امنيستيا تۋرالى زاڭ جوباسىن قاراعاندا, دەپۋتاتتار وسىنداي ويدا ەكەندىكتەرىن اڭعارتتى
كەشە ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ باسشىلىق ەتۋىمەن پالاتانىڭ كەزەكتى جالپى وتىرىسى بولدى. كۇن تارتىبىنە سايكەس وندا 14 ماسەلە قارالدى.
قارالعان زاڭ جوبالارىنىڭ ىشىندە قوعام نازارىن وزىنە اۋدارعان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ازىرلەنگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى زاڭنىڭ جوباسى بولدى. بۇل قازىر تۇرمەلەردە جازالارىن وتەپ جاتقان 36 مىڭ ادامنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ۇستەرىنەن قىلمىستىق ءىس جۇرگىزىلىپ, بوستاندىعى ءبىرشاما شەكتەۋلى ء(ۇي قاماقتا وتىرعان, كولونيالىق كوشىرۋدە جۇرگەن جانە ت.ب.) ادامداردىڭ جانە وسىلاردىڭ مىڭداعان تۋىستارى مەن تىلەكتەستەرىنىڭ ەلەڭدەي كۇتىپ وتىرعان زاڭ جوباسى ەكەنى داۋسىز.
زاڭ جوباسى تۋرالى باياندامانى باس پروكۋرور جاقىپ اسانوۆ جاساپ, ونىڭ ماڭىزى مەن مازمۇنىنا ەگجەي-تەگجەيلى توقتالدى. «جاڭىلمايتىن جاق, سۇرىنبەيتىن تۇياق جوق» دەمەكشى, پرەزيدەنت ومىردە جاڭىلىس باسىپ, قىلمىستىق ىستەرگە بارعان كەيبىر ادامدارعا كەشىرىم جاساپ, ولاردىڭ جاڭا ءومىر باستاۋىنا جول اشىپ بەرىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, امنيستيا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ گۋمانيستىك قاعيداتتاردى بەرىك ۇستانعان دەموكراتيالى جانە وركەنيەتتى ەل ەكەندىگىنىڭ ناقتى ءبىر كورىنىسى ەكەنىن ايتقان باس پروكۋرور ودان ءارى توعىزىنشى امنيستيانىڭ تارتىپتەرىنە, كوزدەگەن ماقساتتارىنا توقتالدى.
جوعارعى سوتپەن بىرلەسە وتىرىپ جاسالعان «تۇرمەدەگىلەردى ازايتۋدىڭ ون شاراسى» جوباسىنىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى ءتورت جىلدا تۇرمەدەگىلەردىڭ سانى 30 پايىزعا ازايدى, دەدى باس پروكۋرور. سونىمەن بىرگە, بايانداماشى ول امنيستيا جاسالعان سوڭ قىلمىستىق احۋال كۇردەلەنىپ كەتپەي مە دەگەن كۇدىكتىڭ دە تەرىس ەكەنىن ايتتى.
راقىمشىلىق ءتورت توپ بويىنشا جاسالادى ەكەن. سونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى توپقا تۇرمەلەر مەن كولونيالاردان شىعاتىندار جاتادى. ولاردىڭ سانى – 1500-دەي ادام. ولاردىڭ ءبارى دە اسا اۋىر قىلمىس جاساماعاندار. اراسىندا الەۋمەتتىك ءالسىز توپتاردىڭ وكىلدەرى دە بار. ەكىنشى توپقا جاتاتىندار باس بوستاندىعىنان تولىق ايىرىلماعاندار, تۇزەۋ جۇمىستارىندا جۇرگەندەر, ايىپپۇلمەن بوستاندىعى شەكتەلگەندەر. ولاردىڭ سانى – 11 000 ادام. ءۇشىنشى توپتاعىلار اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىس جاساپ سوتتالعاندار. ولاردىڭ باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋ مەرزىمدەرىنىڭ وتەلمەگەن ۋاقىتى قىسقارتىلادى. ءاربىر جاعدايعا سايكەس قالعان مەرزىمدەر جارتىلاي, شيرەككە نەمەسە بەستەن بىرىنە قىسقارتىلادى. ونداعى باستى كريتەريلەردىڭ ءبىرى, سوت شەشىمىنە سايكەس, بەرەشەك بولعان اقشالارىنىڭ تولەنگەندىگىنە بايلانىستى بولماق. سونىمەن بىرگە, باس پروكۋرور قازىر تۇرمەدە وتىرعانداردىڭ اراسىندا 3000-داي ادام زارداپ شەككەندەر مەن وكىمەتتىڭ الدىندا 70 ملرد تەڭگە بەرەشەك ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى.
ءتورتىنشى توپتاعىلار – قازىر ۇستەرىنەن قىلمىستىق ىستەر جۇرگىزىلىپ جاتقان نەمەسە ىستەرى سوتقا ەنگىزىلگەن ادامدار. ەگەر جاساعان قىلمىستارى اۋىر بولماسا, ولار دا امنيستيامەن قامتىلىپ, بوستاندىققا شىقپاق. ءبىر قىزىعى, مۇنداي جاعدايدا قىلمىس جاسادى دەگەن ادامنىڭ ءوزى قىلمىسىن مويىنداپ, امنيستيانىڭ جاسالۋىنا كەلىسىم بەرۋى كەرەك كورىنەدى. ەگەر كۇدىكتى (قىلمىسى سوت تاراپىنان دالەلدەنبەگەندەردىڭ ءبارى وسىلاي اتالادى) قىلمىسىن مويىنداماسا, سوت ءوزىن اقتايتىنىنا سەنىمدى بولسا, ونداي ادامدارعا راقىمشىلىقتىڭ ەش قاتىسى بولمايدى. ونداي ادامداردىڭ سانى 1300-دەي ەكەن. ال امنيستيا قامتيتىن بارلىق ادام سانى 28 مىڭدى قۇرايدى.
ايتا كەتەتىن جايت, امنيستياعا تەرروريستەر, ەكسترەميستەر, پەدوفيلدەر, كىسى ولتىرۋشىلەر, ەسىرتكى ساتۋشىلار, ايەل زورلاعاندار, رەتسيديۆيستەر, ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاندار جانە ت.ب. اۋىر قىلمىستارى ءۇشىن سوتتالعاندار ىلىكپەيدى ەكەن.
بايانداما اياقتالعان سوڭ سۇراق بەرۋ ءراسىمى باستالدى. سونىڭ ىشىندە دەپۋتات پاۆەل كازانتسەۆ 1500 قىلمىسكەردىڭ بىردەن بوستاندىققا شىعۋى ەلىمىزدەگى قىلمىس احۋالىن كۇردەلەندىرىپ جىبەرمەي مە, مۇنداي قيىنشىلىقپەن ءبىزدىڭ پوليتسيامىز كۇرەسە الا ما دەپ سۇرادى. وعان ج.اسانوۆ بوستاندىققا شىققان ادامداردىڭ ءبارى دە پروباتسيا قىزمەتىنىڭ قاداعالاۋىندا بولاتىنىن جەتكىزدى. قوسىمشا جاۋاپ بەرگەن ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى راشيت جاقىپوۆ امنيستيانىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى قىلمىستىق احۋال كۇردەلەنىپ كەتەر دەگەن قاۋىپ جوق ەكەنىن ايتتى.
دەپۋتات ايزادا قۇرمانوۆا دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆادان امنيستياعا شىققاندار اراسىنداعى الەۋمەتتىك ءالجۋاز توپتارعا جاتاتىن ادامداردى قولداۋ بولا ما دەپ سۇرادى. وعان ت.دۇيسەنوۆا ءالجۋاز توپتاردىڭ اراسىنداعى وزدىگىنەن جۇرە المايتىندار مەن جۇمىسقا جارامايتىندار كۇتەتىن ادامدارى بولماعان جاعدايدا ينتەرنات ۇيلەرىنە قابىلداناتىنىن جەتكىزدى. دەپۋتات انار جايىلعانوۆا راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى زاڭنىڭ ءتارتىبى بۇرمالانىپ, «بارماق باستى, كوز قىستىمەن» كولونيا اكىمشىلىكتەرى قالاعان ادامدارعا عانا قولدانىلىپ, ال كەيبىر امنيستياعا جاتاتىندار وعان قول جەتكىزە الماي جۇرمەي مە دەپ سۇرادى. باس پروكۋرور وندايدىڭ جولى كەسىلىپ, ىستەردى تەك سوت قانا قارايتىنىن ايتتى.
زاڭ جوباسى تۋرالى قوسىمشا باياندامانى زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مۇشەسى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ جاسادى. ال تالقىلاۋعا دەپۋتاتتار قۋانىش سۇلتانوۆ, يرينا ۋنجاكوۆا جانە قانات مۋسين قاتىستى. سونىڭ ىشىندە ق.سۇلتانوۆ زاڭ جوباسىنىڭ ادامگەرشىلىك پەن ىزگىلىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەنىن, ونشا اۋىر ەمەس قىلمىستار جاساعان ادامداردى جازادان بوساتۋعا باعىتتالعانىن ايتا كەلىپ, «ولاردىڭ ىشىندە جاڭىلىس باسىپ قاتەلەسىپ, ءوز قاتەسىن مويىنداپ, تۇزەلۋ جولىنا تۇسكەن ادامدار كوپشىلىك ەكەنى كۇمان تۋعىزبايدى. ونداي ادامدار بوستاندىقتىڭ دا, راقىمشىلىقتىڭ دا قادىرىن بىلەر دەپ سەنەمىز», دەپ اتاپ ءوتتى. وسىدان ءارى زاڭ جوباسى ءبىراۋىزدان ماقۇلداندى.
ءماجىلىس توراعاسى ن.نىعماتۋلين ونى مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان جاسالعان مەيىرىم مەن ادامگەرشىلىك اكتسياسى دەپ باعالايتىنىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە, ول مۇنى ەل پرەزيدەنتىنىڭ جاڭىلىس باسقان ادامداردىڭ تۇزەلەتىنىنە سەنىم ارتقاندىعى, دەدى ول.
جالپى وتىرىستا ءبىرشاما ۇزاق قارالعان كەلەسى ءبىر قۇجات كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى ماسەلەسى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى بولدى. ورمان شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىن الەۋمەتتىك تۇرعىدان قولداۋ, تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ, ەڭبەكاقىلارىن 25 پايىزعا ارتتىرۋ جانە ت.ب. جەڭىلدىكتەر قاراستىرعان زاڭ جوباسى دەپۋتاتتاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى.
زاڭ جوباسى تۋرالى بايانداما جاساعان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسقار مىرزاحمەتوۆكە قازاقستاندىق فلورا مەن فاۋنانى ساقتاۋ, قورعاۋ ماسەلەسىنە ارنالعان كوپتەگەن سۇراقتار قويىلدى. ەكىنشى وقىلىمعا دايىنداردا دەپۋتاتتار تاراپىنان ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ ءبارى ەسكەرىلەتىن بولىپ, زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.
سونداي-اق, وسى كۇنى ءبىرىنشى وقىلىمى 12 قازاندا ماقۇلدانعان «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ جوباسى ىلەسپە زاڭنامامەن ەكىنشى وقىلىمدا ماقۇلدانىپ, سەناتتىڭ قاراۋىنا جولداندى. وسىنداي ەكىنشى وقىلىمدا قارالعانداردىڭ قاتارىندا «پروباتسيا», «داكتيلوسكوپيا جانە گەنومدىق تىركەۋ» تۋرالى زاڭ جوبالارى دا ىلەسپە زاڭنامالارىمەن تولىقتاي ماقۇلداندى.
جالپى وتىرىستا, سونداي-اق, التى زاڭ جوباسى بويىنشا قورىتىندى ازىرلەۋ مەرزىمى بەلگىلەنىپ, بايانداما جاساعان كوميتەت توراعالارىنىڭ قورىتىندى ازىرلەۋگە سۇراعان مەرزىمدەرى كەلىسىلدى. سوڭىنان بىرنەشە دەپۋتات اتقارۋشى بيلىك ورىندارىنا وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»