ەل بولاشاعىنىڭ جارقىن بولۋى ءبىلىمدى, جان-جاقتى تاربيە العان ۇرپاقتىڭ قولىندا. كەلەر كەلەشەگىمىزدىڭ كەلىستى كەلبەتىن قالىپتاستىرۋ ولاردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋلارىنا بايلانىستى. بۇل رەتتە ءنىڭ ءرولى مەن ماڭىزى ايتپاسا دا ايقىن. ەندى ولاردىڭ اتقارعان ىستەرى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرىنە توقتالىپ وتسەك.
ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى قاجەت ەتەدى. بۇل سالادا يگى ماقساتتارعا جەتۋ جولىندا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىندا دا اتقارىلعان ءىس از ەمەس. تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاندا بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىنان 1 ميلليوننان استام پەداگوگ وتكەن, ەلىمىزدىڭ ءاربىر ءتورتىنشى وقۋشىسى قوسىمشا بىلىممەن قامتاماسىز ەتىلگەن. تاۋەلسىزدىك العان 25 جىل ىشىندە ەلىمىزدە 450 مەملەكەتتىك بالاباقشا سالىنعانىن دا اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. سونىمەن قاتار, جەكەمەنشىك بالاباقشالار سانى 10 ەسە ءوسىپ, 2200-گە دەيىن جەتكەن. بۇل – جەكە ينۆەستيتسيالاردىڭ 100 ميلليارد تەڭگە قارجىسى دەگەن ءسوز. «بالاپان» باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا 3-6 جاستاعى بالالاردى بالاباقشامەن قامتۋ 2,5 ەسەگە ءوسىپ, 82 پايىزدى قۇرادى. بيىل بالاباقشالاردا 400 مىڭ ورىن اشۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا العاش رەت قارجى ءبولىندى. بۇگىن ءبىز بۇلدىرشىندەردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى دايىندىقپەن ءجۇز پايىز قامتىلعانىن ايتا الامىز. بۇنىڭ ءوزى مەملەكەتتىڭ مەرەيىن وسىرەتىن قارىشتى قادام دەۋگە بولادى.
سوڭعى جىلداردىڭ وزىندە عانا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە بىرقاتار ستراتەگيالىق ماڭىزدى قۇجاتتار قابىلداندى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جارلىعىمەن ءبىلىم بەرۋدى جانە عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بەكىتىلدى, ونى ىسكە اسىرۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارى قابىلدانىپ, قولدانىستاعى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى جاڭارتىلدى. 250-دەن استام كەزدەسۋلەر مەن تالقىلاۋلار وتكىزىلگەن. سونىڭ ىشىندە يزرايل, ۇلىبريتانيا, لاتۆيا, ۆەنگريا, يتاليا ەلشىلەرىمەن, ۇكىمەتپەن; ەقىۇ, ەىدۇ ەلدەرى, بۇكىلالەمدىك بانك, قازاقستاندىق ۇەم وكىلدەرىمەن, جۋرناليستەر جانە قوعام قايراتكەرلەرىمەن وتكىزىلگەن كەزدەسۋلەردىڭ مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزى زور.
«ءبىلىم بەرۋدى جانە عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ قابىلدانعانىنا كوپ بولعان جوق. قازىر وسى باعدارلامانى ورىنداۋدىڭ ءاربىر قادامى ويلاستىرىلۋدا. دەگەنمەن, ماعان وسى باعدارلاما تۋرالى بىرقاتار سۇراقتار ءتۇسىپ جاتىر. سۇراقتىڭ كوپشىلىگى قازاق ءتىلى, ونىڭ كەلەشەگى تۋرالى. قىسقاشا ايتسام, باعدارلامادا قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىسىن شەكتەۋ نەمەسە كەيبىرەۋلەر ايتقانداي, ونى جويۋ تۋرالى قانداي دا ءبىر ماقسات تا جوق. مەن ءىس باسىنا قازاق ءتىلىن – ءوزىمنىڭ انا ءتىلىمدى شەتتەتەيىن دەگەن ويمەن كەلگەنىم جوق. اتالعان باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – پرەزيدەنت ۇسىنعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن ورىنداۋعا باستايتىن, وعان نەگىز قالايتىن تۇعىرناما جاساۋ. ويتكەنى, «ماڭگىلىك ەل» ءبىلىمى زامان تالابىنا ساي, الەمدەگى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ, جالپى الەم وركەنيەتىنىڭ جاڭالىعىن ەركىن ءبىلىپ, ەركىن يگەرە دە, قولدانا الاتىن قازاقستاننىڭ ماڭگىلىك قوعامىن قۇرۋعا ارنالعان. سونىمەن قاتار, قوعامدا ساپالى ءبىلىم الۋدىڭ مۇمكىندىگى بارشاعا بىردەي بولۋى كورسەتىلگەن. ال قازىر بىزدەگى ءبىلىم جۇيەسىندە مۇنداي تەپە-تەڭدىك جوق. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى مەكتەپتەر ءۇش تيپكە بولىنگەن. وقىتۋ تىلدەرى: قازاقشا, ورىسشا, اعىلشىنشا. قازاق مەكتەپتەرىندە وقىعان جاستاردىڭ ءارى قاراي ساپالى ءبىلىم الۋىنىڭ شەكتەۋلى ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. مىسالى, بىزدەگى اعىلشىن تىلىندە جوعارى دەڭگەيدە ءدارىس بەرەتىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە, قمەبي, قبتۋ, IT ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە اۋىل جاستارىنىڭ تۇسۋىنە ءبىراز قيىنشىلىقتاردىڭ بار ەكەنىن ءوزىم كوردىم. ول – ءبىر. ەكىنشىدەن, بىزدە ورىس تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەر دە بار. ولاردا دا كوپتەگەن قازاق جاستارى وقيدى. شىنىن ايتساق, وسى جاستاردىڭ كوبى, تىپتەن قازاق جاستارىنىڭ كوبى قازاق ءتىلىن دۇرىس بىلمەيدى, دۇرىس تۇسىنبەيدى. وسىنداي سەبەپتەرگە بايلانىستى بىزدەگى ءبىلىم الۋ جۇيەسىندە تەپە-تەڭدىك جوق, جاستاردىڭ ءبارى ءبىر دەڭگەيدە ساپالى ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاسالماعان. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – وسىنداي قايشىلىقتاردى جويىپ, جاستارعا, اسىرەسە, اۋىلدا جۇرگەن جاستارعا, بارىنە بىردەي ساپالى, زامان تالابىنا ساي ءبىلىم بەرۋ. دالىرەك ايتساق, بولاشاقتا ءۇش تىلدە ساپالى ءدارىس بەرەتىن ءبىر ءتيپتى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قۇرۋ. وسى ءۇش تىلدە دە ءار بالا ەركىن سويلەپ, ءبىر-ءبىرىن تۇسىنە ءبىلۋى ءتيىس جانە دە الەم ەلدەرىندەگى وزىق ءبىلىمدى يگەرە ءبىلۋى قاجەت. بۇل ءبىر جىلدىڭ شارۋاسى ەمەس, بىراق ونى ۋاقىتتى جوعالتپاي باستاۋ كەرەك», دەگەن ءمينيستردىڭ ماڭىزدى مالىمدەمەسى ۇلتتىڭ بولاشاعىنا باعىتتالعانىن بايقاۋعا بولادى. مەكتەپتەگى ۇشتىلدىلىك ماسەلەسىن ايتا كەلە ەرلان ساعاديەۆ ءوز ويىن بىلاي تۇجىرىمدايدى.
«ءتىل – كەز كەلگەن ۇلتتىڭ بەي-جاي قاراي المايتىن باستى بايلىعى. سوندىقتان دا, وعان حالىق بولىپ الاڭداۋ دا زاڭدىلىق. ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت, كەيبىر جاراتىلىستانۋ پاندەرىن تەك اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ باستالادى. ول شامامەن 2018 جىلدان دەپ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار, بالالار دايىن بولعاندا عانا ۇبت-عا اعىلشىن ءتىلى سۇراقتارىن قوسا باستايمىز. وسىنىڭ ءبارى نە ءۇشىن قاجەت دەگەن سۇراق تۋىنداۋى بەك مۇمكىن. الەمدەگى عىلىم جاڭالىقتارىن قازاق تىلىنە اۋدارۋ كەرەك دەيدى كەيبىر اعايىندار. دۇرىس-اق بولار ەدى, بىراق الەمدە ءبىزدىڭ جاستارعا كەرەك, كۇنىنە مىڭداپ ەمەس ميلليونداپ شىعىپ جاتقان عىلىم مەن ءومىر جاڭالىعىن دەر كەزىندە قازاق تىلىنە اۋدارۋ ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. وعان قاراجات تا, باسقا ءمۇمكىندىكتەر دە جوق. ونىڭ قيىندىعىن ۇلكەن حالىق – فرانتسۋزدار دا ءتۇسىنىپ وتىر. بۇرىن فرانتسۋز مەكتەپتەرىندە اعىلشىن ءتىلى وقىتىلمايتىن ەدى. قازىر ونى وقىتۋ زاڭ تۇرىندە بارلىق فرانتسۋز مەكتەپتەرىنە ەنگىزىلدى. بىزگە دە ءتيىمدى جول وسى دەپ ەسەپتەيمىز. قازاق جاستارىنا, اسىرەسە, اۋىل بالالارىنا ءوز انا تىلىمەن قاتار اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتسەك, سوندا عانا ولار وزدەرىنە قاجەتتى ءبىلىمدى الەم كەڭىستىگىندە دەر كەزىندە جانە ەركىن تابا الادى. ولارعا ەڭ ءتيىمدى جوعارى وقۋ ورىندارىنا جول اشىلادى».
ءيا اعىلشىن ءتىلىنىڭ دە ارتىقتىعى جوق شىعار. ءبىلىمىڭ جەتسە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا ءتۇسىپ, باعىڭ جانسا «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەتەلدىڭ شەكاراسىنان ات وزدىرۋعا مۇمكىندىگىڭ بولادى. «بولاشاق» دەمەكشى, 1993 جىلى ەلباسىنىڭ قاۋلىسىمەن قۇرىلعان اتالمىش باعدارلاما اياسىندا قانشاما قازاق بالالارى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ءبىلىم الىپ كەلۋدە. مۇنى ءبىلىم سالاسىنداعى التىن ارىپپەن جازىلاتىن جايتتار دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس.
«مەن ءۇشىن جاقسى مۇعالىم بارىنەن دە ارتىق, ويتكەنى, مۇعالىم – مەكتەپتىڭ جۇرەگى» دەگەن ۇلى اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ءسوزى قۇندىلىعىن جويمايدى. كەرىسىنشە, كەرۋەن جىلجىعان سايىن ءمانى مەن ماڭىزى تەرەڭدەي تۇسەرى حاق. قازىر رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىعى 325 مىڭنان استام پەداگوگ بار. بۇگىنگى تاڭدا مەكتەپكە 6 429 جاس مامان كەلگەن. «مەكتەپكە جول» اكتسياسى بيىلعى جىلى 9-شى رەت وتكىزىلىپ وتىرعانى بەلگىلى. سونىڭ ناتيجەسىندە كومەككە ءزارۋ 280 مىڭ بالاعا قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتىلگەن. جاڭا وقۋ جىلىنان باستاپ مينيسترلىك ينتەراكتيۆتى تاپسىرمالار مەن بەينەماتەريالداردى جاپپاي قولدانۋ ءۇشىن مەكتەپتەردى قاجەتتى تەحنيكا جيىنتىقتارىمەن (ەكران, پروەكتور, كومپيۋتەر) قامتاماسىز ەتكەن. بەينەماتەريالدار ءداستۇرلى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە قوسىمشا ءتاسىل ءارى ەستە قالارلىق جانە وقۋشىلاردىڭ بىلىمگە قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىن ءتيىمدى ءادىس ەكەنى بەلگىلى. ەلىمىزدەگى 700 مەكتەپ وتاندىق («ءبىلىمLand») جانە شەتەلدىك وقىتۋ بەينەماتەريالدارى مەن ينتەراكتيۆتى تاپسىرمالاردى بۇعان دەيىن دە پايدالاندى. بۇل مۇمكىندىكتى پايدالانعان مۇعالىمدەر وزدەرىنىڭ وڭ پىكىرلەرىن جەتكىزىپ وتىر. مۇنداي تەحنيكامەن الدىڭعى كەزەكتە ەڭ از جابدىقتالعان مەكتەپتەر جاراقتاندىرىلادى. ينتەرنەت جۇيەسى جوق مەكتەپتەردە ساندىق رەسۋرستار مەكتەپ سەرۆەرلەرىنە ەنگىزىلىپ, ۇنەمى جاڭارتىلىپ وتىرادى. مۇنىڭ ءوزى وقۋشىنىڭ جان-جاقتى بولۋىنا اسەر ەتپەي قالمايدى. ولاردىڭ دۇنيەتانىمى قانشالىقتى كەڭ بولسا, ءبىلىمى دە, اقپاراتتانۋى دا سونشالىقتى مول بولارى ءسوزسىز.
بيىل ەلىمىزگە ۇبت-نىڭ ەنگەنىنە – 13-ءشى جىل. وسى جىلدار ىشىندە بۇل تەستىلەۋگە 1,5 ميلليوننان استام بالا قاتىسقان. ارينە, بۇل ارالىقتا ونىڭ ارتىقشىلىعى دا, كەيبىر كەمشىلىكتەرى دە بولعان. دەگەنمەن, ۋاقىت وتكەن سايىن بۇل جۇيەگە دە وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداعان ەكەن. وعان كوپشىلىك اراسىندا جۇرگىزىلگەن قوعامدىق ساۋالداما ناتيجەسى ىقپال ەتىپ وتىر.
«ەڭ بىرىنشىدەن, قوعام ۇبت-نى تەك قانا جوو-عا ءتۇسۋ ەمتيحانى رەتىندە قابىلدايدى. ۇبت ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ مەكتەپ ءبىتىرۋ ەمتيحانى رەتىندەگى ءوزىنىڭ فۋنكتسياسىن ورىنداماي وتىر. ۇبت-عا ەشقاشان تۇلەكتەر 100 پايىز قاتىسقان ەمەس. جانە دە جىل سايىن وعان قاتىسپايتىندار قاتارى ارتۋدا», دەگەن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆتىڭ ءسوزىنىڭ دە جانى بار.
مينيسترلىك ۇبت توڭىرەگىندەگى بارلىق ماسەلەنى زەردەلەي كەلە, ونىڭ جاڭا فورماتىنا اۋىسۋدى ءجون ساناعان. سوعان سايكەس قورىتىندى اتتەستاتتاۋدى ءبولۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. ەندى تۇلەكتەر مەكتەپ ءبىتىرۋ سىناعىن تاپسىرادى. ال ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدى جوو-عا ءتۇسۋ ءۇشىن عانا تاپسىرادى. مەكتەپتەگى قورىتىندى اتتەستاتتاۋ 5 پاننەن تۇرادى, ونىڭ 4-ەۋى مىندەتتى, 1 ءپان – تاڭداۋ بويىنشا. ءسويتىپ, ۇبت جوو-عا قابىلداۋ ەمتيحانى جانە مەملەكەتتىك گرانتتاردى ءبولۋ جۇيەسى رەتىندە ساقتالادى, بىراق ونىڭ فورماتى وزگەرەدى. بۇرىن 5 پاننەن 125 سۇراق بەرىلىپ, ونىڭ ىشىنەن 4 ءپان بويىنشا 100 سۇراق ەسەپتەلەتىن. ال 2017 جىلعى ۇبت فورماتىندا 120 سۇراق قاراستىرىلىپ, بارلىعى ەسەپتەلەدى. كەيبىر سۇراقتاردىڭ جاۋابىنا 2 بالل بەرىلەتىندىكتەن, ەڭ جوعارى كورسەتكىش 140 بالعا تەڭ. ساۋالدار 5 پاننەن قويىلادى, ولاردىڭ 3-ەۋى مىندەتتى, 2-ەۋى تالاپكەر جوسپارلاعان جوو-داعى ماماندىققا بايلانىستى بەيىندىك ءپان بولادى. تەستىلەۋ ۋاقىتى دا وزگەرمەيدى – 3 ساعات 30 مينۋت. ءوتۋ بالى دا وزگەرگەن جوق – 50 بالل.
جاڭارتىلعان مازمۇندا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى ەنگىزىلگەن بيىلعى وقۋ جىلىنا ەلىمىزدىڭ بارلىق مەكتەپتەرى جوعارى دايىندىقپەن كىرىستى. ەندىگى مىندەت باسەكەگە قابىلەتتى وسكەلەڭ بۋىندى تاربيەلەۋ جولىندا جاڭارتىلعان مازمۇنداعى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن ساپالى ىسكە اسىرۋ بولىپ تابىلادى.
راۋان قايدار,
«ەگەمەن قازاقستان»