2016 جىلعى 25 قاراشا
سوتتاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيالىق زاڭناماسىن ازاماتتىق ىستەر بويىنشا قولدانۋىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى
سوتتاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيالىق زاڭناماسىن ازاماتتىق ىستەر بويىنشا بىركەلكى قولدانۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ جالپى وتىرىسى قاۋلى ەتەدى:
1. ەكولوگيالىق زاڭناما قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا نەگىزدەلەدى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيالىق كودەكسىنەن (بۇدان ءارى – ەك), «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى», جەر, ورمان جانە سۋ كودەكستەرىنەن, «حالىقتىڭ رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» 1998 جىلعى 23 ساۋىردەگى № 219-I (بۇدان ءارى – رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى زاڭ), «ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى تۋرالى» 2001 جىلعى 16 شىلدەدەگى № 242-ءىى, «جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ, ولاردىڭ ءوسىمىن مولايتۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» 2004 جىلعى 9 شىلدەدەگى № 593-II (بۇدان ءارى – جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ تۋرالى زاڭ), «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» 2006 جىلعى 7 شىلدەدەگى № 175-ءىىى (بۇدان ءارى – ەرەكشە قورعالاتىن اۋماقتار تۋرالى زاڭ), «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» 2010 جىلعى 24 ماۋسىمداعى № 291-IV (بۇدان ءارى – جەر قويناۋى تۋرالى زاڭ) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىنان جانە وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردەن تۇرادى.
2. ەك-ءنىڭ نورمالارى قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى قاتىناستاردى رەتتەيتىن حالىقارالىق شارتتاردىڭ, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وزگە دە زاڭدارىنىڭ نورمالارىنا قايشى كەلگەن جاعدايدا, ەك-ءنىڭ قولدانۋ قاعيدالارى 2-بابىنىڭ 2 جانە 3-تارماقتارىندا كوزدەلگەن.ەكولوگيالىق زاڭناما تابيعات وبەكتىلەرىن كۇزەتۋ, مولايتۋ, پايدالانۋ, قورعاۋ جانە ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن قورعاۋ جونىندەگى قاتىناستاردى رەتتەيدى. قورشاعان ورتانى قورعاۋ ۇعىمى ەك-ءنىڭ 1-بابىنىڭ 46) تارماقشاسىندا بەرىلگەن.
ەك-دە رەتتەلمەگەن بولىگىندە شارۋاشىلىق قىزمەتتە پايدالانىلمايتىن ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ جەر قويناۋىن, سۋىن, ورماندارىن جانە وزگە دە تابيعي رەسۋرستارىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2012 جىلعى 2 ماۋسىمداعى № 734 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىزىل كىتابىن جۇرگىزۋ قاعيدالارىنا ەنگىزىلگەن جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردى قورعاۋ جانە پايدالانۋ ماسەلەلەرى جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ تۋرالى, ەرەكشە قورعالاتىن اۋماقتار تۋرالى, جەر قويناۋى تۋرالى زاڭدارمەن, باسقا دا ارنايى زاڭدارىمەن, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىمەن رەتتەلەدى.
3. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تابيعي رەسۋرستار جالپى نە ارنايى تابيعات پايدالانۋىندا بولۋى مۇمكىن (ەك-ءنىڭ 10-بابى). تابيعات پايدالانۋ قۇقىعى وبەكتىسى دەپ تابيعي تۇردە وقشاۋلانعان (جەرگىلىكتى جەردە ونىڭ شەكارالارىن بەلگىلەۋ ارقىلى, «زاتتاي») تابيعي رەسۋرستاردىڭ جەكە بەلگىلى ءبىر بولىكتەرىن (جەر ۋچاسكەسى, سۋ وبەكتىسى, ورمان قورىنىڭ ۋچاسكەسى جانە تاعى باسقا) تۇسىنگەن ءجون.
جالپى تابيعاتتى پايدالانۋ كەزىندە حالىق ومىرلىك قاجەتتى سۇرانىستاردى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن, ەكولوگيالىق زاڭنامادا كوزدەلگەن شەكتەۋلەردى قوسپاعاندا, تابيعي رەسۋرستاردى وقشاۋلانعان پايدالانۋعا بەرمەستەن قورشاعان ورتا وبەكتىلەرىن تۇراقتى جانە وتەۋسىز نەگىزدە پايدالانۋدى جۇزەگە اسىرۋعا قۇقىلى.
ارنايى تابيعات پايدالانۋدىڭ انىقتاماسى ەك-ءنىڭ 10-بابىنىڭ 4-تارماعىندا قامتىلعان. شارۋاشىلىق جانە وزگە دە قىزمەت تۇرلەرىن جۇرگىزۋ پروتسەسىندە قورشاعان ورتاعا ەميسسيالاردى تابيعات پايدالانۋشىلار ەك-دا جانە وزگە دە زاڭنامالىق اكتىلەرىندە بەلگىلەنگەن تارتىپپەن ارنايى رۇقساتتار نەگىزىندە جانە اقىلى شارتتارمەن جۇزەگە اسىرادى. سونىمەن, قورشاعان ورتاعا ەميسسيالار ءۇشىن تولەماقى تابيعي رەسۋرستاردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن پايدالانعانى ءۇشىن مىندەتتى تولەمدەر سياقتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سالىق زاڭناماسىندا بەلگىلەنەدى (ەك-ءنىڭ 101-بابىنىڭ 1-تارماعى, 102-بابى).
4. تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ, ولاردىڭ تۇرلەرىنىڭ انىقتامالارى ەك-ءنىڭ 1-بابىنىڭ 71) تارماقشاسىندا جانە 11-بابىندا, قورشاعان ورتاعا ەميسسيالار ەك-ءنىڭ 1-بابىنىڭ 43) تارماقشاسىندا قامتىلعان.
قورشاعان ورتاعا ەميسسيالارعا بەلگىلەنگەن ليميتتەر, ياعني بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە جانە وبەكتىنىڭ ساناتىنا قاراي قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان نە وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, استانانىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى بەلگىلەيتىن قورشاعان ورتاعا ەميسسيالاردىڭ نورماتيۆتىك كولەمى شەگىندە جول بەرىلەدى.
ناتيجەسىندە قورشاعان ورتاعا ەميسسيالارعا جول بەرىلەتىن شارۋاشىلىق جانە وزگە دە قىزمەتتى جۇزەگە اسىراتىن تابيعات پايدالانۋشىلار ەك-ءنىڭ 69-بابىنىڭ 1-تارماعىندا كوزدەلگەن جاعدايلاردى قوسپاعاندا, ەميسسيالاردىڭ ناقتى تۇرلەرىن جۇزەگە اسىرۋعا ارنايى تابيعات پايدالانۋعا ارنالعان ليتسەنزيانى جانە (نەمەسە) ەكولوگيالىق رۇقساتتى نە كەشەندى ەكولوگيالىق رۇقساتتى الۋعا مىندەتتى, ولاردى قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان نە وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جانە استانانىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى ۇسىنعان ءوتىنىش نەگىزىندە بەرەدى (ەك-ءنىڭ 12-بابىنىڭ 3-تارماعى, 20, 68, 69 جانە 79-باپتارى). شارۋاشىلىق جانە وزگە دە قىزمەتتى قورشاعان ورتاعا ەميسسيالارعا ەكولوگيالىق رۇقساتسىز (كەشەندى ەكولوگيالىق رۇقساتسىز) جۇزەگە اسىرۋ نە مۇنداي رۇقساتتى ۋاقتىلى رەسىمدەمەۋ ەكولوگيالىق زاڭنامادا كوزدەلگەن جاۋاپتىلىققا اكەلەدى جانە شارۋاشىلىق جانە وزگە قىزمەتتى توقتاتا تۇرۋ نە قورشاعان ورتانى لاستاۋ كوزى بولىپ تابىلاتىن وبەكتىنى پايدالانۋدى توقتاتا تۇرۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلادى.
5. رۇقسات تابيعات پايدالانۋشىنىڭ قورشاعان ورتاعا ەميسسيالارعا قۇقىعىن كۋالاندىراتىن, ءوزى جانە ول جۇرگiزiپ وتىرعان شارۋاشىلىق جانە وزگە دە قىزمەت تۋرالى مالiمەتتەردi, رۇقساتتىڭ قولدانىلۋ مەرزiمiن, تابيعات پايدالانۋ شارتتارىن, سونداي-اق رۇقساتتىڭ قولدانىلۋى كەزەڭiنە ارنالعان قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونiندەگi ءىس-شارالار جوسپارىن قامتيتىن قۇجاتتار جيىنتىعىن بىلدىرەدى (ەك-ءنىڭ 1-بابىنىڭ 98) تارماقشاسى, 70-بابى).
كەشەندى ەكولوگيالىق رۇقسات تابيعات پايدالانۋشىنىڭ ەكولوگيالىق زاڭنامادا بەلگىلەنگەن ەڭ ۇزدىك قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە ەميسسيالاردىڭ تەحنيكالىق ۇلەستىك نورماتيۆتەرىن ساقتاۋ شارتىمەن قورشاعان ورتاعا ەميسسيالاردى جۇزەگە اسىرۋىنا قۇقىعىن كۋالاندىراتىن بىرىڭعاي قۇجات بولىپ تابىلادى.
قورشاعان ورتاعا ەميسسيالارعا رۇقساتتار (كەشەندى رۇقساتتار) ءوندىرىس وبەكتىلەرىنىڭ ساناتتارىنا جانە قىزمەت تۇرلەرىنە قاراي بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە نە مەرزىمسىز جانە قولدانىستاعى رۇقساتتا كورسەتiلگەن تابيعات پايدالانۋدىڭ قولدانىلاتىن تەحنولوگيالارى مەن شارتتارى وزگەرگەنگە دەيiن بەرىلەدى (ەك-ءنىڭ 76, 79-باپتارى).
زاڭدا قورشاعان ورتاعا جۇكتەمەنى ارتتىرۋعا اكەپ سوقتىرمايتىن, تابيعات پايدالانۋشىنىڭ اتاۋىن نەمەسە ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىسانىن وزگەرتكەن, ول قايتا ۇيىمداستىرىلعان جاعدايلاردا قورشاعان ورتاعا ەميسسيالارعا رۇقساتتى
قايتا رەسiمدەۋگە ءبىر اي مەرزىم كوزدەلگەن (ەك-ءنىڭ 78-بابىنىڭ 1-تارماعى). قورشاعان ورتاعا ەميسسيالارعا رۇقساتتى ءۇشىنشى تۇلعا قورشاعان ورتا وبەكتىلەرىن پايدالانۋعا قۇقىقتى ساتىپ العان كەزدە قايتا رەسىمدەۋ وسى شارتتارعا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى.
تابيعات پايدالانۋشىنىڭ ەميسسيالارعا رۇقساتتى قايتا رەسىمدەۋ جونىندەگى مىندەتتەردى ورىنداماۋى قورشاعان ورتاعا ەميسسيالاردى زاڭسىز جۇزەگە اسىرۋ دەپ ساناعان ءجون.
تابيعات پايدالانۋشىنى قورشاعان ورتاعا ەميسسيالارعا رۇقساتتان ايىرۋ سوت تارتىبىمەن عانا جۇزەگە اسىرىلۋى مۇمكىن.
6. ەك-ءنىڭ 12-بابىنىڭ 1 جانە 2-تارماقتارىنا سايكەس تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋ (الىپ قويۋ) جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى جەكەلەگەن قىزمەت تۇرلەرىن قورشاعان ورتاعا ەميسسيالارسىز جۇزەگە اسىرۋ ەكولوگيالىق رۇقساتتى تالاپ ەتپەيدى جانە ليتسەنزيالار نەمەسە رۇقساتتار, ۇكىمەتتىڭ نەمەسە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ تابيعي رەسۋرستاردى زاڭداردا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن بەرۋ تۋرالى شەشىمدەرى نە زاڭنامالىق اكتىلەردە بەلگىلەنگەن تارتىپپەن جاسالاتىن تابيعات پايدالانۋعا ارنالعان شارتتار (كەلىسىمشارتتار) نەگىزىندە, ارنايى تابيعات پايدالانۋ قۇقىعى شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى.
7. قورشاعان ورتانى لاستاۋ ۇعىمى ەك-ءنىڭ 1-بابى 48) تارماقشاسىندا بەرىلگەن.
قورشاعان ورتانى لاستاۋدىڭ تۇرلەرى مىنالار بولىپ تابىلادى: حيميالىق, مەحانيكالىق (بىتەلىپ قالۋ), بيولوگيالىق جانە راديواكتيۆتى (جۇقتىرۋ), تابيعي (رادياتسيالىق, اكۋستيكالىق نەمەسە ەلەكتروماگنيتتىك ساۋلەلەنۋ, ءدىرىل جانە وزگە دە زياندى فيزيكالىق اسەر ەتۋ).
ەكولوگيالىق زاڭنامانى قولدانعان كەزدە قورشاعان ورتا ساپاسىنىڭ رۇقسات ەتىلگەن نورماتيۆتەرىنەن اساتىن نە ءتىپتى ولاردان اسپاسا دا, بىراق كەيىننەن وعان ەلەۋلى زيان كەلتىرگەن لاستاۋ زاڭدى ماڭىزى بار بولىپ تابىلاتىندىعىن ەسكەرگەن ءجون. قورشاعان ورتانىڭ جەكەلەگەن وبەكتىلەرىن لاستاۋدىڭ ناقتىلانعان ۇعىمدارى زاڭنامادا قامتىلعان.
قورشاعان ورتا ساپاسىنىڭ نورماتيۆتەرى دەپ قورشاعان ورتا جاعدايىنىڭ جانە تابيعي رەسۋرستاردىڭ ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى ءۇشىن قولايلى جاعدايىن سيپاتتايتىن كورسەتكىشتەرى تۇسىندىرىلەدى.
قورشاعان ورتانى لاستاۋدىڭ نەگىزگى تۇرلەرى مىنالار بولىپ تابىلادى:
قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىندا بەلگىلەنگەن نورمالار مەن قاعيدالاردى بۇزا وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلاتىن شارۋاشىلىق جانە وزگە قىزمەت;
اۆاريالار, اپاتتار مەن دۇلەي ءزىلزالالار;
قالدىقتاردى ەلدىڭ اۋماعىنا ورنالاستىرۋ.
قورشاعان ورتاعا زياندى زاتتاردىڭ ەميسسيالارى جۇرەتىن وبەكتىلەر لاستاۋ كوزدەرى بولادى.
ىستەردىڭ وسى ساناتىن قاراعان كەزدە سول نەمەسە وزگە جابدىق (اپپارات, قوندىرعى, اگرەگات) ءوزىنىڭ ارنالۋىن, تەحنولوگيالىق سيپاتتامالارىن جانە ورىندايتىن جۇمىسىن, تابيعي گاباريتتەرىن جانە باسقا دا كورسەتكىشتەردى نەگىزگە الا وتىرىپ, لاستاۋشى زاتتار ەميسسيالارى كوزدەرىنىڭ قاي تۇرىنە (جىلجىمالى نەمەسە ستاتسيونارلىق) جاتاتىندىعىن انىقتاۋ قاجەت. سونىمەن, ەك-ءنىڭ 1-بابىنىڭ 65-3) تارماقشاسىنا ۇقساس وسى قوندىرعىنى الىپ جۇرەتىن كولىك قۇرالىنا قۇرىلىمدىق تۇرعىدان بەكىتىلگەن بۇرعىلاۋ قوندىرعىسى جىلجىمالى كوزدەرگە جاتپايدى, سەبەبى قوندىرعىنىڭ تىكەلەي جۇمىس پروتسەسى (بۇرعىلاۋ) كولىك قۇرالى توقتاعان كەزدە, ياعني ستاتسيونارلىق جاعدايدا جۇرەدى.
8. ەكولوگيالىق قۇقىق بۇزۋشىلىققا ەكولوگيالىق زاڭنامانى بۇزاتىن جانە قورشاعان ورتاعا, ادامنىڭ دەنساۋلىعى مەن ومىرىنە, جەكە جانە (نەمەسە) زاڭدى تۇلعالاردىڭ, زاڭدى تۇلعانى قۇرماستان دارا كاسىپكەرلەردىڭ مۇلكىنە, مەملەكەتكە زيان كەلتىرەتىن نە مۇنداي كەلتىرۋدىڭ ناقتى قاتەرىن تۋدىراتىن ارەكەت (ارەكەتسىزدىك) جاتاتىندىعى ءتۇسىندىرىلسىن.
قوعام مەن تابيعاتتىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى سالاسىنداعى قوعامدىق قاتىناستار, تابيعات پايدالانۋ سالاسىنداعى باسقارۋشىلىق قاتىناستار, قورشاعان ورتانى جويىلۋدان, جۇتاڭدانۋدان, ب ۇلىنۋدەن, لاستانۋدان جانە وزگە دە زياندى اسەردەن قورعاۋ وبەكتىلەرى رەتىندەگى تابيعي رەسۋرستارعا مەنشىك قۇقىعىنىڭ جانە وزگە دە قۇقىقتاردىڭ قاتىناسى, سوعان وراي تۋىندايتىن جانە وسى قۇقىقتىق قاتىناستار سۋبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتى جۇزەگە اسىرىلاتىن قورشاعان ورتا جانە ونىمەن تابيعي ءوزارا بايلانىستا بولاتىن ونىڭ جەكەلەگەن كومپونەتتەرى, سونداي-اق ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى, جەكە جانە (نەمەسە) زاڭدى تۇلعالاردىڭ, زاڭدى تۇلعانى قۇرماستان دارا كاسىپكەرلەردىڭ مۇلكى, مەملەكەتتىك مۇددەلەر ەكولوگيالىق قۇقىق بۇزۋشىلىق وبەكتىلەرى بولىپ تابىلادى.
9. كەز كەلگەن جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار: مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس, رەزيدەنتتەر مەن رەزيدەنت ەمەستەر لاستاۋ سۋبەكتىلەرى (زيان كەلتىرۋشىلەر) دەپ تانىلۋى مۇمكىن.
قورشاعان ورتاعا, ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا, جەكە جانە (نەمەسە) زاڭدى تۇلعالاردىڭ, زاڭدى تۇلعانى قۇرماستان دارا كاسىپكەرلەردىڭ نەمەسە مەملەكەتتىڭ مۇلكىنە ەكولوگيالىق زاڭنامانى بۇزۋ سالدارىنان زيان كەلتىرگەن جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتىق كودەكسى (بۇدان ءارى – اك) 917-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس زيان وزدەرىنىڭ كىناسىنەن كەلتىرىلمەگەن جاعدايلاردى قوسپاعاندا, كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋگە مىندەتتى.
10. ەكولوگيالىق زاڭنامانى بۇزۋ م ۇلىكتىك (ازاماتتىق-قۇقىقتىق), اكىمشىلىك, قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا اكەپ سوعادى.
ەك-ءنىڭ 321-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس قورشاعان ورتاعا, ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا, جەكە جانە (نەمەسە) زاڭدى تۇلعالاردىڭ, زاڭدى تۇلعانى قۇرماستان دارا كاسىپكەرلەردىڭ, مەملەكەتتىڭ مۇلكىنە:
تابيعي رەسۋرستاردى جويۋ جانە ءبۇلدىرۋ, ونىڭ ىشىندە كەلىسىلمەگەن دۇركىن-دۇركىن شىعارىندىلار مەن توگىندىلەر, ءوندىرىس پەن تۇتىنۋ قالدىقتارىن ورنالاستىرۋ;
تابيعي رەسۋرستاردى زاڭسىز جانە ۇتىمسىز پايدالانۋ;
ءوز بەتىنشە ەميسسيالار;
قورشاعان ورتاعا نورماتيۆتەن تىس ەميسسيالار سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالال وتەلۋگە ءتيىس.
ەك-ءنىڭ 1-بابىنىڭ 42) تارماقشاسىنا سايكەس قورشاعان ورتاعا كەلتiرiلەتiن زالال دەپ تابيعي رەسۋرستاردىڭ جۇتاڭدانۋى مەن سارقىلۋىن نەمەسە تiرi ورگانيزمدەردiڭ قىرىلۋىن تۋىنداتقان نەمەسە تۋىنداتاتىنداي ەتiپ قورشاعان ورتانى لاستاۋ نەمەسە تابيعي رەسۋرستاردى بەلگiلەنگەن نورماتيۆتەردەن, ونىڭ ىشىندە ءتيىستى تۇردە رەسىمدەلگەن رۇقسات بولماعان كەزدە ارتىق الۋ نە قورشاعان ورتانىڭ تابيعي جاي-كۇيىن بۇزۋ تۇسىنىلەدى.
قالدىقتاردى نورماتيۆتەن تىس ورنالاستىرۋ, لاستاۋشى زاتتاردى, قالدىقتاردى جانە اعىن سۋلاردىڭ توگىندىلەرىن ورنالاستىرۋ ءۇشىن جابدىقتالعان جانە ارنالعان وبەكتىلەرگە نورماتيۆتەن تىس توگۋ جاعدايلارى, سونداي-اق حيميالىق زاتتاردىڭ ءتۇسۋى نەمەسە اعىن سۋلاردىڭ جەرۇستىن, جەر قويناۋىن جانە جەراستى سۋلارىن لاستاۋدى بولدىرمايتىن قورعانىس قۇرىلىستارىمەن شەكتەلگەن وندىرىستىك الاڭدارعا اعۋ جاعدايلارى قورشاعان ورتاعا زالال رەتىندە قاراستىرىلمايدى. ىلەسپە گازدى قايتا وڭدەۋدى دامىتۋ باعدارلامالارىنان, سونداي-اق جوبالىق قۇجاتتامادان جانە قورشاعان ورتاعا ەميسسيالاردىڭ نورماتيۆتەرى جوبالارىنان, ونىڭ ىشىندە تابيعات پايدالانۋشى مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق ساراپتاماعا (بۇدان ءارى – مەس) بەرگەن جانە زياندى زاتتاردىڭ رۇقسات بەرىلگەن سانىنان جانە شەكتى رۇقسات ەتىلگەن ەميسسيالاردىڭ نورماتيۆتەرىنەن اسىپ تۇسۋگە اكەلمەيتىن گاز جاعۋ ستسەناريلەرىنىڭ جانە (نەمەسە) كەستەلەرىنىڭ وزگەرۋ جاعدايلارى ءوز بەتىنشە جانە نورماتيۆتەن تىس ەميسسيالارعا جاتپايدى (ەك-ءنىڭ 321-بابىنىڭ 7, 8 جانە 9-تارماقتارى).
«مىندەتتى ەكولوگيالىق ساقتاندىرۋ تۋرالى» 2005 جىلعى 13 جەلتوقسانداعى № 93-III قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ (بۇدان ءارى – ەكولوگيالىق ساقتاندىرۋ تۋرالى زاڭ) 7-بابى 1-تارماعىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس شارۋاشىلىق جانە وزگە دە قىزمەتتىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپتى تۇرلەرىن جۇزەگە اسىراتىن جەكە جانە (نەمەسە) زاڭدى تۇلعالار, زاڭدى تۇلعانى قۇرماستان دارا كاسىپكەرلەر ءوز قىزمەتىن مىندەتتى ەكولوگيالىق ساقتاندىرۋ شارتىن جاساسپاي جۇزەگە اسىرۋعا قۇقىلى ەمەس. مۇنداي زاڭدى تۇلعا بىرەۋدەن كوپ بولعان كەزدە, كورسەتىلگەن شارت وبەكتىنىڭ بارلىق يەلەرىن ساقتاندىرىلۋشىلار رەتىندە ساقتاندىرۋ پوليسىندە مىندەتتى تۇردە كورسەتە وتىرىپ, ولاردىڭ كەز كەلگەن بىرەۋىمەن جاسالادى.
11. سوتتاردىڭ تابيعي رەسۋرستاردى جويۋ جانە ءبۇلدىرۋ جانە تابيعي رەسۋرستاردى زاڭسىز جانە ۇتىمسىز پايدالانۋ ۇعىمدارىن بىلايشا تۇسىنگەنى ءجون:
تابيعي رەسۋرستاردى جويۋ جانە ءبۇلدىرۋ – قوعامدىق-قاتەرلى سالداردىڭ قاۋىپتىلىك دارەجەسىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل ولاردىڭ وزدەرىنىڭ ەرەكشە شارۋاشىلىق, تاۋار, لاندشافتى-رەكرەاتسيالىق جانە ەكوجۇيەلىك (سۋدى رەتتەيتىن, توپىراقتى قورعايتىن, كليمات قۇرايتىن جانە باسقالارى) قۇندىلىقتارىن تولىق جوعالتۋى, ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس نەمەسە جەردى رەكۋلتيۆاتسيالاۋ, اعاش ەگۋ, ءتۇبىن تازارتۋ جانە باسقا دا جۇمىستار جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەدى نە ونىڭ توپىراقتى ۇستىڭگى لاستانۋدان جوسپارلاۋ جانە شالعىنداندىرۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جۇرگىزۋ ارقىلى قالپىنا كەلتىرۋگە نە تابيعي رەسۋرستىڭ ءوزىن ءوزى قالپىنا كەلۋىنە جول بەرىلەتىن ولاردىڭ وزدەرىنىڭ ەرەكشە قۇندىلىعىن ءىشىنارا جوعالتۋى;
تابيعي رەسۋرستاردى زاڭسىز جانە ۇتىمسىز پايدالانۋ – ەك-ءنىڭ 12-بابىندا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن الىناتىن ارنايى تابيعات پايدالانۋعا ارنالعان رۇقساتسىز, شارتسىز (كەلىسىمشارتسىز), جەر ۋچاسكەسىن (كەلىسىمشارت اۋماعىن) پايدالانۋ نەمەسە يەلەنۋ قۇقىعىنا ارنالعان اكتىسىز, اعاش كەسۋ بيلەتىنسىز نەمەسە قوسالقى ورمان پايدالانۋ وردەرىنسىز جاسالعان; نە رۇقسات ەتىلگەن ارنايى تابيعات پايدالانۋ, بىراق سالاقتىق جانە تەحنولوگيالىق دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى سالدارىنان تابيعي رەسۋرستاردىڭ ەرەكشە قۇندىلىعىن ازايتۋعا اكەلگەن ارەكەت.
نورماتيۆتەن تىس ەميسسيالار جانە ءوز بەتىنشە ەميسسيالار انىقتامالارى تيىسىنشە ەك-ءنىڭ 1-بابىنىڭ 56-1) جانە 61-1) تارماقشالارىندا بار. بۇل رەتتە ينسترۋمەنتالدىق, تالدامالىق نەمەسە ەسەپ ايىرىسۋ ادىستەرىمەن مەملەكەتتىك باقىلاۋ بارىسىندا انىقتالعان جانە ۆەدومستۆولىق جانە وندىرىستىك باقىلاۋدا تىركەلمەگەن لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارىنىڭ, توگۋلەرىنىڭ جانە ولاردى ورنالاستىرۋدىڭ بەلگىلەنگەن ليميتتەرىنەن اسىپ كەتۋىنەن بولعان قورشاعان ورتاعا ەميسسيالار دا قورشاعان ورتاعا ءوز بەتىنشە ەميسسيا بولىپ تابىلادى.
قورشاعان ورتانى اۆاريالىق لاستاۋ ۇعىمى ەك-ءنىڭ 1-بابىنىڭ 49) تارماقشاسىندا, ەكولوگيالىق ساقتاندىرۋ تۋرالى زاڭنىڭ 1-بابىنىڭ 2) تارماقشاسىندا بەرىلگەن.
12. قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن زياننىڭ وتەلۋى تۋرالى تالاپ قويۋلار ءۋاجدى بولۋى كەرەك, ماتەريالدىق جانە پروتسەستىك قۇقىق نورمالارىنا سىلتەمەلەردى, شىنايى زالالدىڭ دالەلدەمەلەرى مەن كىنالى ادام مەن كەلتىرىلگەن زالال اراسىنداعى قۇقىققا قارسى ارەكەتتەر (ارەكەتسىزدىك) اراسىنداعى سەبەپتىك-تەرگەۋ بايلانىستارىن قامتۋعا ءتيىس.
سوتتار زياندى سالدارلار باستالعاندىعى تۋرالى كۋالاندىراتىن ءمان-جايلاردى ناقتىلاۋعا ءتيىس. اتاپ ايتقاندا, قورشاعان ورتانى لاستاۋ نەمەسە تابيعي رەسۋرستاردىڭ جۇتاڭدانۋىنا جانە سارقىلۋىنا نەمەسە ءتىرى ورگانيزمدەردىڭ جويىلۋىنا اكەلگەن بەلگىلەنگەن نورماتيۆتەردەن ارتىق تابيعي رەسۋرستاردى الىپ قويۋ ورىن العان-الماعاندىعىن. سول سياقتى جاسالعان ەكولوگيالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ وزگە دە ءمان-جايلارىن بەلگىلەۋگە شارالار قولدانۋ قاجەت.
13. جالپى قاعيدا بويىنشا كىنا قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن م ۇلىكتىك جاۋاپتىلىققا تارتۋعا نەگىز بولىپ تابىلادى (اك-ءنىڭ 917-بابىنىڭ 1-تارماعى).
جەكەلەگەن جاعدايلاردا قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن زيان ءۇشىن جاۋاپتىلىقتى زيان كەلتىرۋشىنىڭ كىناسىنىڭ بار-جوعىنا قاراماستان جۇكتەۋگە جول بەرىلەدى. سونىمەن تەڭىزدە مۇناي وپەراتسيالارىن جۇزەگە اسىراتىن جەر قويناۋىن پايدالانۋشى تەڭىزدى لاستاعان جاعدايدا, ەگەر زيان ەڭسەرىلمەس كۇشتىڭ سالدارىنان نەمەسە جابىرلەنۋشىنىڭ پيعىلى سالدارىنان بولعاندىعىن دالەلدەي الماسا, كىناسىنىڭ بار-جوقتىعىنا قاراماستان جاۋاپتى بولادى (جەر قويناۋى تۋرالى زاڭنىڭ 93-بابىنىڭ 4-تارماعى).
سول سياقتى اك-ءنىڭ 931-بابىنىڭ 1-تارماعىنا, ەك-ءنىڭ 321-بابىنىڭ 5-تارماعىنا سايكەس قىزمەتى قورشاعان ورتاعا جوعارى قاۋىپتىلىكپەن بايلانىستى جەكە جانە (نەمەسە) زاڭدى تۇلعالار, زاڭدى تۇلعانى قۇرماستان دارا كاسىپكەرلەر, ەگەر زياننىڭ ەڭسەرىلمەيتىن كۇش نەمەسە جابىرلەنۋشىنىڭ تەرىس پيعىلى سالدارىنان تۋىنداعانىن دالەلدەي الماسا, كەلتىرىلگەن زالالدى ولاردىڭ كىناسىنىڭ بار-جوقتىعىنا قاراماستان وتەيدى.
ەگەر جاۋاپتىلىعى مىندەتتى ەكولوگيالىق ساقتاندىرۋعا جاتاتىن ساقتانۋشى قىزمەتى ءۇشىنشى تۇلعالارعا زيان كەلتىرۋ قاۋىپتىلىگىنە بايلانىستى وبەكت يەسى رەتىندە ساقتاندىرىلسا, وندا مىندەتتى ەكولوگيالىق ساقتاندىرۋ شارتى قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپتىلىقتى ساقتاندىرۋ بولىگىندە جاسالادى (ەكولوگيالىق ساقتاندىرۋ تۋرالى زاڭنىڭ 1-بابىنىڭ 2-تارماعى).
جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعانىڭ, زاڭدى تۇلعانى قۇرماستان دارا كاسىپكەردىڭ قىزمەتىنىڭ قورشاعان ورتا ءۇشىن قاۋىپتىلىگىنىڭ جوعارى بولاتىندىعىن-بولمايتىندىعىن سوت ەكولوگيالىق زاڭنامانىڭ ەرەجەلەرىن, ونىڭ ىشىندە «شارۋاشىلىق جانە وزگە دە قىزمەتتىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپتى تۇرلەرىنىڭ تىزبەسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ 2015 جىلعى 21 قاڭتارداعى № 27 بۇيرىعىنىڭ ەرەجەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ شەشەدى.
14. بىرنەشە ادام بىرلەسىپ قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرگەن كەزدە اك-ءنىڭ 932-بابىنا سايكەس ولارعا ورتاق جاۋاپتىلىق جۇكتەلەدى. تالاپ قويۋشىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا كىنالى ادامدارعا, ەگەر ءوندىرىپ الۋدىڭ مۇنداي ءتارتىبى قورشاعان ورتانى قورعاۋ مۇددەلەرىنە سايكەس كەلسە, كەلتىرىلگەن زياندى ءتيىمدى جانە تولىق وتەۋدى قامتاماسىز ەتسە, ۇلەستىك جاۋاپتىلىق جۇكتەۋگە بولادى.
سوت كىنالى ادامدارعا ۇلەستىك جاۋاپتىلىقتى جۇكتەي وتىرىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ كىنالىلىك دارەجەسىن ەسكەرۋگە ءتيىس. ءاربىر زيان كەلتىرۋشىنىڭ كىناسىنىڭ دارەجەسىن انىقتاۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا جاۋاپتىلىق مولشەرى ۇلەستەردىڭ تەڭدىگىن ەسكەرە وتىرىپ بەلگىلەنەدى. بىرنەشە ادام ەكولوگيالىق قۇقىقتى بۇزعان كەزدە كەلتىرىلگەن زيان ءۇشىن ورتاق, نە ۇلەستىك جاۋاپتىلىقتى جۇكتەۋگە كورسەتىلگەن ادامداردىڭ بىرلەسىپ قاتىسقانى انىقتالعان ەپيزودتار بويىنشا عانا رۇقسات ەتىلەدى.
سوت اك-ءنىڭ 935-بابىنىڭ 5-تارماعىنا سايكەس زيان كەلتىرۋشىنىڭ م ۇلىكتىك جاعدايىن جانە زياندى زاڭدى تۇلعا, زاڭدى تۇلعانى قۇرماستان دارا كاسىپكەر كەلتىرگەن نە جەكە تۇلعانىڭ قاساقانا ارەكەتتەرىمەن كەلگەن جاعدايلاردى قوسپاعاندا, زياندى وتەۋ مولشەرىن ازايتۋدى نازارعا الۋعا قۇقىلى.
15. قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ, تابيعي رەسۋرستاردى قورعاۋ, ولاردىڭ ءوسىمىن مولايتۋ جانە پايدالانۋ سالاسىنداعى ارنايى ۋاكىلەتتىك بەرىلگەن مەملەكەتتىك ورگاندار, ولاردىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرى, ءوزىنىڭ قۇزىرەتى شەگىندە مەملەكەتتىك ورگاندار, جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعالار, زاڭدى تۇلعا قۇرماستان دارا كاسىپكەرلەر, پروكۋرورلار وزدەرىنىڭ وكىلەتتىكتەرى شەگىندە قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن زالالدى وتەۋ, سونداي-اق جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعالاردىڭ قورشاعان ورتاعا, ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا تەرىس اسەر ەتەتىن شارۋاشىلىق جانە وزگە دە قىزمەتىن شەكتەۋ, توقتاتا تۇرۋ جانە توقتاتۋ تۋرالى ىستەر بويىنشا تالاپ قويۋشى بولۋى مۇمكىن.
جەكە تۇلعالار سوتقا ەكولوگيالىق زاڭنامانىڭ بۇزىلۋى سالدارىنان وزدەرىنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا, مۇلكىنە كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ تۋرالى تالاپتار, كاسىپورىنداردى, قۇرىلىستار مەن وزگە دە ەكولوگيالىق قاۋىپتى وبەكتىلەردى ورنالاستىرۋ, سالۋ, رەكونسترۋكتسيالاۋ جانە پايدالانۋعا بەرۋ تۋرالى شەشىمدەردىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى, سونداي-اق جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعالاردىڭ, زاڭدى تۇلعانى قۇرماستان دارا كاسىپكەردىڭ قورشاعان ورتاعا, ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا تەرىس اسەر ەتەتىن شارۋاشىلىق جانە وزگە دە قىزمەتىن شەكتەۋ جانە توقتاتۋ تۋرالى تالاپتار قويۋعا قۇقىلى (ەك-ءنىڭ 13-بابى).
قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ ەك-ءنىڭ 14-بابىنا سايكەس جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعالاردىڭ, زاڭدى تۇلعانى قۇرماستان دارا كاسىپكەرلەردىڭ قورشاعان ورتاعا, ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا تەرىس اسەر ەتەتىن شارۋاشىلىق جانە وزگە دە قىزمەتىن شەكتەۋ, توقتاتا تۇرۋ جانە توقتاتۋ تۋرالى شەشىمدەردى سوت تارتىبىمەن كۇشىن جويۋدى تالاپ ەتۋگە, ەكولوگيالىق زاڭنامانى بۇزۋ سالدارىنان سوتقا ازاماتتاردىڭ ومىرىنە, دەنساۋلىعىنا, جەكە جانە (نەمەسە) زاڭدى تۇلعالاردىڭ, زاڭدى تۇلعانى قۇرماستان دارا كاسىپكەرلەردىڭ مۇلكىنە كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ تۋرالى, سونداي-اق جەكە جانە (نەمەسە) زاڭدى تۇلعالاردىڭ, زاڭدى تۇلعانى قۇرماستان دارا كاسىپكەرلەردىڭ, ونىڭ ىشىندە بەلگىسىز ادامدار توبىنىڭ (actio popularis) قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋعا قۇقىعى بار.
«سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى (سالىق كودەكسى)» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كودەكسىنىڭ 541-بابىنىڭ 8-2) تارماقشاسىنا سايكەس تالاپكەرلەر (ارىز بەرۋشىلەر) قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جەكە جانە (نەمەسە) زاڭدى تۇلعالاردىڭ, زاڭدى تۇلعانى قۇرماستان دارا كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارىن جانە زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ تۋرالى, ونىڭ ىشىندە بەلگىلەنبەگەن تۇلعالار توبىنىڭ مۇددەلەرىندەگى تالاپ قويۋلار (ارىزدار) بويىنشا ارىز بەرگەن كەزدە مەملەكەتتiك باج تولەۋدەن بوساتىلادى.
16. جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار مەس-ءنىڭ قورىتىندىسىن (ەك-ءنىڭ 57-بابى) سوت تارتىبىمەن داۋلاۋعا قۇقىلى. مەس قورىتىندىسىن كەرى قايتارىپ الۋعا جول بەرىلمەيدى, ونىڭ قورىتىندىسىنىڭ كۇشىن جويۋ سوت تارتىبىمەن عانا جۇزەگە اسىرىلادى (ەك-ءنىڭ 51-بابىنىڭ 7-تارماعى).
مىندەتتى مەس-كە جاتاتىن وبەكتىلەردىڭ تىزبەسى ەك-ءنىڭ 47-بابىندا بەلگىلەنگەن. ەك-ءنىڭ 51-بابىنا وراي مەس-ءنىڭ وڭ قورىتىندىسىنسىز قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋ ەكولوگيالىق زاڭنامانى بۇزۋ بولىپ تابىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ 2015 جىلعى 16 اقپانداعى № 100 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن مەس جۇرگىزۋ قاعيدالارىنىڭ 9 جانە 13-تارماقتارىنا سايكەس ساراپتاماعا ۇسىنىلاتىن ماتەريالدار باسقا قۇجاتتارمەن قاتار قوعامدىق پىكىردى ەسكەرۋ ناتيجەلەرىن دە قامتۋعا ءتيىس. وزگە دە مەملەكەتتىك ورگاندار جۇزەگە اسىراتىن سالالىق ساراپتامالاردىڭ قورىتىندىلارى, سونداي-اق سىرتتاي ساراپشىلاردىڭ ۇسىنىمدىق سيپاتتاعى قورىتىندىلارى ەسكەرىلەدى.
مەس جۇزەگە اسىرعان كەزدەگى كەلىسپەۋشىلىكتەر كەلىسسوزدەر ارقىلى نە سوت تارتىبىمەن قارالادى (ەك-ءنىڭ 58-بابى). مۇنداي داۋلاردى شەشكەن كەزدە سوتتار ەكولوگيالىق زاڭنامانى, اقپاراتقا كىرۋ, شەشىمدەر قابىلداۋعا جۇرتشىلىقتىڭ قاتىسۋى جانە قورشاعان ورتاعا قاتىستى ماسەلەلەر بويىنشا سوت ادىلدىگىنە قول جەتكىزۋ تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ (ورحۋس قالاسى, 1998 جىلعى 25 ماۋسىم, «اقپاراتقا كىرۋ, شەشىمدەر قابىلداۋعا جۇرتشىلىقتىڭ قاتىسۋى جانە قورشاعان ورتاعا قاتىستى ماسەلەلەر بويىنشا سوت ادىلدىگىنە قول جەتكىزۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» 2000 جىلعى 23 قازانداعى № 92-II قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىمەن راتيفيكاتسيالاندى, بۇدان ءارى – ورحۋس كونۆەنتسياسى) ەرەجەلەرىن باسشىلىققا العانى ءجون.
17. سوتتارعا قورشاعان ورتاعا, حالىقتىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا تiكەلەي نەمەسە جاناما اسەر ەتۋى مۇمكىن بولاتىن كەز كەلگەن شارۋاشىلىق جانە وزگە دە قىزمەت تۇرلەرi ءۇشiن قورشاعان ورتاعا اسەر ەتۋدى باعالاۋدىڭ (بۇدان ءارى – قواب) مىندەتتىلىگى بەلگىلەنگەندىگى, جۇرگىزۋ ساتىسى مەن ءتارتىبى ەك-ءنىڭ 6-تاراۋىندا ايقىندالعانى ءتۇسىندىرىلسىن. ەك-ءنىڭ 35 جانە 38-باپتارىنا سايكەس قواب شەڭبەرىندە قورشاعان ورتا, ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى ءۇشىن شارۋاشىلىق جانە وزگە دە قىزمەتتىڭ ىقتيمال سالدارى باعالانادى, قولايسىز سالدارلاردى (تابيعي ەكولوگيالىق جۇيەلەر مەن تابيعي رەسۋرستاردىڭ جويىلۋى, جۇتاڭدانۋى, ءب ۇلىنۋى جانە سارقىلۋى) الدىن الۋ, ەكولوگيالىق زاڭنامانىڭ تالاپتارىن ەسكەرە وتىرىپ, قورشاعان ورتانى ساۋىقتىرۋ جونىندەگى شارالار ازىرلەنەدى.
قواب-نى قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى جۇمىستاردى ورىنداۋعا جانە قىزمەتتەردى كورسەتۋگە ليتسەنزيا العان جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار جۇزەگە اسىرادى. قواب بويىنشا جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋدى جانە قارجىلاندىرۋدى جوسپارلانىپ وتىرعان قىزمەتتىڭ تاپسىرىس بەرۋشىسى (باستاماشىسى) قامتاماسىز ەتەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترىنىڭ 2007 جىلعى 7 مامىرداعى № 135-ءو بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن قوعامدىق تىڭداۋلار جۇرگىزۋ قاعيدالارىنا سايكەس قواب ماتەريالدارىن تالقىلاۋ جونىندەگى قوعامدىق تىڭداۋلار اشىق جينالىس نە ساۋالناما تۇرىندە جۇرگىزىلەدى. باسقارۋشىلىق, شارۋاشىلىق جانە وزگە دە قىزمەتپەن بەلگىلەنگەن تاپسىرىس بەرۋشى (باستاماشى) قوعامدىق تىڭداۋلار وتكىزىلەتىن ۋاقىت پەن جەردى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن كەلىسەدى جانە قوعامدىق تىڭداۋلار وتكىزۋ تۋرالى حابارلاندىرۋدى ولار وتكىزىلەتىن جەر مەن ۋاقىتتى كورسەتە وتىرىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالايدى.
حابارلاندىرۋدى جاريالاۋ قوعامدىق تىڭداۋلار وتكىزىلەتىن مەرزىمگە دەيىن 20 كۇن بۇرىن مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلدەرىندە جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس.
ەك-ءنىڭ 57-2-بابىنا سايكەس ىسكە اسىرىلۋى قورشاعان ورتاعا, حالىقتىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتۋى مۇمكىن جوبالار بويىنشا جانە مەس جۇرگىزگەن كەزدە قوعامدىق تىڭداۋلار وتكىزۋ مىندەتى, ولاردى ۇيىمداستىرۋ, وتكىزۋ ءتارتىبى جانە ناتيجەلەرىن تىركەۋ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىنە جاتقىزىلعان (ەك-ءنىڭ 20-بابى).
18. ەك-ءنىڭ 14-بابىنا وراي قوعامدىق بىرلەستىكتەر قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى قىزمەتتى جۇزەگە اسىرعان كەزدە ەك-ءنىڭ 163, 164 جانە 165-باپتارىنا سايكەس مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردان ۋاقتىلى, تولىق جانە دۇرىس ەكولوگيالىق اقپارات الۋعا قۇقىلى. ەكولوگيالىق اقپارات بەرۋ «جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ ءتارتىبى تۋرالى» 2007 جىلعى 12 قاڭتارداعى № 221-ءىىى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا جانە ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ 2015 جىلعى 23 ساۋىردەگى № 301 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن «ەكولوگيالىق اقپارات بەرۋ» مەملەكەتتىك كورسەتىلەتىن قىزمەت ستاندارتىنا جانە ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ 2015 جىلعى 22 مامىرداعى № 369 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن «ەكولوگيالىق اقپارات بەرۋ» مەملەكەتتىك كورسەتىلەتىن قىزمەت رەگلامەنتىنە سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى.
«مەملەكەتتىك قۇپيالار تۋرالى» 1999 جىلعى 15 ناۋرىزداعى № 349-ءى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 17-بابىنا سايكەس ەكولوگيانىڭ جاي-كۇيى تۋرالى مالىمەتتەر قۇپيالاندىرۋعا جاتپايدى.
مەملەكەتتىك ورگاندار جۇرتشىلىقتىڭ ەكولوگيالىق اقپارات بەرۋ تۋرالى ءوتىنىشى بويىنشا ونى ەك 21-تاراۋىنىڭ, «اقپاراتقا قول جەتكىزۋ تۋرالى» 2015 جىلعى 16 قاراشاداعى № 401-V قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ جانە ورحۋسس كونۆەنتسياسىنىڭ 4-بابىنىڭ تالاپتارىن ەسكەرە وتىرىپ ۇسىنۋعا ءتيىس. مۇددەلى ادامدار قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2016 جىلعى 13 قازانداعى № 589 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق اقپارات قورىن جۇرگىزۋ قاعيدالارىنا سايكەس مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق اقپارات قورىنان ءتيىستى ەكولوگيالىق اقپارات الۋعا دا قۇقىلى.
19. سوتتار وسى ساناتتاعى داۋلاردى قاراعان كەزدە ورحۋسس كونۆەنتسياسىنىڭ 9-بابىنىڭ ەرەجەلەرى جۇرتشىلىق وكىلدەرىنىڭ (جەكە جانە (نەمەسە) زاڭدى تۇلعالاردىڭ):
جۇرتشىلىقتىڭ ەكولوگيالىق اقپاراتقا قول جەتكىزۋگە قۇقىعىن بۇزۋلار;
جۇرتشىلىقتىڭ جوسپارلانىپ وتىرعان شارۋاشىلىق قىزمەت بويىنشا (قواب جانە مەس راسىمدەرى شەڭبەرىندە) شەشىمدەرىن قابىلداۋ پروتسەسىنە قاتىسۋ قۇقىعىن بۇزۋلار;
مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس ورگانداردىڭ, ۇيىمداردىڭ, جەكە تۇلعالاردىڭ ەكولوگيالىق زاڭنامانى بۇزۋعا بايلانىستى شەشىمدەرىنە, ارەكەتتەرىنە (ارەكەتسىزدىگىنە) شاعىم جاساۋ بويىنشا قول جەتكىزۋ تۋرالى داۋلارعا قولدانىلاتىندىعىن ەسكەرۋ قاجەت.
20. اك-ءنىڭ 126, 1017-باپتارىنىڭ تالاپتارىنا وراي (قىزمەتتىك جانە كوممەرتسيالىق قۇپيا, اشىلماعان اقپارات تۋرالى) ءوتىنىش بەرۋشىگە قوندىرعىنىڭ قۋاتى, شيكىزات بازاسى, جۇمىس اۋىسىمدارىنىڭ سانى, تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىن قارجىلاندىرۋ جانە باسقا دا دەرەكتەر تۋرالى مالىمەتتەر بەرۋدەن باس تارتىلۋى مۇمكىن. مالىمەتتەر مەن قول جەتكىزۋ شەكتەۋلى دەرەكتەرگە قاتىستى ەكولوگيالىق اقپارات الۋدان باس تارتۋ مىناداي زاڭنامالىق اكتىلەرگە دە: قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكسىنە (جەدەل ىزدەستىرۋ قىزمەتىنىڭ قۇپياسى, تەرگەۋ جۇرگىزۋ جانە الدىن الۋ تەرگەۋ), «مەملەكەتتىك ستاتيستيكا تۋرالى» 2010 جىلعى 19 ناۋرىزداعى № 257-ءىV (جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا باستاپقى ستاتيستيكالىق اقپاراتتىڭ قۇپيالىلىعىنا كەپىلدىكتەر), «اقپاراتتاندىرۋ تۋرالى» 2015 جىلعى 24 قاراشاداعى № 418-V (جەكە ومىرگە قولسۇقپاۋشىلىقتى بۇزۋ) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىنا نەگىزدەلۋى مۇمكىن.
21. ەك-ءنىڭ 288-بابىنا سايكەس قىزمەت پروتسەسىندە ءوندىرىس جانە تۇتىنۋ قالدىقتارى تۇزىلەتىن جەكە جانە (نەمەسە) زاڭدى تۇلعالار, زاڭدى تۇلعانى قۇرماستان دارا كاسىپكەرلەر, ەگەر قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ شارتىن ايقىندايتىن زاڭنامادا نەمەسە شارتتا وزگەشە كوزدەلمەسە, ولار تۇزىلەتىن كەزدەن باستاپ قالدىقتارمەن قاۋىپسىز جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن مەنشىك يەلەرى رەتىندە جاۋاپتى بولادى. ولار ەكولوگيالىق جانە سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاۋعا جانە قالدىقتاردى ساقتاۋ, كادەگە جاراتۋ, زالالسىزداندىرۋ, ساقتاۋ ورىندارىنا ورنالاستىرۋ نەمەسە قاۋىپسىز جويۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى ورىنداۋعا مىندەتتى. قالدىقتاردى قالپىنا كەلتىرگەنگە نەمەسە وڭدەگەنگە نە كومگەنگە دەيىن ولاردى قاۋىپسىز ساقتاۋ مەرزىمدەرى ەك-ءنىڭ 288-بابىنىڭ 3-تارماعىندا ايقىندالعان.
قالدىقتاردى ۋاقىتشا ورنالاستىرۋ ۇعىمى ەك-ءنىڭ 1-بابىنىڭ 30-1) تارماقشاسىندا بەرىلگەن. سوتتار ەك-ءنىڭ 288-بابىنىڭ 3-1-تارماعىنا سايكەس قالدىقتاردى ۋاقىتشا ورنالاستىرۋ قالدىقتاردى ورنالاستىرۋ بولىپ تابىلمايتىندىعىن ەسكەرۋگە ءتيىس. مۇنداي قالدىقتاردى ساقتاۋ مەرزىمدەرىن بۇزۋ ولاردى تۇزىلگەن كەزدەن باستاپ ورنالاستىرىلعان دەپ تانۋعا اكەلەدى.
ەكولوگيالىق زاڭنامامەن قالدىقتاردىڭ مەنشىك يەلەرىنە قالدىقتاردى جيناۋدىڭ ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەسىن نەمەسە قالدىقتاردى جيناۋ, كادەگە جاراتۋ, قايتا وڭدەۋ, ساقتاۋ, ورنالاستىرۋ نەمەسە جويۋ جونىندەگى وپەراتسيالاردى ورىندايتىن, بىلىكتىلىك تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن سۋبەكتىلەردىڭ قىزمەتتەرىن پايدالانۋ مىندەتى نە قالدىقتاردى ورنالاستىرۋ نەمەسە جويۋ جونىندەگى وپەراتسيالاردى ءوز بەتىمەن جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى جۇكتەلەدى. مەنشىك يەسىنىڭ قالدىقتاردى مۇنداي سۋبەكتىلەرگە بەرۋى ءبىر مەزگىلدە, ەگەر تاراپتار وزگە شارتتارمەن كەلىسىم جاساماسا, ولارعا قالدىقتارعا مەنشىك قۇقىعىنىڭ كوشۋىن بىلدىرەدى.
22. قالدىقتاردى جيناۋ, كادەگە جاراتۋ, قايتا وڭدەۋ, ساقتاۋ, ورنالاستىرۋ نەمەسە جويۋ جونىندەگى وپەراتسيالاردى ورىندايتىن جانە بوگدە تاراپتاردان قابىلداناتىن قالدىقتاردى تاسىمالداۋدى جۇزەگە اسىراتىن جەكە جانە (نەمەسە) زاڭدى تۇلعالار, زاڭدى تۇلعانى قۇرماستان دارا كاسىپكەرلەر, ەگەر زاڭنامادا نەمەسە كەلىسىمدە وزگەشە كوزدەلمەسە, قالدىقتاردىڭ مەنشىك يەسىنىڭ قالدىقتاردى ولارعا تيەسىلى كولىك قۇرالىنا تيەگەن جانە ولاردى جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعا, زاڭدى تۇلعانى قۇرماستان دارا كاسىپكەر قابىلداپ العان ساتتەن باستاپ جانە قالدىقتاردى بەلگىلەنگەن جەردە كولىك قۇرالىنان تۇسىرگەنگە دەيىن ولارمەن قاۋىپسىز جۇمىس ىستەۋگە جاۋاپتى بولادى.
ءوندىرىس جانە تۇتىنۋ قالدىقتارىن قالدىقتاردى جيناۋ, كادەگە جاراتۋ, قايتا وڭدەۋ, ساقتاۋ, ورنالاستىرۋ نەمەسە جويۋ جونىندەگى وپەراتسيالاردى ورىنداۋعا جيىنتىعىندا قۇقىقتارى جوق ۇيىمدارعا بەرگەن جاعدايدا قورشاعان ورتاعا ەميسسيا ءۇشىن تولەماقى تولەۋ جونىندەگى مىندەت قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىندە وسىنداي قالدىقتار تۇزىلەتىن ادامدارعا جۇكتەلەدى.
ءوندىرىس جانە تۇتىنۋ قالدىقتارىنىڭ مەنشىك يەلەرىنىڭ, سول سياقتى قالدىقتاردى جيناۋ, تاسىمالداۋ, كادەگە جاراتۋ, قايتا وڭدەۋ, ساقتاۋ, ورنالاستىرۋ نەمەسە جويۋ جونىندەگى وپەراتسيالاردى ورىندايتىن سۋبەكتىلەردىڭ جاۋاپتىلىعى ءاربىر ناقتى جاعدايدا ەك-ءنىڭ ءتيىستى تاراۋلارىندا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن قالدىقتاردىڭ تۇرىنە جانە قاۋىپتىلىك دارەجەسىنە قاراي ايقىندالادى.
سوتتار ەك-ءنىڭ 297-بابىنىڭ ماعىناسى بويىنشا جاۋاپتىلىقتىڭ كولەمى مەن مولشەرىنە شارۋاشىلىق قىزمەت سۋبەكتىلەرىنىڭ قالدىقتاردى كادەگە جاراتۋعا جانە ولاردىڭ ءتۇزىلۋ كولەمىن ازايتۋعا باعىتتالعان ەكولوگيالىق ءىس-شارالاردى, ونىڭ ىشىندە قارجى ءىس-شارالارىن ورىنداۋى اسەر ەتەتىندىگىن ەسكەرۋى قاجەت.
23. ەك-ءنىڭ 101-بابىنا سايكەس قورشاعان ورتاعا ەميسسيالار ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە ءوندىرىس جانە تۇتىنۋ قالدىقتارىن ورنالاستىرعانى ءۇشىن تولەماقى سالىق كودەكسىنىڭ 71-تاراۋىندا بەلگىلەنگەن قاعيدالار بويىنشا قورشاعان ورتاعا ەميسسيالار ءۇشىن ارنايى تابيعات پايدالانۋ تارتىبىمەن بەلگىلەنەدى جانە الىنادى.
قورشاعان ورتاعا ەميسسيالار بەلگىلەنگەن تارتىپپەن رەسىمدەلمەگەن ەكولوگيالىق رۇقساتسىز لاستاۋشى زاتتاردى جىلجىمالى كوزدەردەن شىعارۋلاردى قوسپاعاندا, بەلگىلەنگەن نورماتيۆتەردەن ارتىق قورشاعان ورتاعا ەميسسيالار رەتىندە قارالادى.
قورشاعان ورتاعا ەميسسيالاردى, ونىڭ ىشىندە بەلگىلەنگەن نورماتيۆتەردەن ارتىق ەميسسيالاردى تولەۋ جونىندەگى سالىقتىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ تابيعات پايدالانۋشىنى قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن زالالدى وتەۋدەن بوساتپايدى (ەك-ءنىڭ 101-بابىنىڭ 5-تارماعى).
24. قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن زالالدى ەكونوميكالىق باعالاۋدى انىقتاعان كەزدە سوتتار ەك-ءنىڭ 108-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس قورشاعان ورتانى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى شىعىنداردىڭ قۇندىق ءمانىن جانە تابيعي رەسۋرستاردىڭ تۇتىنۋ قاسيەتتەرىن نەگىزگە الۋى ءتيىس.
اتموسفەرالىق اۋانى جانە سۋ, جەر رەسۋرستارىن لاستاۋدان, سونداي-اق ءوندىرىس جانە تۇتىنۋ قالدىقتارىن ورنالاستىرۋدان كەلگەن زالالدى ەكونوميكالىق باعالاۋ كەلتىرىلگەن زالالدى تولىق جويۋ قورشاعان ورتانى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار ارقىلى مۇمكىن-مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىنە قاراي ەك-ءنىڭ 108, 109 جانە 110-باپتارىنا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2007 جىلعى 27 ماۋسىمداعى № 535 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قورشاعان ورتانى لاستاۋدان كەلتىرىلگەن زالالدى ەكونوميكالىق باعالاۋ ەرەجەسىنە (بۇدان - ءارى زالالدى باعالاۋ ەرەجەسى) جانە باسقا دا قۇقىقتىق اكتىلەرگە سايكەس تۋرا نەمەسە جاناما ادىستەرمەن ايقىندالادى (ەك-ءنىڭ 108-بابىنىڭ 3-تارماعى).
قورشاعان ورتاعا جانە حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا, جەكە جانە (نەمەسە) زاڭدى تۇلعالاردىڭ, زاڭدى تۇلعانى قۇرماستان دارا كاسىپكەرلەردىڭ مۇلكىنە, مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن زالالدى قۇندىق باعالاۋدى ايقىنداعان كەزدە, سونداي-اق تاراپتار بەرگەن ەسەپتەمەلەردى تەكسەرۋ ءۇشىن سوتتار زالالدى باعالاۋ ەرەجەسىندەگى ءاربىر قورشاعان ورتانىڭ وبەكتىسىنە قاتىستى بەلگىلەنگەن نورماتيۆتەر مەن تاكسالاردى قولدانۋعا ءتيىس. ەگەر زالالدى ەسەپتەۋ ءتارتىبى ارنايى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىمەن رەتتەلمەسە, ونىڭ مولشەرى كەلتىرىلگەن زالالدى, ونىڭ ىشىندە جىبەرىلگەن پايدانى ەسكەرە وتىرىپ, قورشاعان ورتانىڭ ب ۇلىنگەن جاي-كۇيىن قالپىنا كەلتىرۋگە ارنالعان ءىس جۇزىندەگى شىعىندار بويىنشا ايقىندالادى.
اتاپ ايتقاندا, كەڭ تارالعان پايدالى قازبالاردى (قۇم, قيىرشىق تاس, ساز جانە باسقالارى, بۇدان ءارى – كتق) ءوز ەركىمەن وڭدەۋدەن كەلگەن زالالدى ەكونوميكالىق باعالاۋ وڭدەلگەن پايدالى قازبالار جانە (نەمەسە) ولاردان الىنىپ وندىرىلگەن تاۋار ءونىمى قۇنىنىڭ ون ەسەلەنگەن مولشەرىندە ايقىندالادى.
بەرىلگەن ەسەپتەمەلەردىڭ دۇرىستىعىنا كۇمان تۋىنداعان جاعدايدا نە تاراپتاردىڭ ءبىرى قارسىلىق بىلدىرگەن كەزدە سوت قايشىلىقتاردى تەكسەرۋ جانە جويۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكسىنىڭ (بۇدان ءارى – اپك) 77 جانە 82-باپتارىنا سايكەس ماماندى تارتۋعا نەمەسە ءتيىستى سوت ساراپتاماسىن تاعايىنداۋعا قۇقىلى.
تابيعات پايدالانۋشى ءتيىستى رۇقساتسىز كەلتىرگەن زالالدى باعالاۋ ەسەپتەمەسى زالالدى باعالاۋ ەرەجەسىنىڭ ءتيىستى كوەففيتسيەنتىن قولدانىپ, ءاربىر لاستانۋ كوزى بويىنشا جەكە-جەكە جۇرگىزىلۋگە ءتيىس.
زالالدى باعالاۋ ەرەجەسىنە سايكەس لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارىنىڭ (توگىندىلەرىنىڭ) بەلگىلەنگەن نورماتيۆتەرىنەن اسۋى تۋرالى كۋالاندىراتىن قۇرالمەن ولشەۋ مەن تالداۋلاردىڭ ناتيجەلەرى مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق قاداعالاۋ بارىسىندا جۇرگىزىلگەن سوڭعى تەكسەرۋدەن باستاپ ەسكىرۋ مەرزىمى اياقتالعانعا دەيىنگى كەزەڭگە قولدانىلادى.
زالالدى باعالاۋ ەسەپتەمەسى ازاماتتىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ تارتىبىمەن جەكە شاعىم جاسالۋعا جاتپايتىندىعىن ەسكەرگەن ءجون, سەبەبى ەسەپتەمە اپك-ءنىڭ 7-تاراۋىندا كوزدەلگەن تارتىپپەن ءىس بويىنشا باسقا دا دالەلدەمەلەردىڭ جيىنتىعىمەن باعالانۋعا جاتاتىن دالەلدەمە بولىپ تابىلادى.
25. زالالدى ەكونوميكالىق باعالاۋدىڭ تۋرا ءادىسى ءىس جۇزىندەگى شىعىنداردى جانە قورشاعان ورتانى قالپىنا كەلتىرۋ, جۇتاڭدانعان تابيعي رەسۋرستاردىڭ ورنىن تولتىرۋ جانە ءتىرى ورگانيزمدەردى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن قاجەتتى نەعۇرلىم ءتيىمدى ينجەنەرلىك, ۇيىمدىق-تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق ءىس-شارالار ەسكەرىلە وتىرىپ ايقىندالادى.
قاجەتتى ماتەريالداردى جيناۋدى جانە تالداۋدى, كەلتىرىلگەن زالالدى ەكونوميكالىق باعالاۋدى بەلگىلەۋدى قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننى