كەز كەلگەن ەلدىڭ باعدارلى بولاشاعىن ايقىندايتىن تاريحي كەزەڭدەرى بولادى. قازاق حالقى ءۇشىن جاڭا تاريحتىڭ جاڭا پاراعىنىڭ اشىلعان كەزەڭى – تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ, ەگەمەن ەل اتانعان تۇس. سول ۋاقىتتا حالىق الدىندا شەشۋدى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى دە قيىن ماسەلەلەر تۇردى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كۇردەلى ساياسي-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە قاراماستان, جاستار ساياساتىن نازاردان تىس قالدىرعان جوق. ياعني, سوناۋ 1991 جىلدان باستاپ, جاستار ساياساتى ماسەلەسىنە ەرەكشە زەيىن قويدى, سونىڭ ناتيجەسىندە سول جىلدارى جاستار ءىسى جونىندەگى كوميتەت قۇرىلدى.
ەلباسىنىڭ 1993 جىلعى 17 جەلتوقسانداعى جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاستار ءىسى, تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ, ال 2012 جىلى ەل ۇكىمەتىنىڭ 2012 جىلعى 29 ماۋسىمداعى قاۋلىسىمەن ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى جاستار ءىسى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ نەگىزى قالاندى. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – جاستاردىڭ ازاماتتىق, الەۋمەتتىك دەربەس تۇلعالىق قالىپتاسۋىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق جاعدايلاردى جاساۋ. جاستاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
سونىمەن, جاستار ساياساتى توڭىرەگىندە ءسوز قوزعاماس بۇرىن, قازاقستانداعى جاستاردىڭ جالپى سانىنا شولۋ جاساساق. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر بويىنشا, ولار قانشا؟
2015 جىلدىڭ باسىندا رەسپۋبليكا بويىنشا 14 پەن 29 جاس ارالىعىنداعى جاستار سانى 4 ميلليون 206 مىڭنان استام ادامدى قۇراسا, ونىڭ 2 ميلليون 376 مىڭعا جۋىعى – قالا, 1 ميلليون 830 مىڭنان استامى – اۋىل جاستارى.
جاستاردى تولعاندىراتىن ماسەلەلەر قاي كەزدە دە بولعان. سولاردىڭ ءبىرى – جۇمىسسىزدىق. بۇگىنگى تاڭدا جۇمىسسىزدىق ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا ەمەس, الەمنىڭ دامىعان الپاۋىت ەلدەرىندە دە شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلە ەكەنى جاسىرىن ەمەس. مىسالى, جۇمىسسىز جاستاردىڭ سانى 2015 جىلى 4,5% بولسا, 2016 جىلدىڭ ەكىنشى جارتى جىلدىعىندا 4,2%-دى قۇراعان. ال قازىر قازاقستانداعى جۇمىسپەن قامتىلعان جاستار سانى – 2,1 ميلليون, جۇمىسسىز جاستار سانى – 95,6 مىڭ ادام. بۇل جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشىنىڭ جىلدان جىلعا تومەندەپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. مۇنداي وڭ ۇدەرىسكە سەبەپ جەتەرلىك. ول ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, جاستاردىڭ ءوزى جۇيەلى تۇردە ءبىلىم الىپ, قوعامدىق جۇمىستارمەن بەلسەندى تۇردە اينالىسۋى كەرەك. بۇل رەتتە, مەملەكەت تاراپىنان جاستاردى جان-جاقتى قولدايتىن ءتۇرلى باعدارلامالار مەن جوبالار جەتكىلىكتى. مۇنداي جوبا-باعدارلامالار, اسىرەسە, جاستار ساياساتى تەتىگىن مىقتاپ بەكىتۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان. ماسەلەن, 2012 جىلدان باستاپ, قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىندە جاستار ساياساتى جونىندەگى باسقارمالار قۇرىلدى.
ال 2013 جىلعى 27 اقپاندا «قازاقستان-2020: بولاشاققا جول» قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتiك جاستار ساياساتىنىڭ 2020 جىلعا دەيiنگi تۇجىرىمداماسى ماقۇلداندى. 2015 جىلى 2020 جىلعا دەيىنگى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۇجىرىمداماسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى ءساتتى اياقتالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, جاستار رەسۋرستىق ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسى كەڭەيگەن. قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكا بويىنشا جاستار رەسۋرستىق ورتالىقتارىنىڭ سانى 198-گە جەتىپ, شتاتتىق سانى ايماقتار بويىنشا 1716 ادامدى قۇرادى. بۇدان بولەك, جاستار ءىسى جونىندەگى كەڭەستەر جۇمىسى دا قارقىن الا ءتۇسىپ, اكىمدەر بۇل كەڭەستى جەكە وزدەرىنىڭ باسقارۋىنا الدى. بۇل دا اتقارۋشى بيلىكتىڭ جاستارعا دەگەن وڭ كوزقاراسىن بىلدىرسە كەرەك. بۇگىندە كاسىپورىندار مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا, كوللەدجدەردە بارلىعى 984 ادامدى قۇرايتىن جاستار ءىسى جونىندەگى كوميتەتتەردىڭ تەتىگى ىسكە قوسىلعان. ولاردىڭ ءىشىندە جوعارى وقۋ ورىندارىندا – 118, كوللەدجدەردە – 697, كاسىپورىنداردا 169 ازامات ەڭبەك ەتەدى.
جالپى, جاستار ساياساتىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتورلارمەن, جاستار ۇيىمدارىمەن جانە جاستاردىڭ وزدەرىمەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس جاساۋ وركەنيەتتى قوعامعا اياق باسقان ەلدەردىڭ ءتاجىريبەسىنە اينالىپ كەلەدى. ءبۇگىندە بىرنەشە بەلسەندى, ۇكىمەتتىك ەمەس جاستار ۇيىمدارىنىڭ جۇمىستارى جولعا قويىلعان. ولاردىڭ نەگىزگىلەرى مىنالار: «جاس وتان» جاستار قاناتى رەسپۋبليكالىق قورى», «قازاقستان جاستار كونگرەسى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگى, رەسپۋبليكالىق «جاسىل ەل» جاستار ەڭبەك جاساقتارى, «بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ «جاس ۇلان» رەسپۋبليكالىق بىرىڭعاي ۇيىمى», «ۇلتتىق ۆولونتەرلىك جەلى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگى, «ۇلتتىق دەلفيلىك كوميتەتى» كورپوراتيۆتىك قورى, «قازاقستان كۆن وداعى» رەسپۋبليكالىق جاستار قوعامدىق بىرلەستىگى, «قازاقستان ستۋدەنتتەرىنىڭ اليانسى» رەسپۋبليكالىق ستۋدەنتتىك قوزعالىسى.
قازىرگى تاڭدا جاستاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىن «جاستاردىڭ كادرلىق رەزەرۆى», ءوتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەيتىن «جاستار – وتانعا», ونەرلى جاستاردى قولدايتىن «ۇلتتىق دەلفي ويىندارى» بار. ماسەلەن, بيىلدان باستاپ ۇلتتىق دەلفيلىك ويىندارعا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاستار دا قاتىسىپ, ءوز ونەرلەرىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك الدى. سونىمەن قاتار, جاستاردىڭ سان قىرلى كوشباسشىلىق قاسيەتتەرىن اشاتىن «جايدارمان» كوڭىلدى تاپقىرلار كلۋبى» سىندى جوبالار ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى.
ەل اۋماعىندا «جاسىل ەل» باعدارلاماسى دا ءساتتى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسىدان 10 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن قولعا الىنعان بۇل باعدارلاما جازعى ۋاقىتتا جاستاردىڭ دەمالىسىن ءتيىمدى وتكىزىپ, قوسىمشا قارجى تابۋىن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. ماسەلەن, «جاسىل ەل» جوباسى بويىنشا بيىلعى جىلى قوسىمشا اقىنى ەكى ەسەگە دەيىن ارتتىرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە بۇل قاراجات 35 مىڭ 394 تەڭگەگە جەتكەن. جالپى, «جاسىل ەل» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە 200 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ, 100 گەكتاردان اسا جەر وڭدەلىپتى. بۇگىندە «جاسىل ەل» جاستار ەڭبەك جاساقتارى ەلىمىزدىڭ «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا سالىناتىن يندۋستريالىق نىساندارىن, ەكسپو قالاشىعىن تۇرعىزۋعا دا اتسالىسۋدا. بۇدان بولەك, 2015 جىلدان باستاپ ەڭبەكپەن قامتىلعان ساربازدار سانى ەكى ەسەگە, ياعني 12 مىڭنان 24 مىڭعا دەيىن ارتقان. بۇدان بولەك, ساربازداردىڭ وتىنىمىمەن جۇمىس كەزەڭى 2 ايعا ۇزارتىلعان. ارينە, مۇنداي شارالار ءوز ناتيجەسىن بەرمەي قويماسى انىق. سەبەبى, ولاردىڭ بارلىعى دەمالىس ۋاقىتى كەزىندە جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋعا سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز.
جاستار ساياساتى توڭىرەگىندە بۇگىنگە دەيىن اتقارىلعان جۇمىستاردى ودان ءارى جانداندىرۋ ماقساتىندا بيىلعى جىلدان, دالىرەك ايتساق, 2016 جىلدىڭ 13 قىركۇيەگىنەن باستاپ قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن جاستار ساياساتىنىڭ قىزمەتى ەلىمىزدىڭ ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا بەرىلدى. سول سەبەپتى, جاستار ساياساتى دەپارتامەنتى قازىر وسى مينيسترلىكتە ءوزىنىڭ جۇمىسىن جالعاستىرۋدا. بۇل دەپارتامەنت ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرۋ, ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋ جانە حالىقارالىق قاتىناستار, جاستاردىڭ الەۋمەتتىك جوبالارى, جاستار ۇيىمدارىمەن ارەكەتتەسۋ باسقارمالارىنان قۇرالادى. الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ كەزەڭدىك سيپاتتاعى ءىس-قيمىلدارى بىرنەشە نەگىزگى باعىتتاردى باسشىلىققا الاتىن بولادى. ولار: جاستاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساقتالۋىن, ءبىلىم, ەڭبەك جانە جۇمىسپەن قامتۋ سالالارىنداعى كەپىلدىكتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ, جاستاردىڭ كاسىپتىك, رۋحاني جانە دەنە تاربيەسىنىڭ دامۋىنا جاعداي جاساۋ, جاس تالانتتاردى قولداۋ مەن شىڭداۋ, جاستارعا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ مەن قازىرگى جاعدايعا بەيىمدەلۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ, بالالار مەن جاستار ءبىرلەستىكتەرىن دامىتۋعا ءجاردەمدەسۋ.
قازىرگى تاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى جاستار ساياساتى جونىندەگى كەڭەس جۇمىسى مەيلىنشە پىسىقتالۋدا. بۇل رەتتە, جاستار ساياساتى دەپارتامەنتىنىڭ كەڭەستىڭ قۇرامىنا ورتالىق مەملەكەتتىك اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىن قوسۋ تۋرالى ۇسىنىسى قولداۋ تاپتى.
قازاقستاننىڭ بولاشاق ليدەرلەرىنىڭ رۋحاني جەتىلۋىنە, ولاردىڭ قوعامدا ءوز ورىندارىن تابۋىنا ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى ءىس-شارالار مۇنىمەن تۇگەسىلگەن جوق. بۇگىندە بۇكىلالەمدىك بانكپەن اراداعى كەلىسىمدى ىسكە اسىرۋ بويىنشا جاستار كورپۋسىن دامىتۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى جۇمىستار دا جۇرگىزىلۋدە. بۇل رەتتە, 8,5 مىڭنان اسا جاس ازامات, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جاعىنان ءالسىز قورعالعان جاندار, سونداي-اق, 100-گە جۋىق جاستار ۇيىمدارى جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىساتىن بولادى. بۇل جوبا الداعى ۋاقىتتا الماتى, قاراعاندى, پاۆلودار جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنان باستاۋ الماق. وسىعان بايلانىستى جوبانى باسقاراتىن ارنايى توپ قۇرىلىپ, بۇكىلالەمدىك بانكپەن بىرگە قۇجاتتارى قارالىپ جاتىر. بۇل دا ەلىمىزدەگى جاستاردىڭ الەۋەتىن ارتتىرىپ, جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەسۋگە ءوز سەپتىگىن تيگىزۋى مۇمكىن.
ءححى عاسىر – ءبىلىم عاسىرى. بۇل رەتتە, ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىڭ, ونداعى جاستاردىڭ ءبىلىم ساپاسى الدىڭعى لەككە شىعارى ءسوزسىز. ماسەلەن, جاستار دامۋىنىڭ جاھاندىق كورسەتكىشىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 2016 جىلى قازاقستان 170 ەلدىڭ ىشىنەن 61-ورىنعا كوتەرىلگەنىن ايتقانىمىز ءجون. ياعني, بۇل ساتىدا قازاقستان ءتۇركيادان (62-ورىن), رەسەيدەن (110-ورىن), قىتايدان (118-ورىن) ەڭبەكپەن قامتىلۋى, ساياسي جانە ازاماتتىق بەلسەندىلىگى جاعىنان العا شىقتى.
2016 جىل
ەلدەر
1
گەرمانيا
2
دانيا
3
اۆستراليا
4
شۆەيتساريا
5
ۇلىبريتانيا
61
قازاقستان
62
تۇركيا
110
رەسەي
118
قحر
بارلىعى: 170 ەل
الايدا, قازىر توقمەيىلسيتىن كەزەڭ ەمەس. سوندىقتان قازاقستان جاستارى وسى كورسەتكىشپەن توقتاپ قالماي, بۇدان دا جوعارى دەڭگەيگە قول جەتكىزۋ كەرەك. ول ءۇشىن جاستاردىڭ الدىندا بۇرىنعىدان دا ءبىلىمدى, بەلسەندى بولۋ مىندەتى تۇر.
ال بۇل رەتتە, جاستارعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋ ماسەلەسى دە وزەكتى بولا تۇسەتىنى ءسوزسىز. مۇندايدا تاپتىرمايتىن وڭ ءادىس-تاسىلدەردىڭ ءبىرى – بەلسەندىلىكتى, جاۋاپكەرشىلىكتى قالىپتاستىرۋعا ءارى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن فورۋمداردى وتكىزۋ. مىنە, وسى ورايدا, 2015 جىلعى 9 اقپانداعى «مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭنىڭ 20-بابىنا سايكەس, بيىلعى جىلدىڭ 29 قاراشاسى مەن 1 جەلتوقسان ارالىعىندا رەسپۋبليكالىق جاستار فورۋمى وتكىزىلدى. وعان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىستى. مۇنداعى نەگىزگى وي – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلى ىشىندە جاستاردىڭ جەتىستىكتەرى مەن جاستار ساياساتى اياسىندا اتقارىلعان جۇمىستاردى كورسەتۋ, ەل جاستارىن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ مىندەتتەرىنە جەتۋ جولىندا جۇمىلدىرۋ, ولاردى «ماڭگىلىك ەل» قۇندىلىقتارى اياسىندا بىرىكتىرۋ, سونداي-اق, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جاستار ۇيىمدارىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جالپىۇلتتىق دەڭگەيگە جەتكىزۋ. ول ءۇشىن ولاردىڭ ورتاسىندا ۇنقاتىسۋ مەن بايلانىس ورناتۋ, مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن ىسكە اسىرۋدى تالقىلاۋ مەن ونى جەتىلدىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەۋ.
بۇدان بولەك, ۇلت جوسپارى – بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى «100 ناقتى قادام» اياسىندا «نۇرلى بولاشاق» ۇلتتىق جوباسىن ازىرلەۋ مەن ىسكە اسىرۋدىڭ 89-قادامى – «بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك» باعىتى بويىنشا جۇمىستار دا قولعا الىنىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار, 2016-2020 جىلدارعا ارنالعان «قازاقستان-2020: بولاشاققا جول» مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۇجىرىمداماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە ۇكىمەتتىك ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ ازىرلەندى. اتالعان ءىس-شارالار جوسپارى 10 بولىمنەن, 73 تارماقتان تۇرادى. قازىردىڭ وزىندە ونىڭ 22 تارماعى ورىندالدى. جالپى, تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – جاستاردى تابىستى الەۋمەتتەندىرۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ ءتيىمدى مودەلىن قالىپتاستىرۋدى اياقتاۋ.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءوزىنىڭ ءبىر سوزىندە: «...اتا تاريحىن, انا ءتىلى مەن ءتۇپ تامىرىن بىلمەي تۇرىپ, ناعىز پاتريوت بولۋ مۇمكىن ەمەس», – دەگەن ەدى. ەندەشە, ەلباسى سەنىمىن اقتايتىن ازاماتتار – بىلىكتى دە, ءبىلىمدى جاستار.
عابيدوللا وسپانقۇلوۆ,
ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى جاستار ساياساتى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى