«سامۇرىق-قازىنا» قورىندا جانە ونىڭ پورتفەلدىك كومپانيالارىندا اكتيۆتەردىڭ قۇنىن ارتتىرۋعا جانە ەكونوميكانىڭ جاڭا سالالارىن دامىتۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى وزگەرىستەر ورىن الۋدا. كومپانيالار توبى قارا جانە ءتۇستى مەتاللۋرگيا, مۇناي, گاز-حيميا جانە اگروحيميا ونەركاسىبىنە قوسىمشا سەرپىن بەرەتىن ءبىرقاتار ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. ترانسفورماتسيا باعدارلاماسى اياسىنداعى «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – جاڭا وندىرىستەردى دامىتۋ جولىنداعى بەلسەندى ينۆەستورعا, ستراتەگيالىق حولدينگكە اينالۋ. وسى باعىتتا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناقتى ناتيجەلەرى تۋرالى «سامۇرىق-قازىنا» اق باسقارما ءتوراعاسى ومىرزاق شوكەەۆ جان-جاقتى بايانداپ بەردى.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن 6 جەلتوقسان كۇنى يندۋستريالاندىرۋ كۇنىنە ارنالعان تەلەكوپىر ءوتتى. ءسىز قانداي اسەر الدىڭىز؟ يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنا قور قانداي ۇلەس قوستى؟
– وتكەن ءىس-شارالاردان مەن ۇلكەن اسەر الدىم, شىن مانىسىندە ءبىز ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرىنىڭ جۇرگىزىلۋىنە كۋا بولىپ وتىرمىز. وسىنىڭ ءبارى 2009 جىلى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى ارقىلى ۇلتتىق دەڭگەيدە ەكونوميكانى تۇرلەندىرۋدى ىسكە قوسقان ەلباسىنىڭ ەرەكشە ءرولىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. مۇنداي اۋقىمداعى ەكونوميكانى يندۋستريالاندىرۋ ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋ وڭاي مىندەت ەمەس, دەگەنمەن دە, ول جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, بارلىق ينۆەستورلار مەن ءونىم وندىرۋشىلەرگە جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن ۇيىمداستىرۋعا, قازاقستاندىق ءونىمدەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا سەرپىن بەرەدى. بيىل اقتوعاي كەن-بايىتۋ كومبيناتى, اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنداعى مۇنايدى تەرەڭ وڭدەۋ كەشەنى جانە قۇرىق پورتىنداعى پاروم كەشەنى ءتارىزدى ءىرى جانە تەحنولوگيالىق جاعىنان كۇردەلى نىسانداردىڭ باستاۋ العاندىعى ەرەكشە قۋانتادى. تەحنولوگيالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق نىساندارىنىڭ قۇرىلىس ۋاقىتى ايتارلىقتاي قىسقارتىلدى. ماسەلەن, 700 شاقىرىمدىق ەلەكتر بەرۋ جەلىلەرى مەن سۋداي جاڭا «سەمەي» ارالىق ستانساسىن قۇرايتىن «ەكىباستۇز – سەمەي – وسكەمەن» ەلەكتر تاراتۋ جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسى جۇمىسىنىڭ ايتارلىقتاي كوپ بولعاندىعىنا قاراماستان, رەكوردتىق 2,5 جىلدا جۇزەگە اسىرىلدى. سالىستىرار بولساق, كەڭەستىك داۋىردە وسىعان ۇقساس اۋقىمداعى «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» جەلiلەر مەن ءبىرىنشى ترانزيتتىك شاعىن ستانسالاردى سالۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ, جالپى العاندا 10 جىلدان استام ۋاقىت العاندىعى ءبىزدىڭ ەسىمىزدە.
جالپى العاندا, 2009 جىلى ەلباسى باستاماشى بولعان يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا ءۇشىن اۋقىمدىلىعى مەن ماڭىزدىلىعى جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلە جاتقاندىعىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل رەتتە, قور يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى ورىنداۋشىسى بولىپ تابىلادى جانە ءوز ءىسىن جالعاستىرۋدا. وسىلايشا, قور العاشقى بەس جىلدىق مەرزىم ىشىندە ءداستۇرلى سالالاردا جوبالاردى جۇزەگە اسىردى. قۇنى مەن اشىلاتىن جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى بويىنشا قور جوبالارى باعدارلامانىڭ شامامەن 40% -ىن قامتىدى. ءناتيجەسىندە, 1 200 كيلومەتردەن استام تەمىر جول سالىندى, جۇك ۆاگوندارى مەن ەلەكتروۆوز جاساۋ ءوندىرىسى اشىلدى, اففيناج زاۋىتى سالىندى جانە جول بيتۋمى وندىرىلە باستادى.
جاڭا بەسجىلدىق شەڭبەرىندە قوردىڭ بوسالقى جوبالارى بار, قارا جانە ءتۇستى مەتاللۋرگيا, مۇناي, گاز-حيميا مەن اگروحيميا ءتارىزدى باسىم باعىتتارداعى باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋعا دا بەلسەندى تۇردە قاتىسامىز. قازىردىڭ وزىندە بىرقاتار نىسانداردا قۇرىلىس بەلسەندى ءجۇرىپ جاتىر جانە 2 000-عا جۋىق جۇمىس ورنى اشىلدى. بارلىعى, قۇرىلىس جۇمىسى كەزىندە 25 مىڭنان استام جانە پايدالانۋ بارىسىندا 4 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلادى. مەن, اسىرەسە, قوردىڭ جوبالاردى قارجىلاندىرۋ كەزىندەگى جاڭا تاسىلدەرىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ماسەلەن, ءبىرىنشى بەسجىلدىقتى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك قاراجات بەلسەندى پايدالانىلعان بولاتىن. ال جاڭا بەس جىلدىقتا قارجىلاندىرۋ قۇرىلىمى تۇبەگەيلى وزگەرتىلىپ, سىرتقى ينۆەستيتسيا بەلسەندى تارتىلۋدا. بۇل ءبىر جاعىنان, ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالارعا ەرەكشە نازار اۋداراتىن حالىقارالىق قارجىلىق ينستيتۋتتار مەن بانكتەر ءتارىزدى بولعانىمەن, ەكىنشى جاعىنان, ستراتەگيالىق ينۆەستورلار. مەملەكەت باسشىسى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردى تارتۋ بويىنشا جۇمىستى بەلسەندىرەك جۇرگىزۋدى تاپسىردى, ءبىز ونى تولىق قولدايمىز, ويتكەنى, بۇل كومپانيالار تىكەلەي ينۆەستيتسيا اكەلەدى, كومپانيالاردى باسقارۋدىڭ ۇزدىك تاجىريبەلەرى, زاماناۋي تەحنولوگيالارى دا بار, سونداي-اق شەتەلدىك نارىققا شىعۋعا مۇمكىندىك تە بەرەدى.
– جاقىندا قور اتىراۋ وبلىسىندا گاز-حيميالىق كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىنىڭ باستالعاندىعىن جاريالادى. نەلىكتەن مۇناي-حيميا ونەركاسىبى سالاسىنا ءۇمىت ارتىلىپ وتىر؟
– بۇل سالانىڭ ۇلكەن الەۋەتى بار. مامانداردىڭ ەسەبى بويىنشا, 2050 جىلعا قاراي الەم حالقى سانىنىڭ 9 ميللياردقا دەيىن جەتۋى, حيميا ونەركاسىبى ونىمدەرىن تۇتىنۋدى 1,5 ەسەگە وسىرەدى. الەمنىڭ ەڭ ءىرى ەكونوميكاسىن يەلەنەتىن ون ەل, سونداي-اق, حيميا كەشەنى ءوندىرىسىنىڭ الەمدىك كوشباسشىلارىنىڭ وندىعىنا ەنەدى. سونىمەن قاتار, مۇناي-حيميا ونەركاسىبى ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر ەتەدى. ەكونوميكانىڭ وسى سەكتورىندا ءبىر جۇمىس ورنى اشىلسا, ول ساباقتاس سالالاردا 7,2-گە دەيىن جۇمىس ورنىن اشۋعا جاعداي جاسايدى. الەمنىڭ بارلىق تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ 96%-ى مۇناي-حيمياسىنىڭ قاتىسۋىمەن وندىرىلەتىندىكتەن, مۇناي-حيميا ونەركاسىبىندەگى ءوندىرىستىڭ 1 دوللار ءوسىمى باسقا سالالاردا 2,3 دوللارعا دەيىن ءوسىم بەرەدى.
باسەكەگە قابىلەتتى شيكىزاتى بار ءبىزدىڭ ەلىمىزدە, ءىجو-گە مۇناي مەن گاز-حيميا سالىمىنىڭ ۇلەسى 0,02%, قازاقستان تىڭايتقىشتار جانە پەستيتسيدتەردى 230 ملن دوللارعا يمپورتتايدى, ال مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى تۇتىنۋ بىزدە تمد ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا 3-5 ەسە تومەن.
مىنە سول ءۇشىن حيميا ونەركاسىبىن قالپىنا كەلتىرىپ, 2009 جىلى «بىرىككەن حيميالىق كومپانيا» (بحك) جشس – مامانداندىرىلعان وپەراتورىن قۇرۋ اسا ماڭىزعا يە بولدى.
– ياعني, ول كومپانيانىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعانىنا تەك 7 جىل عانا ۋاقىت ءوتتى. «بىرىككەن حيميالىق كومپانيا» قانداي شارتتاردا قۇرىلدى جانە وسى ۋاقىت ىشىندە نە ىستەي الدى؟
– باستاپقىدا ونىڭ اكتيۆتەرى دە, كىرىس بازاسى دا, رەسۋرستىق بازاعا باسىمدىقپەن قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى دە بولعان جوق. بحك الەۋەتىن, رەسۋرستىق بازاسىن جانە قولدانىستاعى اكتيۆتەرىن باعالاپ, حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن ازىرلەدى. قازىرگى تاڭدا كومپانيا 600 تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن قامتاماسىز ەتەتىن ەكى زاۋىتتى – ستەپنوگور قالاسىندا كۇكىرت قىشقىلىن ءوندىرۋ جانە اتىراۋ وبلىسىندا پوليمەرلىك ءونىمدەردى شىعارۋ زاۋىتىن ىسكە قوستى.
قازىر بحك ەكى كلاستەردىڭ قۇرىلىسىنا دەن قويعان: اتىراۋ وبلىسىندا ورگانيكالىق حيميا جانە جامبىل وبلىسىندا بەيورگانيكالىق حيميا. كلاستەرلەردى دامىتۋ ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا دا ينفراقۇرىلىم جاساۋ نەگىز بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, «نۇرلى جول» باستاماسى وسى كلاستەرلەردىڭ تابىستى دامۋىنىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولىپ تابىلادى, بارلىق وسىعان ۇقساس شەتەلدىك باسەكەلەستەر باستاپقىدا مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان.
اتىراۋ مۇناي-حيميا كلاستەرى كومىرسۋتەكتى شيكىزاتتى تەرەڭ وڭدەۋدى قاراستىراتىن بازالىق ونىمدەر: پوليپروپيلەن, پوليەتيلەن شىعارۋدى قامتاماسىز ەتەدى. جوبالاردىڭ جالپى قۇنى 10 ملرد دوللارعا دەيىن باعالانادى. ءبىز جوبالاردى ءتيىمدى باسقارۋدى قامتاماسىز ەتە الاتىن تەڭ ينۆەستورلاردى تارتۋ ءۇشىن بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز.
اعىمداعى جاعداي مۇناي مەن گاز باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى كەزىندە ولاردى وتىن رەتىندە پايدالانۋدىڭ كەلەشەگى ب ۇلىڭعىر ەكەنىن كورسەتۋدە, بىراق مۇناي-حيميا ونىمدەرىن تۇتىنۋ الەمدە, اسىرەسە قىتاي, ءۇندىستان, ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعى ءتارىزدى جىلدام دامىپ كەلە جاتقان كورشىلەس نارىقتاردا قارقىندى وسۋدە.
قازىر پوليپروپيلەن ءوندىرۋ جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. زاۋىتتى ىسكە قوسۋ 2020 جىلدىڭ سوڭىنا جوسپارلانىپ وتىر. شىققان ءونىمنىڭ 90%-ى ەكسپورتقا جىبەرىلەدى, 10%-ى وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋ ءۇشىن قازاقستاندا قالادى.
پوليپروپيلەن, پوليەتيلەن ءتارىزدى تۇپكى ونىمدەردىڭ توڭىرەگىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس قۇرۋعا بولاتىن, ودان ءارى وڭدەۋگە جاتاتىن پوليمەرلى ونىمدەردىڭ 50-دەن استام ءتۇرىن شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە اتىراۋدا يمپورتتالاتىن شيكىزاتتان ءۇش وندىرىستىك جەلى – پوليەتيلەن پلەنكالار, پوليپروپيلەن قاپتار جانە قازاقستاندا العاش رەت – بياكسالدى پوليپروپيلەن پلەنكالار ءوندىرۋ جۇمىس ىستەۋدە.
تاراز حيميالىق پاركىن جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ قالاسىندا سالۋىمىزعا بىرنەشە سەبەپ بار. بۇل – توراپتىق تەمىر جول ستانساسىنىڭ, «قازاقستان – قىتاي» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ, KEGOC قوسالقى ستانساسىنىڭ, تاسوتكەل قويماسىنىڭ بولۋى. سونىمەن قاتار, تاريحي تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, بۇل وڭىردە حيميا ونەركاسىبى سالاسىنىڭ ارناۋلى كادرلارى دا بار. ءبىزدىڭ ماماندارىمىز بۇكىل قازاقستان بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, وسى ءوڭىر حيميالىق پارك سالۋ ءۇشىن ەڭ قولايلى ايماق دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل جەردە ينفراقۇرىلىم نىساندارىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋدا.
حيمپاركتە ءبىز يمپورتتى الماستىرۋعا باعىتتالعان جوعارى قوسىمشا قۇنى بار ءوندىرىستەردى پايدالانۋعا بەرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. العاشقى ەكى زاۋىتتى سالىپ جاتىرمىز, ولار ءوزارا بايلانىستى بولادى. ال سودان كەيىن ءبىز شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنە پاركتە ورنالاسۋدى جانە قۇرىلىستارىن جۇرگىزۋدى ۇسىنامىز. ءبىز يمپورتتى الماستىراتىن, ەكسپورتقا ارنالعان, جوعارى تەحنولوگيالى جانە باسەكەگە قابىلەتتى حيميالىق ونىمدەر وندىرۋگە تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن, ءوز تاراپىمىزدان كەز كەلگەن ينۆەستور كەلىپ, ەش نارسەگە الاڭداماي ينفراقۇرىلىمعا قوسىلىپ, جۇمىسىن باستاي الاتىنداي قولايلى جاعداي جاسايمىز.
مەنىڭ ويىمشا, شۋداعى حيميالىق پارك يندۋستريالىق پاركتەر جاساۋداعى دۇرىس كوزقاراستى بىلدىرەدى: الاڭ اۋماعىن قورشاپ قويىپ, ونى يندۋستريالىق ايماق رەتىندە جاريالاي سالماي, كەشەندى جوسپار قۇرۋ كەرەك, الدىن الا نارىقتى پايىمداپ, شيكىزاتپەن, ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ت.ب. جۇمىستاردى اتقارۋ قاجەت. ءارى, ءبىر ءىرى كومپانيا, بۇل جەردە بحك, «مۇز جارعىش» ءتارىزدى بارلىعىنىڭ الدىندا ءجۇرۋى كەرەك.
وسى كلاستەردى دامىتۋ شەڭبەرىندە مەتانول, اممياك, كارباميد, كۇردەلى جانە ازوتتىق تىڭايتقىشتار, گليفوسات, گليفوساتتى گەربيتسيدتەر جانە باسقالارى سياقتى نەگىزگى حيميالىق جانە اگروحيميالىق ونىمدەردىڭ ءىرى جانە ورتا توننالىق ءوندىرىسىن قۇرۋ جوسپارلانۋدا.
سونىمەن قاتار, كلاستەر اۋماعىندا ءوندىرىستىڭ باسقا سالالارى ءۇشىن حلور-سىلتىلىك ونىمدەردى, مىسالى تۇز قىشقىلى, كالتسي گيپوحلوريدىن, ناتري گيپوحلوريدىن, كالتسي ءحلوريدىن جانە باسقا اگروحيميالىق ءونىم تۇرلەرىن ءوندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
2016 جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ گليفوسات, گەربيتسيدتەر جانە حلور-ءسىلتىلى ونىمدەر ءوندىرۋ بويىنشا اگرارلىق-حيميالىق كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى, ول ءونىمنىڭ ەكى ءتۇرى تمد ەلدەرىندە وندىرىلمەيدى. گليفوسات ءوندىرۋ 2018 جىلى ىسكە قوسىلادى. ول ۋاقىتقا دەيىن كاۋستيكالىق سودا ءوندىرىسىن ىسكە قوسۋ كوزدەلۋدە.
بحك بارلىق جوبالارى بويىنشا ستراتەگيالىق سەرىكتەستەردى تارتپاقشى. وسىلايشا ءوزىنىڭ 1 دوللار قاراجاتىنا كومپانيا سەرىكتەستەرىنىڭ 1 دوللار تىكەلەي ينۆەستيتسيالارىن جانە بورىشتىق قارجىلاندىرۋ ارقىلى 4,6 دوللار تارتادى. ناتيجەسىندە, 2025 جىلى تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى شامامەن 10,6 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن بولادى.
وسىلايشا, ەلباسى ءبىزدىڭ الدىمىزعا قويعان مىندەتتەردى شەشەمىز: ءداستۇرلى ءوندىرىس سالالارى نەگىزىندە, كىرىستەر مەن ولاردىڭ ديۆيدەندتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, جاڭا سالالاردى قۇرۋ. شىن ءمانىندە, ءبىز قازىردىڭ وزىندە وسى ەكى ءىرى كومپانيانىڭ ناقتى ءپىشىنىن كورىپ وتىرمىز.
– ومىرزاق ەستاي ۇلى, ۇكىمەت جاھاندىق ونەركاسىپتىك جانە تەحنولوگيالىق ۇردىستەرگە سايكەس يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جاڭارتتى. جاڭارتىلعان يدمب-گە «سامۇرىق-قازىنا» ۇلەسى قانداي بولماق؟
– يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ءبىز قوردىڭ ءرولىن نەدەن كورەمىز؟ شىن مانىندە, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, ءداستۇرلى وندىرىسكە نەگىزدەلگەن جاڭا سالالاردىڭ پايدا بولۋىنا جاعداي جاساۋ. مەن ايتىپ وتكەندەي, ول قارا جانە ءتۇستى مەتاللۋرگيا, مۇناي وڭدەۋ جانە مۇناي, گاز-حيميا, اۋىل شارۋاشىلىعى حيمياسى – بۇلار ءداستۇرلى سالا بولىپ كورىنەدى. بىراق بۇل سالالاردا يننوۆاتسيالار الدەقاشان دامىپ كەتكەن.
قور قازىردىڭ وزىندە بىرقاتار جاڭا جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا كىرىسىپ كەتتى, سونىڭ ارقاسىندا الداعى جىلدارى ايماقتاردا اۋقىمدى تۇردە قۇرىلىس جۇرگىزىلەدى.
ماسەلەن, قوردىڭ كومپانيالارى توبىنا كىرەتىن «تاۋ-كەن سامۇرىق» اق ءتۇستى مەتاللۋرگيا سالاسىندا ەكى ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرادى. مويىنداۋ كەرەك, العاشقى ءۇش جىلدا «تاۋ-كەن سامۇرىقتىڭ» ەشقانداي كەلىسىمشارتى دا, جوباسى دا بولمادى, تەك ءوز تاۋاشاسىن قاراستىردى. قاتتى پايدالى قازبالار سالاسىنداعى الپاۋىتتارمەن باسەكەگە ءتۇسۋدىڭ ءمانى جوق ەدى. «تاۋ-كەن سامۇرىق» ەرەكشەلىگى رەتىندە ءبىز كىرىسى تومەن, تاۋ-كەن جانە گەولوگيالىق شارتتارى كۇردەلى ءارى سالىستىرمالى تومەن دەڭگەيدەگى, تەرەڭ ورنالاسقان كەن ورىندارىن وڭدەۋدى انىقتادىق.
وسىنداي كەن ورىندارىن دامىتۋدى شەشكەن سەبەبىمىز – ونداي جەرلەر ەلىمىزدە ءبىرشاما كوپ – كەرەمەت مۇمكىندىكتەر اشادى. ازىرلەنگەن ستراتەگياعا سايكەس, جوبالار پورتفەلى 6 ءبولىمشەدەن قۇرالعان: قورعاسىن-مىرىش, مىس, قارا مەتاللۋرگيا, اسىل مەتالدار, سيرەك مەتالدار جانە كرەمني ءوندىرىسى.
وسىلايشا, نولدەن قۇرىلعان كومپانيا تەك 2012 جىلى عانا جىلدام دامي باستادى. يننوۆاتسيالىق جوبالارىنىڭ ارقاسىندا تابىستىلىققا شىقتى. بۇگىنگى كۇنى كومپانيانىڭ اكتيۆتەرىنىڭ جالپى قۇنى 562 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى.
– وسى جوبالار تۋرالى تولىعىراق ايتىپ وتسەڭىز.
– «تاۋ-كەن سامۇرىق» اكتيۆتەرىندە ىسكە قوسىلعان ەكى زاۋىت بار: وتكەن جىلى 10 توننا تازا التىن قۇيمالارى وندىرىلگەن استاناداعى اففيناج زاۋىتى جانە قاراعاندى وبلىسىنداعى كرەمني ءوندىرىسى. كاسىپورىندى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ارقاسىندا 400-گە جۋىق قىزمەتكەردى جۇمىسقا قايتا الۋعا مۇمكىندىك تۋدى. زاۋىتتىڭ بارلىق ونىمدەرى گەرمانيا مەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنا ەكسپورتتالادى. جالپى العاندا, بيىلعى جىلدىڭ تەك ءبىرىنشى جارتىسىندا, «تاۋ-كەن سامۇرىق» شامامەن $ 50 ملن كولەمىندە شوعىرلاندىرىلعان پايدا الدى.
دامۋ پەرسپەكتيۆالارىنا كەلەر بولساق, «تاۋ-كەن سامۇرىق» تاۋ-كەن بايىتۋ كومبيناتىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان «شالقيا» كەن ورنىن وڭدەۋگە كىرىسىپ كەتتى. ول قورعاسىن جانە مىرىش كەنىن ءوندىرۋشى ءىرى كەن ورنى, وسىدان 40 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن اشىلعان ەدى, الەمدە ءۇشىنشى دەپ ەسەپتەلەتىن, قازىر سەگىزدىككە كىرەدى.
«شالقيا» وتە پەرسپەكتيۆالى كەن ورنى بولىپ تابىلادى. الايدا, جىلدار بويى ول قۇرامىندا كرەمنەزەمنىڭ, قاراپايىم سوزبەن ايتقاندا, قۇمنىڭ كوپ بولۋىنا بايلانىستى وڭدەلمەي كەلدى. ماسەلەن, بۇكىل الەمدە قولدانىلاتىن پيرومەتاللۋرگيانىڭ ءداستۇرلى ءادىسى بويىنشا, ياعني جوعارى تەمپەراتۋرا اسەرىنەن ولار قۇم پەشتەردە گەلگە اينالىپ, سۇزگىلەردى بەكىتىپ تاستايدى. وسىنداي كونتسەنتراتپەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن, پەشتى قايتا-قايتا ءوشىرىپ ونى تازارتىپ وتىرۋ قاجەت بولار ەدى. ال ۇزدىكسىز ءوندىرۋ پەشىن توقتاتۋ – ەلەۋلى شىعىنعا ۇشىراتادى.
قاجەتتى تەحنولوگيالاردى ىزدەۋ ءۇشىن ينجينيرينگ كومپانياسى ءبىر جىل ۋاقىت جۇمسادى. كرەمنەزەم قۇرامىن بايىتۋ ناتيجەسىندە 3,5% بولاتىن كونتسەنترات الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنولوگيالىق جەتىلدىرۋ تابىلدى.
قازىرگى ۋاقىتتا, جوبانىڭ بانكتىك تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن ازىرلەۋ جانە كەنىشتى حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا جوبالاۋ اياقتالدى. كونتسەنتراتتى «كازتسينككە» جەتكىزۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا دا قول جەتكىزىلدى.
جوبادا قاراستىرىلعان ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ تەحنولوگياسى ءتىپتى الەمدىك ونەركاسىپ دەڭگەيىندە دە يننوۆاتسيالىق جانە بىرەگەي بولىپ تابىلادى. وسىنىڭ ارقاسىندا جوبانىڭ تابىستىلىعى جوعارى, جەراستى كەنىشىنەن جىلىنا شامامەن 4 ملن توننا كەن وندىرىلەدى. ايتپاقشى, جوبا كرەديتورى – مينەرالدىق رەسۋرستاردى وڭدەۋ سالاسىندا قورشاعان ورتا مەن ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرىندە ەڭ جوعارى تالاپ قوياتىن ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى.
«تاۋ-كەن سامۇرىق» ءوز كەزەگىندە تاعى ءبىر كەن ورنىن قامتيدى, ول قورعاسىن كەنىشىن قايتا وڭدەۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ تاۋ-كەن بايىتۋ كومبيناتى قۇرىلىسىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىرعان قاراعاندى وبلىسىنداعى – «الايعىر». تەحنولوگيالىق سەرىكتەسى – الەمگە ايگىلى MetsoMinerals فين كومپانياسى. قارجىلاندىرۋ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ كرەديتتىك جەلىلەرى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى.
وندىرىلگەن ءونىمدى – قورعاسىن-كۇمىس كونتسەنتراتىن قازىر رەسەيدەن شيكىزات يمپورتتاپ وتىرعان «كازتسينك» تولىق ساتىپ الادى. بۇل قازاقستاننان جوعارىراق قوسىمشا قۇنى بار ءونىم ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
كاسىپورىندارىندا 700-دەن استام جۇمىس ورنى اشىلادى, ونىڭ ىشىندە زاۋىت قاراعاندى وبلىسىنىڭ تاۋ-كەن سالاسىنىڭ جابىلىپ جاتقان كاسىپورىندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن جۇمىسپەن قامتۋدى جوسپارلاۋدا.
كەلەسى كەزەكتە سولتۇستىك قاتپار مەن جوعارعى قايراقتى كەنىشتەرى, ولار دا ءبىرشاما كۇردەلى, وندا ءبىز قازىر تەحنولوگيالىق سىناقتار جۇرگىزۋدەمىز.
وسى كۇردەلى جوبالاردىڭ بارلىعى كوپ شىعىنداردى تالاپ ەتەتىندىكتەن, جەكە بيزنەستىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرمايدى. «تاۋ-كەن سامۇرىق» ءوز قىزمەتى اياسىندا بۇل جوبالار ءوڭىرلەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋى, الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى شەشۋى تۇرعىسىندا ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى مەن الەۋەتىنىڭ جوعارى ەكەنىن دالەلدەدى.
«تاۋ-كەن سامۇرىق» ستراتەگياسى نىساندار سالۋ, ىسكە قوسۋ جانە ارتىنشا ولاردان ستراتەگيالىق سەرىكتەسكە ساتۋ نەمەسە IPO ارقىلى شىعۋعا نەگىزدەلەدى. مىسالى, 2014 جىلى «تاۋ-كەن سامۇرىق» قاراعاندىدا مەتاللۋرگيالىق كرەمني وندىرەتىن كاسىپورىندى «نولدەن» قالپىنا كەلتىردى, ال ول كاسىپورىن قازىر ءوزىنىڭ جوبالىق قۋاتىنا شىعىپ, تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇر. قازىرگى ۋاقىتتا, ءبىز بۇل جوبانىڭ باقىلاۋ پاكەتىن ۇلكەن ترانسۇلتتىق كورپوراتسياعا ساتۋ تۋرالى كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتىرمىز. وسىلاي ينۆەستورلارعا ساتۋ ءۇشىن اكتيۆتەر جاساۋ ءادىسى بولاشاقتا «شالقيا» مەن «الايعىر» ءتارىزدى باسقا دا جوبالارعا قاتىستى قولدانىلادى.
اڭگىمەلەسكەن
رىستى الىبەكوۆا