ەلباسى ۇلت ۇستازى رەتىندە تۋعان حالقىنا ارناپ « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» تاقىرىبىندا ۇلكەن شەبەرلىكپەن تاعىلىمدى ءدارىس بەرىپ, ارقايسىمىزبەن سىرلاسقانداي بولدى. اۋديتورياسى ادەتتەگىدەي بۇكىل قازاق دالاسى بولدى. مەن ۇلكەن اسەر الدىم.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلەۋلى ەڭبەگىندە ءوز ءومىرىن ەسكە الا وتىرىپ, وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىنشىلىقتارىن ەڭسەرۋدە قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى جەتىستىكتەرىمىز ءۇشىن بۇكىل قازاقستان حالقىنا ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى. مۇنى وقىعان ادام ىرگەلى ىسكە مەنىڭ دە قاتىسىم بار عوي دەپ قۋانادى ءارى ەل بولاشاعى ءۇشىن ءوزىنىڭ دە جاۋاپكەرشىلىگى بارىن سەزىنەدى. ياعني, ەلباسىنىڭ ءسوزى كوڭىلىڭنىڭ جاندى پەرنەسىن قوزعايدى. حالقىمىزدىڭ ماقال-ماتەلدەرىن, ۇلى تۇلعالاردىڭ جانە سۇيىكتى اقىندارىمىزدىڭ عيبراتتى, تاعىلىمى مول سوزدەرىن كەلتىرە وتىرىپ, قازاق ءتىلىنىڭ قۇدىرەتىن كورسەتتى. ۇلتىنىڭ دانالىعىن بويىنا سىڭىرگەن ەلباسىنىڭ: «ەڭبەك – ءومىردىڭ ۇستازى», «بالا بەينەسىن جوعالتپاعان ادام ادامدىقتان اداسپايدى», «سالماقتى ءسوزدى ساپالى ەر عانا ايتادى», «تۋعان ەلىم – تىرەگىم», «سەنىم دەگەن سەرپىندى كۇش», «اتامەكەن دەگەن سوزدە كيە بار», «ەل باقىتى – ەر باقىتى», «ەلىڭ – قۇرىشىڭ, جەرىڭ – ىرىسىڭ» جانە تاعى باسقا تىركەستەرى قاناتتى سوزدەرگە اينالادى. ارقايسىسى قازاقتىڭ وتە باي حالىقتىق پەداگوگيكاسى بويىنشا عىلىمي باياندامانىڭ تاقىرىبى, ال ۇستازدار مەن اتا-انالار ءۇشىن وقۋشىلارعا ارنالعان تاربيە ساعاتتارىنا سۇرانىپ تۇر.
«تۋعان ءتىلدىڭ تۇعىرى» اتتى تاراۋىندا انا ءتىلىمىزدىڭ كەڭەستىك زاماندا اۆتوردىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا «شۇبارلانعانىنا», «ءدىنىمىزدىڭ تۇماندانعانىنا», «سانامىزدىڭ كۇماندانعانىنا» جۇرەگى سىزداپ وتىرىپ جازعانىن سەزىنەسىڭ, ءار سوزىمەن كەلىسەسىڭ. ءتىپتى, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقاسىندا اتا زاڭىمىزدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى» دەپ جازىلسا دا, كوپ جاعدايدا ۇلتتىق نامىس كەمشىن ءتۇسىپ, ەنجارلىق تانىتىپ جۇرگەنىمىزدى دە مويىندايسىڭ. الايدا, ەلباسى جاستارعا ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ: «ۇلتتىڭ ۇلى قازىناسى – انا ءتىلىن جاڭا عاسىردىڭ ءبيىگىنە ابىرويمەن الىپ شىعۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ پارىزى», – دەپتى. مەن سولاي بولاتىنىنا سەنەمىن. سەبەبى, تاۋەلسىزدىكتىڭ وسى شيرەك عاسىرىندا بۇعان نەگىز بولاتىن اۋقىمدى شارۋا اتقارىلدى. وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن ء(بىزدىڭ جەرىمىزگە رەپرەسسياعا ۇشىراعان كەي ۇلتتاردىڭ قونىس اۋدارۋى, الاپات سوعىس كەزىندە 220 كاسىپورىننىڭ باتىس وڭىردەن ماماندارىمەن, جۇمىسشىلارىمەن ەۆاكۋاتسيا
جاساۋى, تىڭ يگەرۋ كەزىندە مىڭداپ, ميلليونداپ باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ كەلۋى) ەلىمىزدەگى قازاق مەكتەپتەرى الدىمەن ارالاس مەكتەپتەرگە, كەيىن ءبىرجولا ورىس مەكتەپتەرىنە اينالعان بولاتىن. 900-دەن اسا قازاق مەكتەبى جابىلعان. بۇل پروتسەستى تەك تاۋەلسىزدىك توقتاتتى. قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ساناسىنا ۇلكەن سەرپىلىس بەرگەن, نامىسىن قايراعان – ەل تاۋەلسىزدىگى. وسى جىلدارى 1356 مەكتەپ سالىندى, ولار نەگىزىنەن قازاق مەكتەبى بولىپ اشىلدى. وسى ماسەلەدە تاۋەلسىزدىك اكەلگەن جاقسىلىقتى ءتۇسىنۋ ءۇشىن وعان دەيىنگى جاعدايدى ەسكە الۋدىڭ ەش سوكەتتىگى جوق. ءبىر عانا مىسال. سول كەزدەگى استانامىز الماتىدا ءبىر رەسپۋبليكالىق, 2 وبلىستىق مەكتەپ-ينتەرناتتى ەسەپتەمەگەندە, جالعىز عانا قازاق مەكتەبى بار ەدى. ول 82 جىلدىق تاريحى بار قازىرگى №12 قازاق مەكتەبى. قازىر ويلاسام, قالاي سوعان كوندىك, قالاي شىداپ جۇردىك؟ سونىڭ وزىندە ورتالىق ءبىر ۇلتقا, ياعني قازاقتارعا جوعارى دارەجەلى ورىننىڭ قاۋلىسىمەن «ۇلتشىل» دەپ كىنا تاقتى. سول كەزدە قينالعانىمىز بەكەر ەكەن. وزىمىزبەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان باسقا ۇلت وكىلدەرىمەن ىنتىماق-بىرلىگىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, ءوز ۇلتىڭدى جاقسى كورۋ, ونىڭ مۇددەسىن قورعاۋ دۇرىس, ارينە. قازىر سۇيىكتى قالامىزدا 65 تازا قازاق مەكتەبى, 66 ارالاس مەكتەپ بار. 104 مىڭعا جۋىق قازاق بالاسى, ياعني وقۋشىلاردىڭ 80 پايىزى ءوز انا تىلىندە ءبىلىم الىپ جاتىر. بۇگىندە تەك الماتى قالاسىندا 3 مىڭنان اسا وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ بالالارى قازاق مەكتەپتەرىندە ءبىلىم الۋدا. بۇل – ولاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بولاشاعىنا سەنگەنىنىڭ دالەلى.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن باستاپ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءبىلىم سالاسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. ونىڭ دالەلى – وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىنشىلىقتارىنا قاراماستان, «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ءتۇزىلۋى, جاڭا ءتيپتى مەكتەپتەر, ياعني مەكتەپ-گيمنازيالار, قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرى, دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپتەردىڭ اشىلۋى. ال نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىن, ءسوز جوق, ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز دەۋگە بولادى. تمد ەلدەرىنىڭ ەشقايسىسىندا جوق.
وسىدان 15 جىل بۇرىن قۇلاۋدىڭ الدىندا تۇرعان نەمەسە ءار سىنىپ بولمەسىن كومىرمەن جىلىتىپ وتىرعان مەكتەپتەردى كورگەن بىزدەر ءبىر ەرتەگىنىڭ ىشىندە جۇرگەندەي اسەر الامىز. جاعداي جاقسارعان سايىن جەتىستىكتەر دە كوبەيۋدە. ءبىزدىڭ وقۋشىلارىمىز ءارتۇرلى حالىقارالىق بايقاۋلاردا بىلىمدە دە, ونەردە دە, سپورتتا دا جۇلدەلى ورىندارعا شىعىپ ءجۇر. ولاردىڭ كوبىسى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ تۇلەكتەرى. ءبىر عانا الماتىدا بيىلعى جىلعى 254 «التىن بەلگى» يەگەرىنىڭ 204-ءى قازاق مەكتەبىنەن. جالپى, رەسپۋبليكا بويىنشا قازاق مەكتەبىنىڭ الەۋەتى جىلدان-جىلعا وسۋدە. سوندىقتان, قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى وسەتىنىنە, قازاق جاستارى ەلباسى سەنىمىن اقتاي الاتىنىنا كۇمان جوق. قازىردىڭ وزىندە قازاق مەكتەبىن بىتىرگەندەر مەملەكەتتىك قىزمەتكە, عىلىمعا, بيزنەسكە كوپتەپ كەلە باستادى. ال قازاق دالاسى قاشاندا اقىندىق پەن ونەردىڭ قازىناسى بولعان. ەلگە تانىلا باستاعان جاس اقىندار مەن انشىلەر از ەمەس. ارينە وسى جەڭىستەرىمىزدىڭ باستاۋىندا انا تىلىمىزدە ءبىلىم بەرەتىن قازاق مەكتەبى تۇر.
كەزىندە ابىلاي بابامىز «بىلەككە سەنگەن زاماندا ەشكىمگە دەس بەرمەدىك. ال بىلىمگە سەنەر ەرتەڭگى جاعدايىمىز قالاي بولار ەكەن؟» دەپ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپتى. ۇلى تۇلعانىڭ بۇل الاڭداۋشىلىعى ورىندى ەدى. ابىلاي حاننان سوڭ اراعا 3 عاسىر سالىپ تاريح ساحناسىنا كوتەرىلگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ باباسىنىڭ ارمانىن ورىندادى. ونى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى, ەشكىم تالاسا المايدى. ونى حالىقارالىق قاۋىمداستىق تا مويىنداپ وتىر. وسى تۇستا وزىمە ۇنايتىن ءبىر ماقالدى تاعى دا قايتالار بولسام, «ءبىر ادام قازعان قۇدىقتان مىڭ ادام سۋ ىشەدى», دەگەن ءسوز تاۋىپ ايتىلعان ەكەن.
جوعارىدا اتالعان تۋىندىسىنداعى ەلباسىنىڭ «قازاق بالاسى, سەن دۇنيەگە وسى ۇلتتىڭ وكىلى بولىپ تۋعانىڭا ماقتان» دەگەن ءسوزى ۇلتىمىزدىڭ ءار ۇلانىنىڭ جۇرەگىن قۋانىشقا بولەۋى ءتيىس. ءبىز سوندا عانا ەگەمەن ەل بولىپ الەمگە تانىلامىز, ءوزىمىزدى سىيلاتا الامىز, الىس-جاقىنمەن ارالاسىپ, ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي باۋىرلاسىپ كەتەمىز», دەگەن ءسوزى ءار وقۋشىعا جەتسە, ول ءوز ۇلتىنىڭ بولاشاعىنا, بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ ىنتىماق-بىرلىگىنە جاۋاپكەرشىلىك سەزىممەن وسەدى. ەندى ماقالاداعى مىنا سوزدەرگە كوڭىل اۋدارايىق. «ەل بولۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق قاسيەت جانە ۇلتقا دەگەن سەنىم بولۋى كەرەك. ءبىز وسى ۇلى قاسيەتتەردى مەملەكەتتىك ساياسات رەتىندە ۇستانامىز جانە ونى اركەز ماقتان ەتەمىز», دەيدى ەلباسى. وسى ورەلى ماقساتتىڭ بيىگىنەن كورىنۋ ءۇشىن بىزگە حالقىمىزدىڭ وزىنە عانا ءتان پەداگوگيكالىق مادەنيەتىنەن الىستاماۋ كەرەك. مەملەكەتىمىزدىڭ بايلىعى دەگەندە جەرىمىز, جەر استى قازىناسى تۋرالى ايتىلادى. دۇرىس دەيىك. بىراق مەملەكەتتىڭ ەڭ ۇلكەن بايلىعى ادام رەسۋرستارى جانە عاسىرلار بويى قالىپتاسقان رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز ەكەنىن جاستايىنان مىرزابالا اجەسىنىڭ ەرتەگىسىن ەستىپ, باتىرلار جىرىنا سۋسىنداپ وسكەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تاعى دا ەسكە سالىپ وتىر. سول اتا-بابادان قالعان سان-سالالى مادەني مۇرانىڭ ءبىرىن عانا مىسالعا كەلتىرەيىن. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا «بابالار ءسوزى» دەگەن ءجۇز تومدىق توپتاما جارىق كوردى. بۇعان تاريحي جىرلار, باتىرلار جىرى, عاشىقتىق ليرو-ەپوستار, شەجىرەلىك داستاندار, حيكاياتتار, شەشەندىك سوزدەر, جۇمباقتار, ماقال-ماتەلدەر, دانالىق سوزدەر, باتالار, بالالار فولكلورى, ميف جانرى, كۇي اڭىزدارى, عۇرىپتىق فولكلور جانە ت.ب. كىرگەن. نە دەگەن بايلىق! بۇل قازاق ءسوزىنىڭ قۇدىرەتىن, قازاق ءتىلىنىڭ بايلىعىن كورسەتەدى. دۇنيەدەگى قاي ەلدىڭ ادامدارى بولسىن بۇل كەرەمەتكە تاڭدانار ەدى. الايدا ءبارىمىز ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ وسىنشا بايلىعى بار ەكەنىن بىلەمىز بە؟ بالەن عاسىر بۇرىن جازۋ جوق كەزدەگى دۇنيەلەر ەل جادىندا ساقتالعان. ونى جيناپ, اراب, لاتىن جانە كونە تۇركى جازۋلارىمەن قالدىرعان ادامدارعا, سولاردى زەرتتەۋگە باسقا ەلدەردەن قازاق دالاسىنا كەلگەن عالىمدار مەن ساياحاتشىلارعا راحمەت ايتا وتىرىپ, سول قازىنا كىتاپ سورەسىندە تۇرىپ قالماي, بۇگىنگى جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە قىزمەت ەتۋىنە بىزدەر, ياعني اتا-انالار, ۇستازدار, ۇلت زيالىلارى, قوعامدىق ينستيتۋتتار مۇددەلى بولايىق. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇسىنىپ وتىرعان رۋحاني جانە پالساپالىق ۇستانىمدار ىزگىلىكتى ىستەرگە سەرپىن بەرسىن.
ءشامشا بەركىمباەۆا,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
الماتى