بۇدان بىرنەشە كۇن بۇرىن تۇساۋى وسكەمەندە كەسىلگەن, ءۇش كەزەڭنەن تۇراتىن «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» اتتى حالىقارالىق فورۋم وتكەن سەنبى كۇنى كاتونقاراعاي اۋدانىنداعى اتاقتى بەرەل قورعانىندا جالعاستى. ارعى اتا-بابالارى ىقىلىم زاماندا وسى وڭىردە ءوسىپ-ونگەن ونەرلى حالىقتىڭ ۇرپاقتارى اتا سالتىن جالعاستىرىپ, اسقار تاۋلار مەن قاراعايلى جوتالار كومكەرگەن التايدىڭ اياسىن ءان مەن كۇيمەن تەربەتتى.
وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى دارحان مىڭباي, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباي ۇلى, بەلگىلى قالامگەر قويشىعارا سالعارا ۇلى, اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ, ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ, حالىقارالىق «تۇركسوي» ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى ءدۇيسەن قاسەيىنوۆ, امەريكا, جاپونيا, ءتۇركيا سيقتى الىس-جاقىن شەتەلدەن كەلگەن قادىرلى مەيماندار مىنگەن تىكۇشاق ايگىلى بەرەل قورعانى ورنالاسقان التايدىڭ اسقاق شىڭدارى اراسىنداعى, بۇقتىرما وزەنى ساعاسىنا كەلىپ قوندى. تاۋ باۋرايىندا اقشاڭقان كيىز ۇيلەر ساپ تۇزەگەن. بيىك تاۋ بەتكەيىندە جازىلعان «التاي – مەنىڭ التىن بەسىگىم» دەگەن ايشىقتى جازۋ اتا-بابا جەرىن كورۋگە ىنتىققان قوناقتارعا «جەتتىڭىزدەر مە؟» دەپ تۇرعانداي.
كاتونقاراعاي, كۇرشىم, كوكپەكتى, زىريان, ۇلان اۋداندارى ەڭسەلى اق وردا تىگىپ, داستارقان جايعان. ءار اۋدان شىلدەحانا, بەسىك توي, تۇساۋكەسەر, سۇندەت توي دەگەندەي قازاقتىڭ ۇرپاق تاربيەسىنە قاتىستى سالت داستۇرلەرىن كورسەتكەن شاعىن قويىلىم ازىرلەگەن. ءار شاڭىراقتا ءان قالىقتاپ تۇر.
بەرەل قورعانىنان تابىلعان بابالارىمىز تۇتىنعان تۇرمىستىق جانە شايقاس قۇرالدارى, ەر-تۇرماندى سايگ ۇلىكتەر سۇلباسى سياقتى جۇزدەگەن جادىگەردەن ۇيىمداستىرعان كورمە كورگەندەردى تامساندىرماي قويمادى.
فەستيۆال شىمىلدىعىن وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ اشىپ, بۇل ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ءمادەني مۇرا» باعدارلاماسى اۋقىمىندا ىسكە اسىپ جاتقان, ۇمىت بولا باستاعان اتا سالتىمىزدى, ونەر-مادەنيەتىمىزدى جاڭعىرتۋ. ماقسات – جاستارعا وتانشىلدىق رۋحتا تاربيە بەرۋ, دەدى.
مۇرات ابۋعازى مەن ايگۇل باتىرقايىروۆانىڭ كۇي تارتىسىمەن باستالعان ونەر فەستيۆالى شارىقتاۋ بيىگىنە بىرتىندەپ ەمەس, بىردەن كوتەرىلدى. قازاقتىڭ قارا قوبىزى, سىبىزعىسى, قاراقالپاقتىڭ قومۋزى, ازەربايجاننىڭ سازى, وزبەكتىڭ تامبۋرى, تىۆانىڭ دوبشىلۋرى, باشقۇرتتىڭ قۋرايى دەگەندەي ساز اسپاپتارى ءبىرىن ءبىرى تولىقتىرىپ جاتتى. اسىرەسە, تىۆالىق كومەيشى نوگون شۋمەردىڭ دوبشىلۋر ءۇنىمەن استاسقان كومەي اۋەنى بىردە ءجىڭىشكە, بىردە جۋان ماقاممەن شىرقاۋ بيىكتەرگە كوتەرىلدى. الماتىلىق ءانشى قازىبەك ءادىكەي قارا قوبىزبەن ءۇنىن استاستىرىپ, «گۇلداريعانى» ەگىلە شىرقاعاندا, كورەرمەندەر كوزىنە جاس الدى. ەرلان رىسقاليەۆ اسەتتىڭ «ءىنجۋ-مارجانىن» ءتوگىلدىردى. ال ساحادان كەلگەن البينا ايارحان تەمىر قومىزبەن تەبىرەنتتى. تۇرىك تەكتى حالىقتاردىڭ سان ءتۇرلى ساز اسپابىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ونەرپازداردىڭ بىرىگىپ شىرقاعان «اعاجاي التايداي» ءانى بارشا كورەرمەننىڭ جۇرەك قىلىن شەرتتى.
مەيماندار مۇنان سوڭ بەرەل قورعانىندا جاتقان بابالارىنىڭ باسىنا بارىپ, ءتاۋ ەتىپ, باس ءيدى, قۇران باعىشتاتتى.
قوناقتارعا ساق بابالارىمىز قورعانىنىڭ قىر-سىرىن وسى كيەلى شارۋاعا سانالى عۇمىرىن سارپ ەتىپ كەلە جاتقان ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى, عىلىم دوكتورى زەينوللا ساماشەۆ تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, 70-تەن استام وبا قورىمنىڭ ارحەولوگتار بۇگىنگە دەيىن 24-ءىن قازىپ, زەرتتەپتى. التىنمەن اپتالعان ەكى بىردەي ساق پاتشاسىنىڭ بالزامدالعان مۇردەسى تابىلعان. ارعى عاسىرلاردان سىر شەرتەتىن وزگە قۇندى جادىگەرلەر دە جەتىپ ارتىلادى.
– ءبىزدىڭ الداعى ماقساتىمىز, – دەدى عالىم زەينوللا ساماشەۆ, – قالعان قورىمداردى قازۋ ەمەس, قازىلعان قورعانداردى قالپىنا كەلتىرۋ, اسپاناستى مۇراجاي جاساۋ. ول ءۇشىن اۋەلى اتشاپتىرىم قورىم اۋماعى قورشالادى. وعان وبلىس اكىمى بيىل قارجى ءبولىپ وتىر. ال كەلەر جىلى التىن ادام تابىلعان قورعاندى قايتادان قالپىنا كەلتىرىپ, جەر استى كەسەنە جاسالادى, مۇردە سالىنعان اعاش تابىت بۇرىنعى ورنىنا قويىلادى. بولاشاقتا ۇرپاقتارىڭىز كونە وركەنيەتپەن تانىسقىسى كەلسە, وسىندا اتباسىن بۇراتىن بولادى.
ءسويتىپ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىنە ارنالعان «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» فورۋمى ءوز جۇمىسىن ءساتتى اياقتادى.
وڭداسىن ەلۋباي,
بوداۋحان توقان ۇلى, جۋرناليست.
شىعىس قازاقستان وبلىسى, كاتونقاراعاي اۋدانى.
–––––––––––––
سۋرەتتە: بەرەل قورعانىندا وتكەن جيىنعا قاتىسۋشىلار.
* * *
فورۋمعا قاتىسۋشىلار پىكىرى
دارحان مىڭباي, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى:
– ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن وتكەن «التاي – تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى» اتتى حالىقارالىق فورۋم جۇرت ەسىندە قالاتىنداي ەلەۋلى وقيعا بولدى دەپ ايتا الامىز. ەڭ الدىمەن, الەم جۇرتشىلىعى نازار اۋدارعان ماڭىزدى وقيعا ەل ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالدى. 12 مەملەكەتتەن جينالعان قوعام قايراتكەرلەرى, عالىمدار مەن ماماندار ءتور التايدان تاراعان تۇركى جۇرتىنىڭ سالت-ءداستۇرىن, مادەني بايلىعىن تەرەڭ زەرتتەپ, امانشىلىق بولسا بۇكىل الەمگە تاراتۋدى كوزدەپ وتىر. ەندى مۇنداي ماڭىزدى شارا ەكى جىلدا ءبىر رەت اتالىپ وتىلەدى.
«تۇركسوي» ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆ, حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباي, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, تاريحي شىعارمالاردى ناسيحاتتاپ ءجۇرگەن قويشىعارا سالعاراعا العىسىمدى ايتقىم كەلەدى.
باقبەرگەن سىرىمبەتوۆ, (قاراقالپاقستان):
– قوبىز – ءبىزدىڭ ۇلتتىق اسپابىمىز. اكەم قوبىزشى ەدى. بۇرىن التايدى كارتادان بىلەتىن ەدىم. ەندى كورىپ, كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ تاراعان جەرى دەگەنگە دەن قويدىم. تابيعات سۇلۋلىعىنا قايران قالدىم. وسى جەردى عاسىرلار بويى قورعاپ كەلگەن قازاق حالقى قانداي ەرجۇرەك. قوناقجايلىق تا ەرەكشە ەكەن. بۇل – تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى.
ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز جاتقان بەرەل قورعانىن كەلەشەكتە بۇكىل الەم حالىقتارى تاماشالايتىن بولادى دەگەنگە سەنەمىن.
يگور كوشكەندەي, (رەسەي فەدەراتسياسى, تۋۆا رەسپۋبليكاسى):
– مەن مۇنداي اۋقىمدى فورۋم, فەستيۆالعا العاش رەت قاتىسىپ وتىرمىن. بۇگىندەرى سايان جوتاسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتساق تا ارعى بابالارىمىز التاي تاۋى باۋرايىندا عۇمىر كەشكەنىن بىلەمىز. تۇركى تەكتى كوپتەگەن ەلدىڭ ونەر شەبەرلەرىمەن تانىستىم, كيەلى مەكەندى كوردىم. تاڭىردەن وسىندا قايتا-قايتا كەلۋدى جازسىن دەپ تىلەيمىن. سىزدەر اتاجۇرتتان كىندىك ۇزبەگەن باقىتتى حالىق ەكەنسىزدەر.
البەرت قاسانوۆ, (رەسەي فەدەراتسياسى, تاتارستان):
– «قازان» ۆوكزالىندا قاراپايىم جۇمىسشى بولىپ ىستەيمىن. بىراق, ونەرگە باسىمدى يەمىن. سىرنايىمدى قولدان تاستامايمىن. مەن قازاقستانعا وسىمەن بيىل ەكىنشى رەت كەلىپ تۇرمىن. ماۋسىم ايىندا استانادا وتكەن فولكلورلىق فەستيۆالعا قاتىسقانمىن. استانانىڭ شىرايىن كورىپ, تاڭ قالعانمىن. ەندى, مىنە, اللا جول بەرىپ, بابالار مەكەنى قاسيەتتى التايدى كوردىم. تابيعاتى قانداي كوركەم. تاتار, قازاق حالىقتارى تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ ىشىندە تىپتەن جاقىن دەپ ويلايمىن. ءتىلىمىز دە, ءانىمىز دە, سالت-ءداستۇرىمىز دە ۇقساس. ءبىزدىڭ «سابان توي» اتتى مەيرامىمىز سىزدەردە دە بار. قازاقستان باقىتتى ەل. تاۋەلسىزدىك قۇتتى بولسىن!