تابىس تابۋدى كوزدەيتىن زاماناۋي رەجيسسەرلەردىڭ كوپشىلىگى كينونارىقتاعى اۋديتوريانى زەرتتەي كەلە, سۇرانىسپەن ساناسا وتىرىپ, ولاردى قىزىقتىراتىن تاقىرىپتار توڭىرەگىندە عانا فيلم تۇسىرۋگە تىرىسادى. ال قازاق قوعامىنداعى وقتىن-وقتىن كوتەرىلەتىن «ولمەيتىن» تاقىرىپتىڭ ءبىرى – توقال ماسەلەسى. كۇن تارتىبىندەگى كۇيىپ تۇرعان جالعىز ماسەلە تاپ وسى توقالدىڭ جاي-كۇي سەكىلدى تومەندەگىلەردەن باستاپ توبەدەگىلەرگە دەيىن ەرىنبەي تالقىلاپ جاتادى. ءبىرى جاقتاپ, ءبىرى داتتاپ جاتاتىن توقال تۋرالى اڭگىمە بۇگىن-ەرتەڭ تۇگەسىلمەك ەمەس. الەۋمەتتىك ءمانى جوعارى توقال جىرىن سوناۋ گولليۆۋد جاقتان جەكە كينوكومپانيا اشىپ, امەريكالىقتاردىڭ ادىسىمەن جۇمىس ىستەي باستاعان گاۋھار نۇرتاس ەسىمدى قازاق قىزى دا ەستىپ, فيلم تۇسىرمەككە بەل شەشىپ كىرىسكەنىنەن ءبىراز ۋاقىت بۇرىن حاباردار بولعانبىز. الماتىداعى «بەكمامبەتوۆ سينەما» كينوتەاترىندا بىلتىردان بەرى جارناماسى جەر جارىپ, جارتى الەمدى شۋلاتقان سول «توقال» ءفيلمىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى.
ءفيلمدى تۇسىرگەندەر مەن باستى ءرولدى ويناعان اكتەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن الدىن الا وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا پروديۋسەر گاۋھار نۇرتاس «توقال» الەۋمەتتىك دراماسىنىڭ قازاقستانعا ورايلاس ءبىر مەزگىلدە قىرعىز ەلىندە, موڭعوليا, ازەربايجاندا كورسەتىلىپ, ودان ءارى تۇركيا اسىپ, ءبىرتە-بىرتە ەۋروپا ەلدەرىن ارالايتىنىن ايتتى. فيلم Art Media Production (قازاقستان) جانە اقش-تىڭ Mount Helix Films Inc كومپانياسىنىڭ قاتىسۋىمەن تۇسىرىلگەن. ستسەناريدى جازعان دا, ونى ەكرانداعان دا رەسەيدەن شاقىرىلعان رەجيسسەر ەۆگەني چەلتسوۆ. وپەراتور سەرگەي كوماروۆ تا وسى ەلدەن كەلگەن. مۋزىكامەن كوركەمدەگەن «اتامەكەن» اتتى بەلگىلى ءاننىڭ كومپوزيتورى جانبوتا تۇياقباەۆ. فيلمدەگى باستى رولدەرگە تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ (تەمىرلان), ەرىك جولجاقسىنوۆ (قايرات), جانەل ماقاجانوۆا (كاميللا) سىندى تانىمال ارتيستەر تۇسكەن.
بىردەن ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل «توقالدان» قازاقتىڭ الەۋمەتتىك-وتباسىلىق ينستيتۋتىنان ماڭىزدى ورىن الاتىن, قۇقى مەن ءمانى كۇردەلى شارت پەن تالاپتان تۇراتىن, العاننان باستاپ اقىرەتكە دەيىن بايبىشەمەن بىردەي دارەجەدە قورعالاتىن توقالدى ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. ماتەريالدىق جاعىنان ءوزىنىڭ قايىناتاسىنا تولىقتاي تاۋەلدى ەكەنىنە قاراماستان, اقشانىڭ بۋىنا ماستانعان بيزنەسمەن جىگىتتىڭ جاسىرىن ماحابباتى جايلى ۋاقىتشا حيكايا دەگەن دۇرىس. فيلم باستالا سالعان العاشقى سەكۋندتا-اق كورەرمەننىڭ قاق ماڭدايىنان بىرەۋ قوس قولداپ تۇرىپ ۇرعانداي سىلەيىپ قالدى. بەيادەپ كورىنىس كۇتپەگەندىكتەن تالماۋ تۇستان توق ۇرعانداي, ەسەڭگىرەپ بارىپ ەس جيعانداي بولدى ەل. جوق, «كۇتپەدىك» دەگەنىمىز وتىرىك, توقال تۋرالى تۋىندى بولعان سوڭ مۇنداي ساحنانىڭ بولاتىنى انىق ەدى, بىراق سالعان جەردەن سىلەيتىپ سالعان اشىق كورىنىس ۇياتتى قارىپ-اق كەتتى. ءفيلمنىڭ كومپوزيتسياسىن قۇرعان ەكى تاقىرىپ – ماحاببات پەن بيزنەس, بىرىنە-ءبىرى سايما-ساي, ەكەۋى دە وسال, جەڭىل, قارابايىر شتريحتارمەن ارەڭ دەگەندە ەڭسە تىكتەپ تۇر.
باي-باعلاننىڭ جەمساۋىنا وپ-وڭاي تۇسەتىن جەڭىلتەك قىزعا توقال دەگەن مارتەبەلى اتتى قيۋ قيىن-اق. زاڭدى تۇردە نەكەلەپ, بايبىشەمەن اراداعى جاراستىققا جەتەلەيتىن سەنىمدى سيۋجەتتەر ەمەس, «سۇيەم, سۇيەم» دەپ سان مارتە قايتالاعانىمەن, باي جىگىتكە بايلانعان قىرىق كوڭىلدەس, الپىس اشىنانىڭ ءبىرىن كورىپ, جات قىلىق, جاعا ۇستاتاتىن تۇسىنىكتەن تىسقارى ءمانى بار توقال دەگەن ۇعىمدى جويۋعا جاسالعان سانالى قادام سەكىلدى سەكەم الدىق. ءبىرتالاي كوركەم فيلمدەردە شىمىر بەينەلەر جاساپ شىعارعان ەرىك جولجاقسىنوۆ كوممەرتسيالىق كينونىڭ دا كىلتىن تاپقانىمەن, ول ويناعان قايرات بالا-شاعاسىنىڭ الدىندا ەكىجۇزدى, بيزنەس سىيلاعان قايىناتاسىنىڭ الدىندا كىنالى, ەڭ باستىسى, ءوزىنىڭ جانە ناقسۇيەرى كاميللانىڭ الدىندا دارمەنسىز بولىپ جۇرگەنىن شەبەر جىمداستىرا المادى. قايرات قايراتسىز, جىگەرسىز. باي بولىپ تا شالقىپ جۇرگەنى شامالى, ۇيات الدە قورقاقتىق ونى ۇنەمى باسىپ, ەڭسەسىن تىكتەتپەي جانشىپ تۇرادى. بايبىشە (گاۋھار نۇرتاس) ادۋىن مىنەزدى, كۇيەۋىنىڭ كۇماندى جۇرىسىنەن سەكەم العان ول بىردەن ەس جيىپ, تىزگىندى ءوز قولىنا الادى. اقشا ارقاشان ەركىندىك قۇرالى بولىپ ەسەپتەلگەن, ەركىن, قۋانىشقا, بايلىققا تولى كۇندەرىنەن ايرىلعان قايرات ءبىرىنشى ايەلىنىڭ بايىپتى جوسپارىنىڭ الدە اقشاعا مۇقتاجدىعىنىڭ كەسىرىنەن توقالدى تاستاپ, ءوز وتباسىنا ورالۋدى ءجون سانايدى. جىلاعان جاس توقالدىڭ, زارىعىپ كورگەن ۇلىنىڭ الدىندا جاۋاپكەرشىلىگى جوق ادام سەكىلدى ءبىر-اق كۇندە قاراسىن باتىرىپ, قينالماستان قيىپ كەتە بارادى.
توقال دەگەن ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس, اقتاپ الار بىرنەشە سەبەبى بولعاندىقتان الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ تەتىگى بولعانى مىناۋ ءتۇسىرۋ توبىنىڭ قاپەرىنە دە كەلمەگەن سياقتى. تۇتاس وتباسى – قايىناتا, كۇيەۋبالا, ۇلى, تۇگەلى باس-باسىنا توپىرلاتىپ توقال ۇستاپ, جالعاندى جالپاعىنان باسقانداردىڭ ءومىر سالتىنىڭ كورىنىسى قاي قىرىنان الىپ قاراساڭ دا «توقال» دەگەن تۇسىنىكتەن تىم الىس جاتىر. مۇنى ەكى وتباسى ۇستاپ, ورتاسىندا سەرگەلدەڭ بولىپ جۇرگەندەردىڭ تىيىم كورمەگەن ءناپسى-قالاۋىنىڭ قارىمتاسىنا بەرىلگەن جاۋاپ دەگەن ءجون. راس, مۇنداي تاعدىر يەلەرى توڭىرەگىمىزدە تولىپ جاتىر. بۇل وقيعا سونىڭ ءبىرى عانا. يدەيا اۆتورلارى توقال ءسوزىن عانا پايدالانىپ, كورەرمەنگە تارتىمدى بولسىن دەگەن ىشكى ەسەپپەن ءفيلمنىڭ شەكەسىنە «توقال» دەگەن اتاۋدى جاپسىرا سالعانى انىق.
16 كۇندە تۇسىرىلگەن فيلمنەن قازاقتىڭ ءداستۇر قۇندىلىعىن ىزدەپ بارىپ, تۇمسىق تاسقا تىرەلىپ جاتسا, مۇنىڭ كوممەرتسيالىق كينولارعا ءتان قيتۇرقى ءتاسىل ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. كەز كەلگەن ورتاڭقول قازاق رەجيسسەرىنىڭ قولىنان كەلەتىن شارۋانى توقال تۋرالى تۇسىنىگى دە جوق ە.چەلتسوۆقا تابىستاعاننان پروديۋسەر ەشنارسە ۇتپاعان. «توقال» جوباسى الەمدىك دەڭگەيمەن تايتالاسۋ ءۇشىن ساپالى كينو ءتۇسىرۋ جولىنداعى وتاندىق قادام» دەپ باعالاۋى تىم اسىرا سىلتەۋشىلىك. «توقال» تاڭ قالدىرا المادى. تاڭ قالدىرۋ ماقسات ەمەس شىعار, ەڭ بولماسا, «امەريكامەن بىرلەسكەن» دەگەن اتىنا قاراپ, جاڭالىق ىزدەپ ەدىك, تابا المادىق. ەرلى-زايىپتىلار اراسىنداعى ادەپكى ءومىردىڭ ءبىر مىسالى مۇنداي وقيعانىڭ مىڭىمەن بەتپە-بەت كەلىپ, كوكەسىن كۇندە كورىپ جۇرگەن شەتەلدىكتەرگە ءتىپتى تاڭسىق بولماۋى ابدەن مۇمكىن.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى