قايتىپ كەلگەن جىگىت
تەاتر ونەرىنىڭ بەلگىلى مايتالمانى, رەجيسسەر جامبىلبەك ەسەنبەكوۆ تورعاي وبلىستىق مۋزىكالى دراما تەاترىندا باس رەجيسسەر بولىپ ىستەپ, كەيىن قاراعاندى جانە باسقا قالالارداعى تەاترلاردا بولىپ, ءبىراز جىلداردان سوڭ تورعاي تەاترىنا قايتىپ ورالىپتى. ونى جاڭا جۇمىسىمەن قۇتتىقتاي كەلىپ ساتيريك سەيىت كەنجەاحمەت ۇلى: – قايتىپ كەلگەن قىز – جامان, قايتىپ كەلگەن جىگىت – جاقسى, – دەگەن ەكەن.
ءوتسىز مال
ساتيريك سەيىت سەكسەنىنشى جىلدارى ءبىر سوۆحوز ديرەكتورىنا تەلەفون شالىپ, ونى ابدەن كوڭىلدەندىرىپ الىپ, ء«بىر مال كەرەك ەدى» دەپتى. جازدا ءىرى مال سويىلمايتىنى بەلگىلى عوي, ديرەكتور سوندا دا «قانداي مال كەرەك؟» دەپ قالىپتى. – ءوتسىز مال كەرەك, – دەپتى سەكەڭ. امالى قۇرىعان ديرەكتور ءسوز تاپقان ساتيريكتىڭ ءوتىنىشىن ورىنداپ جىبەرىپتى.
نە ەلۋ, نە ءولۋ
كەڭەس زامانى كەزىندە اقىن-جازۋشىلاردىڭ تولىق جيناعى مۇشەل جاستاردا نەمەسە ولگەن كەزدە عانا شىعاتىن. سەيىتتىڭ جۇپ-جۇقا 6-7 جيناعى شىعىپ, ەداۋىر تانىلىپ قالعان كەزىندە ونىڭ دوسى, تورعاي دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى توكەن ەلتەباەۆ: – سەيىت-اۋ, وسى كىتاپتاردىڭ باسىن قوسىپ نەگە ءبىر ۇلكەن كىتاپ شىعارمايسىڭ؟ – دەپتى. – توكەن-اۋ, ونداي كىتاپ شىعارۋ ءۇشىن ماعان نە ەلۋ, نە ءولۋ كەرەك قوي, – دەگەن ەكەن اقىن.
كورگەن بىلگەنوۆ
جەردەگى جۇلدىزدار
– اتا,اتا, بىردەڭە سۇرايىن. – بىردەڭەڭدى سۇراي عوي, كۇن-ايىم. – تەلەديداردى قاراسام, اناۋ دا جۇلدىز, مىناۋ دا جۇلدىز. سۇحباتىندا, مەن – شولپانمىن دەپ, شورت كەستى ءبىر قىز. بۇرىن-سوڭدى كورمەپ ەم, شايتان با دەپ ويلادىم, ەلسىز جەردە شولدەگەن. – ولاي دەمە, ۇلىم, كەلەمەجىنىڭ ءتۇرىن, تىم اعاتتىق مۇنىڭ. – اتا, اتا, تىڭداڭىزشى دۇرىستاپ... – ويىمدا جوق ۇرىسپاق. – جەردەگى جۇلدىزدار, كوكتەگى جۇلدىزدارعا جاقىندادى, – دەپ اقىرزاماننىڭ بالاسى قاقىلدادى. قوشتاعان قوعالى كولدەگى باقالار دا باقىلدادى.
يت جەتەكتەگەن ارۋ
كوشەگە جەتەكتەپ شىققان, قىزدىڭ ءيتى, ءيتتىڭ ناعىز ءحيتى. اۋزى اۋماعان دوربا, بۇلقىنعاندا شىرەنىپ, توقتاتادى زورعا. الپامساداي دەنەگە, قازانىمەن قۇيماسا, ءشومىشىڭ شاق كەلە مە. ءسان قۋعان بيكەش ايلىعىن بولەدى ۇشكە تەڭدەي. وزىنە, پاتەرگە, ءيتى دە ءبىر سىباعا, وڭەشى تەسىك بولعاسىن, ءموليىپ كوزى تۇرا ما. زەرىكتىرمەس ەرمەگى, بۋلدوگىنىڭ استىندا, جۇمساق توسەك توردەگى. اپتاسىنا ءبىر رەت, شومىلدىرىپ ۆانناعا, ەت قويادى تاباقپەن, كوسەك-كوسەك الدىنا. ءاتىردى دە سەبەدى, التى اي سايىن ۆەتۆراچ, ءدارىسىن كەلىپ ەگەدى.
* * * جابۋ جاۋىپ ۇستىنە, دەپ: «سالقىننان توڭادى». اكەسى مەن شەشەسى, قارتتار ءۇيىنىڭ قوناعى. كوپتەن كومەك سۇرايمىن, اپاسى ايتقانداي: «ەركەگى قۇرىپ قالعان با, قۇدايدىڭ».
جەتكەرگەن ابدىرەي ۇلى
قىزىلوردا وبلىسى
ەمحانادا: – دارىگەر, كومەكتەسىڭىزشى, قالاي ارىقتاسام بولادى؟ – بانككە بارىپ قوماقتى نەسيە الىڭىز... *** وتا جاسالعاننان كەيىن توسەككە تاڭىلعان ناۋقاس دارىگەرگە: – كەي-كەيدە ءىشى-باۋىرىم دىزىلداپ, دەنەم سەلكىلدەپ كەتەدى. – باسە, «بەز زۆۋكاعا» قويىپ, تاپپاي جۇرسەم... قايتا وتا جاسايمىز, اعاسى... *** اناليز قورىتىندىسىن شىعارعان دارىگەر ناۋقاسقا: – ءسىزدىڭ اعزاڭىز قۇرىلىس زاتتارىن ساتاتىن دۇكەنگە ۇقسايدى. – نەگە ولاي دەيسىز؟ – ويتكەنى, ءسىزدىڭ ءوتىڭىز بەن بۇيرەگىڭىزدە – تاس, بۋىندارىڭىزدا – تۇز, بۇلشىق ەتتەرىڭىزدە – تەمىر, وكپەڭىزدە – كۇل, اسقازانىڭىزدا قۇم جينالىپ قالعان. *** دارىگەر ناۋقاسقا: – ەگەر ءسىز سكريپكا تارتۋىڭىزدى قويساڭىز, دەرتىڭىزدەن قۇلان-تازا ايىعىپ كەتەسىز, – دەيدى. ناۋقاس راحمەتىن ايتىپ شىعىپ كەتكەن سوڭ, مەدبيكە دارىگەردەن: – مىنا كىسىنىڭ دەرتى مەن سكريپكا-نىڭ قانداي قاتىسى بار؟ – دەپ سۇرايدى. – ول ەكەۋمىز ءبىر پودەزدەنبىز... كورشىم عوي...
جىلباسى جونىندەگى جينالىس
شىعىستان بوزامىقتانىپ تاڭ نۇرى كورىنەر-كورىنبەس كەزدەگى قورازدىڭ «كۋكارەكۋلەگەن» اششى داۋىسى ءتاتتى ءتۇس كورىپ جاتقان اڭ-قۇس بىتكەندى شوشىتىپ وياتتى. – نە بولىپ قالدى؟ – تاعى دا تاۋىق پا؟ – «ەرتە شاقىرعان تاۋىقتىڭ موينىن جۇلار» دەگەن, وسى-اق ۇيقى بەرمەي قويدى, موينىن ج ۇلىپ تاستاۋ كەرەك. اڭ-قۇس دۇرلىگىپ قالدى. بىراق, بۇعان قوقيلانعان قوراز ىققان دا, بۇققان دا جوق. قاناتىن قومداپ ۇشقىسى كەلگەنىمەن ۇزاي المادى, جارتىسى قۇلايىن دەپ تۇرعان كەپەنىڭ توبەسىنە توپ ەتە ءتۇستى. قاناتىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ, اينالاسىنا ايبارلانا قارادى. – ءبىر ماڭىزدى شارۋا بار. تەزىرەك جينالىڭدار! – دەپ ءامىر ەتتى سوسىن. – مۇنى جان-جانۋارلار «اڭ پاتشاسى ارىستاننىڭ ءامىرى» دەپ ۇقتى. مىنا مەشىننىڭ قۇداي سۇيەر ءبىر قىلىعى جوق. اعاشتان اعاشقا ورمەلەگەننەن باسقا تۇك بىتىرمەيدى. ادامعا ۇقساعانىمەن, ميى جوق. ميى جوق بولعاننان سوڭ اينالاسىنا سىيى جوق. سويتە تۇرا, كەيدە ادامدى مازاقتايمىن دەپ ەرسى قىلىق كورسەتەدى. سوندا دا ونى سىيلاپ مەشىن دەدىك. ءوزىنىڭ جىلى عوي, قالاعانىن جەسىن دەدىك. ول سالتانات قۇرعان جىلى ءبىز ۇندەمەدىك. ونىڭ جىلى ءبىتتى, تاققا ەندى مەن وتىردىم. سوندىقتان دا, بۇيرىعىمدى تىڭداڭدار, – دەپ قىزىل قوراز ايدارى تىكىرەيىپ, كوزدەرى شاتىناپ, اينالاسىنا الارا قارادى. «مىناۋ نە ايتار ەكەن؟ ءسوزىنىڭ سوڭىن باعالىق» دەپ ۇيقىلى-وياۋ اڭ-قۇس كەلىسىپ قويعانداي ۇندەمەدى. ولار تىم-تىرىس قالعان سوڭ قوراز «بۇكىل اڭ-قۇس بۇيرىعىما باس ۇردى» دەپ ويلادى. – وسى مەن تۇككە تۇسىنبەيمىن, – دەدى قوراز قوقيلانىپ, – ادامزاتقا تيتتەي دە پايداسى جوق قاپتەسەر تىشقان نەگە جىل باسى بولادى؟ دالاداعىسى الا جازداي ەگىننەن ەگىن قويمايدى. وسىنداي زيانكەس جاندىكتىڭ (جانۋار دەۋگە قيمادى) جىل باسى بولۋى ادىلدىك پە, اعايىندار-اۋ؟ كۋكارەكۋ دەپ تاڭدى اتىرىپ, كۋكارەكۋ دەپ كەشتى باتىرىپ جۇرگەن مىنا مەن جىل باسىنا لايىقتى ەمەسپىن بە؟ ادىلدىك قاشان سالتانات قۇرادى؟ جىل ساناۋدى قايتادان قاراۋ كەرەك. بۇگىنگى جينالىسىمىزدىڭ باستى ماسەلەسى وسى. – «تاۋىقسىز دا تاڭ اتادى». وسىنى دا تۇسىنبەيتىن ميلاۋ ەكەنسىڭ, – دەدى تۇلكى. – قانشا جەردەن قۋ بولساڭ دا جىلداردان قۇر قالعان سەنەن اقىل شىعار ما؟ ءدىلمارسىماي جايىڭا ءجۇر. «تۇلكىنىڭ تەرىسى ءوزىنىڭ سورى» دەگەن دە بار. ادامزات كەلىپ قالماي تۇرىپ بۇل جەردەن قاراڭدى باتىر, – دەپ قوراز وعان جاقتىرماي قارادى. تۇلكى قورازعا تاپ بەرمەك ەدى, قاسقىر ونى تىيىپ تاستادى. جىل يەسىنە تيىسۋگە بولمايدى! قاسقىردى كورگەن تۇلكى كوزدەرى ەجىرەيىپ, كەيىن شەگىندى. مىنبەگە قويان كوتەرىلدى. – مەنىڭشە, قورازدىكى دۇرىس, ءسوزى ءسوز-اق! تاڭدى بارىمىزدەن بۇرىن قارسى الاتىن قوراز جىل باسى بولۋعا ابدەن لايىق! سوندىقتان, قورازعا داۋىس بەرۋگە شاقىرامىن, – دەپ قويان ءسوزىن قىسقا قايىردى. مىنبەگە ۇيرەك شىقتى. ول بالپاڭ-بالپاڭ ەتىپ, وزىمەن بالاپاندارىن سۇيرەپ شىقتى. – قوراز بەن تاۋىق تۇپتەپ كەلگەندە بىزبەن تۋىس. ونىڭ جىل باسى بولۋىن مەن دە قۇپتايمىن! – دەپ بالاپاندارىن شۇبىرتىپ مىنبەدەن ءتۇستى. توسىننان ۇران تاستالعاننان سوڭ با, قاز باسىن قازداڭ ەتكىزىپ كوتەرىپ الدى. تۇماۋراتىپ جۇرمەسە دە, ءوپ-وتىرىك جوتەلىپ الدى. قاڭق-قاڭق ەتىپ ول دا مىنبەگە قاراي بارا جاتتى. – تاۋىق بولماسا, ساۋىق بولمايدى, – دەدى قاز ساڭق ەتىپ. قورازدىڭ ايدارى ودان سايىن قىپ-قىزىل بولىپ كەتتى. قاز نەنى ءبۇلدىرىپ قويعانىن ەندى سەزگەندەي ساستى. سوسىن جالما-جان قاناتىمەن تۇمسىعىن باستى. – جىل باسى قوراز بولسىن! – دەپ مىنبەردەن جالما-جان ءتۇسىپ كەتتى. اڭ-قۇستاردىڭ اراسىنان بىرەۋ جىلماڭ ەتىپ مىنبەگە قاراي جىلجىپ بارا جاتتى. ەشكى ەكەن. – ءۇي قۇستارى بۇگىن نەگە سونشا بەلسەنىپ كەتتى؟ مەن سىزدەرگە ءبىر جۇمباق جاسىرايىن. ەگەر قۇستار تىم ازايىپ كەتسە «قىزىل كىتاپقا» جازادى. ال, تىم كوبەيىپ كەتسە شە؟ – دەپ ەشكى كوزىن ەجىرەيتتى. – سول دا جۇمباق بولىپ پا؟ ەگەر قۇستار تىم كوبەيىپ كەتسە ء«تاتتى تاعامدار» كىتابىنا جازادى, – دەپ تەكە باقىلدادى. قاسقىر ءتىسىن قايرادى. – تۇقىمدارىڭ تۇزداي قۇرىپ بارا جاتقان سەكسەك بابا ۇرپاعى ەدىڭدەر. ومىرلەرىڭدە كورگەن جاقسىلىقتارىڭ جوق. ءتىپتى, ماعان دا جاقپايسىڭدار. ەتىڭدى جەسەم, ىشىمە توڭ قاتادى. سوندىقتان, سەندەرگە سۇيكەنبەيمىن. ماعان كەرەگى سەمىز قوي, سولاردى وزىمە يكەمدەيىن. ال, جىل باسىنا مەنى سايلاساڭدار, ەشكى تۇقىمىن كوبەيتەمىن, – دەپ قاسقىر ءتىلىن جالاڭداتتى. – بۇل كۇش كورسەتەتىن جەر ەمەس. ساياسي ماسەلە قارالىپ جاتقاندا دا قاسقىر قاسقىرلىعىن ىستەمەك پە؟ – دەپ ايۋ گۇر ەتتى. قاسقىردىڭ جون ارقاسى ءدىر ەتتى. – مەن توقال ەشكى ەدىم, قالاي كوبەيەمىن؟ – دەپ ءبىر ەشكى شىجبىڭدادى. – ءاي, مىناۋىڭنىڭ ساياسي ماسەلە قارالىپ جاتقاندا ءوز جاعدايىن قىستىرعانى نەسى؟ ەشكىنى جينالىستان قۋىپ شىعايىق, – دەپ تۇيە تۇلداندى. ارىستان مەن جولبارىس جيىننىڭ سوڭىن الا كەلدى. – بۇل نە توپىر؟ – دەدى ارىستان گۇر ەتىپ. – مىنا قوراز جىل باسى بولامىن دەيدى, – دەپ ەكەۋىنىڭ الدىنان قاسقىر قول قۋسىرىپ شىقتى. – «قىت-قىتتاعان تاۋىق جۇمىرتقالاماي قويمايدى» دەگەن بار ەدى. اقىرى كوكەيىندەگىسىن بىلدىرگەن ەكەن عوي. جىل باسى ونىڭ نە تەڭى؟ – دەپ جولبارىس جۇلقىندى. – كۋكارەكۋ! – دەپ قوراز ايقايعا باستى. – «ەرتە شاقىرعان قورازدىڭ باسىن الادى» دەگەن, مىنانىڭ باسىن الىڭدار! – دەپ ءامىر ەتتى ارىستان. قۇداي قاققاندا, وسى كەزدە مەشىن تاقتان ءتۇسىپ, ورنىنا تاۋىق وتىردى. قوراز قوقيلانىپ تاۋىقتىڭ قاسىنا قانشا بارعانىمەن, تاۋىق تاۋىقتىعىن ىستەدى. «تاۋىق بار جەردە قاۋىپ بار» دەگەن بالكىم وسى شىعار. – ءبىر جىل كوزدى اشىپ-جۇمعانشا سىرعىپ وتە شىعار. سەنى مە, سەنى! – دەپ تۇلكى تاۋىققا تاپ-تاپ بەردى. جىلباسى جونىندەگى جينالىس وسىمەن ءبىتتى. سودان بەرى قوراز تاۋلىكتىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتىنا قاراماي «كۋكارەكۋىنە» باسىپ ءجۇر. ءسىرا, قىزعانىشتان شىعار. ال بىلايعىلار «وسى قورازدان-اق قۇتىلمايتىن بولدىق. ۋاقىتتان جاڭىلىستىرىپ ءبىتتى» دەپ نالىپ ءجۇر. ەندى بىرەۋلەر تاڭنىڭ اتقانىن ءبىلدىرتۋ ءۇشىن ەسەك لايىق دەسە-ءدى. «مۇرتقا وكپەلەپ جۇرگەندە ساقال شىقتى» دەمەكشى, قورازعا رەنجىپ جۇرگەندە كۇنىمىز ەسەككە قاراپ قالسا جەتىسەدى ەكەنبىز. قاي ۋاقىتتا شاقىرسا دا تاۋىقتىكى تابيعي! تورلەت, تاۋىق جىلى!
سابىربەك ولجاباي
شىمكەنت
پسيحولوگپەن اڭگىمە: – قىز-كەلىنشەكتەر ەركەكتەرگە قاراعاندا نەگە ۇزاق جاسايدى؟ – ويتكەنى, ولاردىڭ ايەلدەرى جوق.
– وسى سەن ءۇش-ءتورت رەت ۇيلەندىڭ, نەگە نەكە ساقيناسىن تاقپايسىڭ؟ – ءبارىن جارقىراتىپ تاعىپ جۇرگەنىم ءبىرتۇرلى ۇيات ەمەس پە؟
– ەتجەڭدى ازاماتتار قاشاندا سىپايى كەلەدى-ءا؟ – ە, ولار توبەلەسكە جوق, قاشۋ دا قيىن ولارعا.
– عۇمىرىمدا ەشكىمدى الداماپپىن, ۇرلىق تا جاساماپپىن, قياناتقا دا بارمادىم!.. سوندا مەن نەگە عانا ناشار ءومىر سۇرەم؟ – ءوز سۇراعىڭا ءوزىڭ جاۋاپ بەرىپ تۇرسىڭ.
– اتا, ءسىز نەعىپ دۇربىمەن كۇنى بويى اسۇيدەن شىقپايسىز؟ – قارسى ۇيدەگى كورشى ەسەيگەن قىزىن باقىلاۋدى تاپسىرعان بولاتىن...
– اتى ەلگە بەلگىلى مەكەمەلەردە نەگە عانا ماحاببات قىزىقتارى بولمايدى؟ – ونداعى قىزمەتكەرلەردىڭ تۇگەلگە جۋىعى ءبىر-بىرىنە تۋىسقان بولىپ كەلەدى.
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر