءۇشىن وبەكتيۆتى سەبەپتەر دە از ەمەس ەدى. بىراق وسىناۋ قارا اسپاندى جاۋدىرعان بولجامدارعا كەرەعار پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ءبىزدىڭ حالقىمىز بۇكىل الەمگە كەرىسىنشە جاعدايدى دالەلدەي ءبىلدى.
سيرەك كەزدەسەتىن ستراتەگيالىق كورەگەندىگىنىڭ, تاڭعاجايىپ ينتۋيتسياسىنىڭ, ديپلوماتيالىق تالانتىنىڭ جانە عالامات جۇمىس قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەت باسشىسى احۋالدى باقىلاۋدا ۇستاي ءبىلىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە, بارىنشا قولايلى سىرتقى جاعدايلاردى, ەڭ الدىمەن, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ سەنىمىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ەلدى سەنىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ تراەكتورياسىنا شىعارا ءبىلدى.
وسى ورايدا, مەن سىرتقى ساياساتتا تەك پرەزيدەنتتىڭ عانا باسىمدىققا يە ەكەنىن, ونى جۇزەگە اسىرۋشى قۇرال ءسىم بولىپ تابىلاتىنىن, ال ەل باسشىلىعى تاعايىنداعان ەلشىلەردىڭ الاڭداعى ويىنشىلار ەكەندىگىن ايرىقشا اتاپ كورسەتكىم كەلەدى. ەلشى جانە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى رەتىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شەتەلدىك مەملەكەتتەر مەن ۇكىمەتتەردىڭ باسشىلارىمەن, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, ءىرى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ باسشىلارىمەن وتكىزگەن كوپتەگەن كەلىسسوزدەرگە قاتىستىم. العاشقى كەزدەسۋدەن-اق ءالى دە ەشكىمگە بەلگىسىز ەلدىڭ پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ لايىقتى تۇلعاسىمەن, كەلىسسوزدەر تاقىرىبىن تەرەڭ بىلۋىمەن جانە سيرەك كەزدەسەتىن ادامي تارتىمدى قاسيەتىمەن اڭگىمەلەسۋشىنىڭ قۇرمەتى مەن سەنىمىن تۋدىراتىن.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلى بويىنا وعان الەمدەگى شەشۋشى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءتورت بۋىنىمەن جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى جانە سولاردىڭ بارىمەن دە لايىقتى, تەڭ دارەجەلى جانە سەنىمدى, كوپ جاعدايدا دوستىق قارىم-قاتىناستار ورناتا ءبىلدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ بارلىق جىلدارىندا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز قازاقستانداعى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ساياساتىن سىرتقى الەمگە قاراي باعىتتاۋعا ۇمتىلۋمەن كەلەدى. بۇگىندە الەمدىك ليدەرلەر نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە قوسقان ايتۋلى جەكە ۇلەسىن جوعارى باعالاي وتىرىپ, كوپتەگەن داعدارىستى جاعدايلاردا ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسىنا ءوتىنىش بىلدىرەدى. 2010 جىلدىڭ ساۋىرىندە قىرعىزستانداعى اسا اۋىر داعدارىس ۋاقىتىندا وسىلاي بولدى. كورشىلەس ەلدەگى قارسى تۇرۋشىلىق شىرقاۋ شەگىنە جەتكەن كەزدە اقش پەن رەسەي پرەزيدەنتتەرى داعدارىستى رەتتەۋ جونىندەگى, قىرعىزستاندا ازامات سوعىسىنىڭ الدىن الۋ جونىندەگى ەڭ اۋىر ميسسيانى وزىنە الۋ جونىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ءوتىنىش جاساپ, وعان وسى جۇمىستى اقش پەن رەسەي اتىنان جۇرگىزۋ قۇقىعىن بەردى. 2010 جىلدىڭ ساۋىرىندەگى وسىناۋ ۇرەيلى كۇندەر مەن تۇندەردە ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ جوعارى حالىقارالىق بەدەلى عانا ايقىن كورىنىپ قويعان جوق, سونىمەن بىرگە, ونىڭ قارسى تۇرعان جاقتاردى سەندىرە ءبىلۋ, ەڭ ءبىر قىزبا باستاردى دا سابىرعا شاقىرۋ دارىنى كورىنىس تاپتى.
كۇندەر مەن تۇندەر تۋرالى ايتۋ ارقىلى مەن وقيعانى اسىرە ۇلعايتىپ وتىرعان جوقپىن. قىرعىزستاندا جاعداي شيەلەنىسكەن ساتتە ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ۆاشينگتوندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءبىرىنشى سامميتكە قاتىسىپ جاتقان بولاتىن. ول كۇندىز سامميت جۇمىسىنا قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى, وزگە مەملەكەتتەر باسشىلارىمەن كەزدەستى, ال تۇندە (ول ۋاقىتتا بىزدە كۇندىز عوي) تەلەفون ارقىلى استانامەن, بىشكەكپەن سويلەستى, ءتيىستى تاپسىرمالار بەردى. وسىلايشا, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ, اقش پەن رەسەي پرەزيدەنتتەرىنىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىنىڭ ناتيجەسىندە قىرعىزستاندا ازامات سوعىسىنىڭ تۋىپ كەتۋىنىڭ الدىن الىپ, پروتسەستى جالپىۇلتتىق ۇنقاتىسۋ ارناسىنا قاراي بۇرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
ۋكرايناداعى وقيعاعا بايلانىستى الەمنىڭ بۇكىل شەشۋشى ەلدەرى ليدەرلەرىنىڭ داعدارىستى رەتتەۋ بويىنشا قازاقستان پرەزيدەنتىمەن كونسۋلتاتسيالار وتكىزۋدى ماڭىزدى دەپ شەشۋى تابيعي نارسە. كرەملدەن, اق ۇيدەن, داۋنينگ-ستريت-10-نان, پاريجدەن جانە بەرليننەن اقورداعا سوعىلىپ جاتقان تەلەفون قوڭىراۋلارىنىڭ جيىلىگى ءبىزدىڭ ءالى دە ەسىمىزدە. بۇل ەجەلگى ريمدىك كۆينت گوراتسي فلاكتىڭ «ەگەر سەنىڭ كورشىڭ ورتەنىپ جاتسا, ساعان دا قاتەرى تونەدى» دەگەن ءسوزىنىڭ ادىلدىگى مەن بۇگىنگى كوكەيكەستىلىگىن جاقسى تۇسىنەتىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كوشباسشىسى ءۇشىن جوعارى قۇرمەت, سونىمەن بىرگە, وراسان زور جاۋاپكەرشىلىك.
حالىقارالىق قوعامداستىق يران يادرولىق پروبلەماسىن بەيبىت جولمەن شەشۋدەگى قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ ءبىر ءىزدى دە سىندارلى ءرولىن جوعارى باعالايدى.
ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ەكى جاقتىڭ دا حالقى بىزگە بىردەي جاقىن بولىپ تابىلاتىن, تاياۋداعى رەسەي-تۇركيا قارىم-قاتىناستارىنداعى تەرەڭ داعدارىستى رەتتەۋگە كوپتەگەن كۇش-جىگەرى مەن ۋاقىتىن جۇمسادى. پرەزيدەنتتەر ۆ.پۋتين مەن ر.ەردوعاننىڭ قازاقستان كوشباسشىسىنا وسىناۋ اسا اۋىر وقيعانى شەشۋدەگى كەمەڭگەرلىگى مەن ەرلىگى ءۇشىن العىس سوزدەرىن ايتۋى وتە ادىلەتتى ءىس بولدى. مۇنىڭ ءوزى قىمبات دۇنيە, ءبىزدىڭ وتانداستارىمىز ءوز ەلباسىنىڭ ءتيىمدى بىتىمگەرشىلىك قىزمەتىن زاڭدى تۇردە ماقتان تۇتادى.
دەگەنمەن, وسىناۋ داعدارىستى جاعدايلاردىڭ بارىندە دە ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسى ەڭ الدىمەن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن باسشىلىققا الدى.
– نۇرسۇلتان نازارباەۆقا رەسەيمەن, قىتايمەن جانە اقش-پەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستار ورناتۋدىڭ, ولاردىڭ قازاقستانداعى مۇددەلەرىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءساتى قالاي ءتۇسىپ جاتادى؟
– ماعان بۇل سۇراقتى اقش-تا دا تالاي رەت قويعان بولاتىن. جانە نۇرسۇلتان نازارباەۆ قانداي, بۇيرەگى رەسەيگە بۇرا ما, قىتايعا بۇرا ما, الدە امەريكاعا بۇرا ما دەپ تە سۇرايتىن. مەنىڭ جاۋابىم بىرەۋ عانا ەدى: «ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ بۇيرەگى رەسەيگە دە, قىتايعا دا, امەريكاعا دا بۇرىلمايدى. ول تەك قازاقستاننىڭ مۇددەسىن عانا كوزدەيدى».
جاڭا بۋىن ليدەرلەرىنىڭ مويىنداۋىنشا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك ساياساتتىڭ تانىلعان جانە وتە بەدەلدى پاتريارحى بولا وتىرىپ, بۇگىنگى كۇنى دە تاڭعالارلىق ءىس-قيمىلىمەن جانە زاماناۋيلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. سوندىقتان دا, ول ۆلاديمير پۋتينمەن, سي تسزينپينمەن جانە باراك وبامامەن جانە شىعىس پەن باتىستاعى باسقا دا جاڭا فورماتسيا باسشىلارىمەن جاقسى ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستار ورناتقان. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ اقش-تىڭ جاڭا سايلانعان پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن الەمدىك ليدەرلەردىڭ العاشقى وندىعىندا بولۋىنىڭ ءوزى ن.نازارباەۆتىڭ قازىرگى زامانعى الەمدەگى اسا كورنەكتى ءرولى مەن ايرىقشا ورنىن تاعى ءبىر رەت دالەلدەي تۇسەدى.
پرەزيدەنتتىڭ ەلدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋ, قازاقستاننىڭ بەدەلىن حالىقارالىق ارەنادا نىعايتۋ, وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى كوپ جىلعى دايەكتى دە جاسامپاز قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىندە ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (ەقىۇ) مۇشە 56 مەملەكەت وسى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا قازاقستاننىڭ توراعالىعى تۋرالى ءبىراۋىزدان شەشىم قابىلدادى. ەكىنشى جاعىنان بۇل ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزگە دەگەن جەكە سەنىم مەن قۇرمەتتىڭ ايقىن كورىنىسى بولدى.
توراعالىقتىڭ ەل ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ەلباسىنىڭ ءوزى وبەكتيۆتى تۇرعىدان جانە جان-جاقتى ايقىنداپ بەردى: «بۇل تاريحي شەشىم تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قول جەتكەن تابىستارىنا ءادىل باعا بولىپ تابىلادى. بۇگىندە قازاقستان جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا, بەيبىتشىلىكتىڭ, كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتىڭ ورتالىعىنا اينالدى. ءوزىنىڭ ادىلەتتىلىگىمەن بەلگىلى قازاق حالقى ازيا ەلدەرى مەن كەڭەس وداعىنان كەيىنگى كەڭىستىكتەگى مەملەكەتتەر اراسىنان العاش بولىپ وزىندە وسىنداي بەدەلدى ۇيىمنىڭ ءسامميتىن قابىلدايدى. قازاقستان مۇنداي تانىمالدىلىققا ەشقاشان جەتىپ كورگەن ەمەس».
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرەكشە ەنەرگەتيكاسىنىڭ, تەرەڭ ەرۋديتسياسىنىڭ, مۇقالماس ساياسي ەرىك-جىگەرى مەن ديپلوماتيالىق شەبەرلىگىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان سوڭعى 11 جىل بەدەرىندە العاش رەت ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن اسا جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىپ, ۇيىمعا قاتىسۋشى بارلىق 56 مەملەكەتتىڭ استانا دەكلاراتسياسىن ءبىراۋىزدى شەشىممەن قابىلداۋىن قامتاماسىز ەتتى. بۇل, شىن مانىندە, قازاقستاننىڭ جۇلدىزدى ءساتى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەكە تريۋمفى, بۇكىل الەمگە قازاق حالقىنىڭ, قازاقستاندىقتاردىڭ بىرلىگى مەن جۇدىرىقتاي جۇمىلعاندىعىنىڭ جارقىن كورىنىسى بولدى.
ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ باعىندىرعان وسىنداي اسۋلارىنىڭ – تاريحي تابىستارىنىڭ قاتارىندا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ, قۋاتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىنەن باس تارتۋ, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس (اوسشك) شاقىرۋ سەكىلدى جاھاندىق دەڭگەيدەگى باستامالارى بار. قازاق حالقىنىڭ كوپعاسىرلىق تاريحىندا العاش رەت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى حالىقارالىق-قۇقىقتىق مارتەبەگە يە بولدى. بۇل جەردە, ارينە, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ جاڭا ەلورداسىن سالۋ سەكىلدى تاريحي شەشىم دە تاسادا ەش قالماۋى ءتيىس. وسى قاتاردا ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىن وتكىزۋ قۇقىن جەڭىپ العانىمىزدى, 2017-2018 جىلدارعا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋىمىزدى ۇلكەن قاناعات سەزىمىمەن اتاپ وتە الامىز.
– قازاقستاننىڭ 25 جىل ىشىندە قول جەتكىزگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تابىستارىنىڭ باستى قۇرامداسى رەتىندە نەنى اتاعان بولار ەدىڭىز؟
– ءبىرىنشى كەزەكتە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىزدىڭ كوپ ۇلتتى ەلىمىزدە تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتى جانە كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن پرەزيدەنت جاس تاۋەلسىز مەملەكەتتى دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى وڭتايلى دا بەلسەندى جانە دايەكتى سىرتقى ساياسات قالىپتاستىرا ءبىلدى. ءسويتىپ, ەلىمىز شەكاراسىنىڭ بۇكىل پەريمەترى بويىنشا سەنىم مەن ىزگى كورشىلەستىك بەلدەۋى قۇرىلىپ, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار ءۇشىن تارتىمدى احۋال قالىپتاستىرىلدى.
ەلدىڭ ايتارلىقتاي كۇردەلى گەوساياسي جاعدايىنا بايلانىستى پرەزيدەنت ءبىزدىڭ ءومىر شىڭدىعىمىزبەن قابىساتىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جالعىز عانا وڭتايلى سىرتقى ساياساتىنىڭ ستراتەگياسىن ايقىندادى. ول كوپۆەكتورلىلىق پەن تسەنتريزم ەدى. نازارباەۆتىڭ مىنەز-قۇلقى جانە ءىس-ارەكەتى بويىنشا تسەنتريست ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. وسى جىلداردىڭ بارىندە, كۇردەلى سىرتقى جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە قاراماستان, مەملەكەت باسشىسى ادام ايتقىسىز ءتوزىمدىلىك, دانالىق پەن قايسارلىق كورسەتە وتىرىپ, ەل ىشىندە دە, حالىقارالىق ارەنادا دا قانداي دا ءبىر كەمشىلىكتەرگە جول بەرگەن جوق.
قازىرگى جىلدام وزگەرىپ جاتقان زاماندا ءدال وسىنداي ۇستانىم عانا ەركىن قيمىلداۋعا, ءاربىر ناقتى جاعدايدا دۇرىس جانە دەر كەزىندە شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەلەسى ءبىر تاماشا دارىنى ونىڭ وقيعالار اعىنى اراسىنان الەمدىك دامۋ ترەندىندە ايقىنداۋشى ءرول اتقاراتىن باستى نارسەنى كورە ءبىلۋ قابىلەتى بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, ول قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا بايلانىستارىنسىز دامۋدىڭ مۇمكىن بولمايتىنىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءتۇسىندى.
وسىنداي جاعدايدا كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ الەم ايدىنىندا جالعىز ءجۇزۋى ايتارلىقتاي پروبلەما تۋىنداتادى. ونىڭ ۇستىنە, جاعداي الەمدىك مۇحيتقا, دەمەك, الەمدىك نارىقتارعا تىكەلەي شىعاتىن جولى جوق ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن قيىنداي تۇسەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان قازاقستان ەۋروپالىق وداقپەن جانە اسەان ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتە وتىرىپ, دسۇ-نىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولدى. ءدال وسى سەبەپتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى شىۇ قۇرۋدىڭ باستاماشىسى اتاندى جانە كەڭەستەن كەيىنگى كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيالاردىڭ بەرىك جاقتاۋشىسى بولىپ كەلەدى.
بۇعان قوسا, ءبىزدىڭ كوشباسشىمىز وسى ماسەلەلەردىڭ بارىندە اۋەل باستان ءوز ۇستانىمىنا اسا بەرىك ءارى ادال بولدى جانە مۇنىسىن اشىق مالىمدەدى: «قازاقستان ءوزىنىڭ بۇكىل تاريحىندا العاش رەت تاۋەلسىزدىگىن الدى, ءبىزدىڭ حالقىمىز العاش رەت ازاتتىقتىڭ ءتاتتى ءدامىن سەزىندى جانە ءبىز اتا-بابالارىمىز اتام زاماننان اڭساعان تاۋەلسىزدىگىمىزدى ەشكىمگە دە بەرمەيمىز. ەگەر قاندايدا ءبىر بىرلەستىكتەر ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە, كونستيتۋتسيامىزعا قىسىم كورسەتەتىن بولسا, ءبىز ول ۇيىمدى دەرەۋ جايىنا قالدىرىپ, ونى تاستاپ شىعامىز», – دەپ اتاپ كورسەتتى پرەزيدەنت.
وسىنداي ۇستانىمىنان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كۇنى بۇگىنگە دەيىن اينىعان ەمەس.
سوناۋ 1992 جىلى انكارادا وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ سامميتىندە ازەربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان, تۇركيا جانە وزبەكستان پرەزيدەنتتەرى قول قويۋلارى ءتيىس بولاتىن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم جوباسى ءىس جۇزىندە كەلىسىلىپ قويىلعان ەدى جانە مەن سول وقيعانىڭ تىكەلەي كۋاگەرى بولعان ەدىم. وسى جوبادا تۇركيانىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كوشباسشىلىق ءرولى ايقىن كورىنىپ تۇرعان-تىن. سول كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بىلاي دەپ مالىمدەدى: «ءبىزدىڭ بۇعان دەيىن دە ۇلكەن اعامىز بولعان. ەندى قازاقستان ەشقاشان ەشكىمنىڭ ءىنىسى بولا المايدى. جانە مۇنداي دەكلاراتسياعا ءبىز قول قويمايمىز».
تازا دوستىق راۋىشتە ءوتىپ جاتقان سامميتكە قاتىسۋشىلار ءۇشىن ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسىنداي قاتاڭ ۇستانىمى مۇلدەم كۇتپەگەن جاعداي ەدى. بارلىق گازەتتەر مەن اقپارات اگەنتتىكتەرى انكاراداعى باستى جاڭالىقتى «تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر سامميتىندە نازارباەۆ ورەكپىگەن كوڭىلدەردى سۋ سەپكەندەي باستى» دەگەن تاقىرىپتارمەن تاراتىپ جاتتى. جانە دە بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ تەك ساياسي ۇستانىمى عانا ەمەس, سونداي-اق, تاۋەلسىزدىك ءوزى ءۇشىن اسا جوعارى قۇندىلىق بولىپ تابىلاتىن ءوز حالقىنىڭ ادال پەرزەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تابيعي تاڭداۋى بولعانىن اتاپ كورسەتكەن ابزال.
بۇگىنگى ىشكەنىڭ الدىڭدا, ىشپەگەنىڭ ارتىڭدا زاماندا, ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسۋ ءۇردىسى بايقالىپ وتىرعان شاقتا ءبىزدىڭ جاس وتانداستارىمىزعا – تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇرداستارىنا – 90-شى جىلدارداعى ەكونوميكالىق كوللاپستى كوز الدارىنا ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە پرەزيدەنت ەلدى جەدەل دەموكراتيالاندىرۋدىڭ جالپىعا ورتاق ەيفورياسىنا بەرىلمەي, ناقتى جانە شىنايى تۇردە بىلاي دەپ مالىمدەدى: «ءبىزگە بىرىنەن كەيىن ءبىرى ءجۇرۋى ءۇشىن باسىمدىقتارىمىزدى ايقىنداپ الۋ كەرەك: اۋەلى – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات».
وسى جىلداردىڭ بارىندە قازاقستان ەكونوميكالىق رەفورمالاردى وزىق قارقىنمەن جۇرگىزىپ كەلەدى. وتانداستارىنىڭ تولىق قولداۋىنا ارقا سۇيەي جانە ءوز حالقىنىڭ جاسامپازدىق الەۋەتىنە جان-جاقتى سەنە وتىرىپ, پرەزيدەنت ءوزىنىڭ تەرەڭدىگى مەن قارقىنى جونىنەن تەڭدەسسىز ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالاردىڭ تابىستى جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتتى. بۇعان قوسا, وزگە جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر تەك اعىمداعى ماسەلەلەرىن شەشىپ جاتقان كەزدە ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوزىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ماقساتتارىن ايقىنداپ الىپ, ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيا بويىنشا دامي باستادى.
1990-جىلداردى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ۇدەمەلى دامۋىنا دايىندىق جاسالعان قالىپتاسۋدىڭ ونجىلدىعى دەپ نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى. وسى كەزەڭدە قازاقستان ءوز كوشباسشىسىنىڭ باسشىلىعىمەن كەڭەستەن كەيىنگى اسا اۋىر ترانزيتتىك كەزەڭنەن وتە قىسقا مەرزىم ىشىندە ءوتىپ, تۇبەگەيلى قۇرىلىمدىق جاڭعىرتۋلاردى جۇزەگە اسىرا الدى.
سول جىلدارى قازاقستان ءىجو ءوسىمىنىڭ قارقىنى جونىنەن «ازيا جولبارىستارىن» باسىپ وزدى. تاريحي قىسقا مەرزىم ىشىندە ەلىمىزدىڭ جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمى 700 دوللاردان 13 مىڭ دوللارعا دەيىن ءوستى. بۇگىندە دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ كلاسسيفيكاتسياسى بويىنشا ەلىمىز تابىسى ورتا دەڭگەيلى ەلدەر ساناتىنا ەنەدى. ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى مەن حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى بويىنشا مۇنداي كورسەتكىشتەر – الەمدە كوپ بايقالا بەرمەيتىن قۇبىلىس. ءتىپتى, «ازيا جولبارىستارى» – وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنە دە مۇنداي كورسەتكىشتەرگە جەتۋ ءۇشىن 50 جىل قاجەت بولدى.
ءىنجىل پاتشاسى سۇلەيمەننىڭ ءبىر ءتامسىلى بىلاي دەيدى: «ەگەر سەن كەساپات كەزىندە ءالسىز بولساڭ, دەمەك, سەن شىن مانىندە ءالسىزسىڭ». ەلباسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگى, اسىرەسە, سوڭعى كەزدەرى ايقىن كورىندى. بۇلاي دەپ وتىرعان سەبەبىمىز, اسا اۋىر الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالدارىنان, ءتىپتى, اسا دامىعان ەلدەردىڭ وزىندە الەۋمەتتىك شىعىندار ازايتىلىپ, كاسىپورىندار جابىلىپ جاتىر, وسىعان سايكەس جۇمىسسىزدىق تا وسە تۇسۋدە.
قازاقستاندا, كەرىسىنشە, جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلىپ, كاسىپورىندار, جولدار مەن مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار مەن تۇرعىن ۇيلەر سالىنۋدا, ستيپەنديا مەن ەڭبەكاقى, زەينەتاقى مەن جاردەماقى تۇراقتى ءوسىپ كەلەدى. جاستار ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىنىڭ سانى ۇلعايتىلىپ وتىر. وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى سەرپىندى دامۋ ۇستىندە جانە ولاردىڭ دەڭگەيى مەن ساپاسى ارتا تۇسۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا ءومىر جاسى دا ايتارلىقتاي ۇزارىپ, انا مەن بالا ءولىمى دە ءبىرشاما ازايدى.
جانە بۇل – مەملەكەت قۋاتىنىڭ ەڭ وبەكتيۆتى بەلگىسى, ەلباسىنىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ناتيجەسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوڭعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋداعى تەڭدەسسىز جەڭىسى قازاقستاندىقتاردىڭ ءوز كوشباسشىسىنا دەگەن جوعارى سەنىمىن كەزەكتى ءبىر مارتە ايعاقتاپ بەردى. ويتكەنى, قازاقستاندىقتار تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرىنداعى سياقتى وزدەرىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىن ەلباسىمەن بايلانىستىرادى.
كەيبىر ەلدەردە ەلەكتوراتتىق ۇدەرىستەر ادامداردى ءبىر-بىرىنەن الشاقتاتسا, قازاقستان حالقى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ كەزىندە ءوز كوشباسشىسىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسىپ, اسا سيرەك كەزدەسەتىن ۇلگى كورسەتتى. ءوز حالقىن جوعارى ماقساتتار جولىندا جۇدىرىقتاي جۇمىلدىرا ءبىلۋ قابىلەتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ فەنومەنىنىڭ ارتىقشىلىعىن ايعاقتايدى. جانە ەلباسى مەن ۇلتتىڭ عاجايىپ بىرلىگى قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنداعى 25 جىل ىشىندە ەلىمىزدەگى جانە حالىقارالىق ارەناداعى تابىستارىنىڭ ايقىنداۋشى فاكتورى بولىپ تابىلادى.
25 جىل – تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات, بىراق ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن جاڭعىرۋلاردىڭ تەرەڭدىگى مەن تۇبەگەيلىلىگى تۇرعىسىنان كەلگەندە تۇتاس ءبىر داۋىرگە تەڭەسەدى جانە بۇل ادىلەتتى تۇردە قازاقستاننىڭ شىنايى رەنەسسانسى دەپ اتالادى.
اڭگىمەلەسكەن
سامات مۇسا,
«ەگەمەن قازاقستان»