ءبىز تانىعان تورتەۋ...

ماقالا اۆتورى ءنازيرا جارىمبەتوۆا سوفيا اپايدىڭ قولىندا ءۋالي ابىيىنان قال­عان ەسكى البومنىڭ بىرنەشە بە­­تى ساقتالعانىن ايتىپ, سار­عاي­­عان ەسكى سۋرەتتەردىڭ كەي­بى­رى­نە توقتالىپ وتكەن. «ورال قالاسىندا 1922 جىل­دىڭ 11 ماۋسىمىندا تۇسكەن ال­تى ادامنىڭ سۋرەتىنىڭ سىرتىنا ورىس تىلىندە: «گ.ۋرالسك 11 يۋن 1922 گ. پرەبىۆانيە نار. كوم. يۋستيتسي ك.س.س.ر ت. بەكمۋحامەدوۆا. سيديات 1.زا­بيروۆ, 2.بەكمۋحامەدوۆ, 3.جۋل­دۋباەۆ. ستويات 1. زۋبكوۆ, 2.الجانوۆ, 3.دجانتلەۋوۆ» دەپ كورسەتكەن (9-سۋرەت). شافقات بەكمۇحامبەتوۆ قازاق ات­قارۋ كوميتەتىنىڭ شە­شى­مى­مەن 1921 جىلى قازاندا زاڭ حالىق كوميسسارى بولىپ تاعايىندالادى. ونىڭ تۇ­سىن­دا زاڭ حالىق كوميسساري­ا- تى قىلمىسپەن كۇرەسۋدىڭ تا­سىل­دەرىن انىقتايدى, ول­كە­لىك حالىق سوتتارىن, پروكۋ­را­تۋرا مەن ادۆوكاتۋرانى قۇ­را­دى, سوت رەفورماسىن جۇر­گى­زەدى, العاشقى زاڭداردى قا­بىل­دايدى. بەكمۇحامبەتوۆ كەي­ىنىرەك پروكۋراتۋرانى دا باسقارادى. ول رسفسر قىل­مىس­تىق كودەكسىنە با­رىم­تا­شى­- ل­اردى جازالاۋ, قا­لىڭ­دىق ۇرلاۋ, ولتىرگەن ادامعا قۇن سۇراۋ تۋرالى باپتار ەن­گى­زۋگە مۇرىندىق بولدى. ونىڭ زاڭ كوميسسارى بولىپ تۇرعان 1921-1922 جىلدارى ادام جەۋ­گە تىيىم سالۋ تۋرالى قۇ­قىق­تىق وكىم دە قابىلداندى. ش.بەكمۇحامبەتوۆ 1958 جىلى ال­ما­تىدا قايتىس بولدى...» دەپ جازادى ارىپتەسىمىز ءنازيرا جارىمبەتوۆا. وسى سۋرەتتەگى كەمىندە ءتورت ادامنىڭ باتىس قازاقستان وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» گا­زە­تىنىڭ تاريحىنا تىكەلەي قا­تى­سى بار. ءبىرىنشى, ايگىلى ماقاش پراۆيتەلدىڭ تالاپتى ۇلى شافقات بەكمۇحامەدوۆ بوكەي ورداسىندا 1917-1920 جىلدارى وتكەن قوعامدىق-ساياسي وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. بوكەي ورداسى قازاقتارىنىڭ سەزدەرىنە بەلسەندى قاتىسقان, قازاقتىڭ 1 ۇلگىلى اتتى اسكەر پولكىن جاساقتاۋعا اتسالىسقان. «ۇران», «حابار», «قازاق دۇ­­رىستىعى», «دۇرىستىق جو­لى» گا­زەتتەرىنىڭ بەتىندە شاف­قات­تىڭ ەسىمى ءجيى ايتىلا­دى. مى­سالى, «دۇرىستىق جو­لى­نىڭ» №7 (1919 جىل, 2-زاۋزا) سانىندا «ۇلتتار ءىسىن باسقاراتىن كو­ميسسارياتتىڭ قاۋلىسى بوي­ىنشا جالپى كوميسسيا قۇ­­رىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا مۇحامەديار تۇڭعاشين, ءما­جيت شومبالوۆ, عۇمار قا­راش, حاسەن بەكەنتاەۆ, عاب­- د­ول­عازيز مۇساعاليەۆ, عاب­دول­­حاكىم بوكەيحانوۆ, يسا قي­سى­قوۆتارمەن بىرگە شافقات بەك­مۇحامەدوۆ تە كىرگەنى» جا­زىلعان. ال باتىربەك ءالجانوۆتىڭ ەسىمى وبلىستىق باسىلىمنىڭ 1920 جىلدارى «قىزىل تۋ» دەگەن اتاۋمەن شىققان كەزەڭىنە تىكەلەي بايلانىستى.  1925 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ورال گۋبەرنيالىق پار­تيا كوميتەتى مەن اتقارۋ كو­ميتەتىنىڭ باسىلىمى «قى­زىل تۋ» گازەتىنىڭ شىعا باس­تا­عا­نىنا 5 جىل تولعان. گا­زەتتىڭ 1926 جىلعى 8 قاڭتار كۇن­گى №3 سانى 5 جىلدىق مە­رەيتويعا ارنالىپ, وندا باسىلىم تا­ري­­حىنا قاتىستى كوپتەگەن قى­زىق مالىمەت جاريالانىپتى. سونىڭ ءبىرى – «قىزىل تۋ­دىڭ» بۇرىنعى شىعارۋشىسى ءال­جان ۇلى باتىربەك» اتتى ما­قالا. «باتىربەكتىڭ اتىن بىل­مەي­تىن ءبىزدىڭ گازەت وقۋ­شىلارىمىز جوق. ب­ا­تىر­بەكتىڭ ەڭبەگى گازەت وقۋشىلارىمىزدىڭ كوز الدىندا ەلەستەپ تۇرسا كەرەك. باتىربەك – «قىزىل تۋدىڭ» بالاسى, «قىزىل تۋدىڭ» باسشىسى. باتىربەك «قىزىل تۋدىڭ» ماڭايىندا 1920 جىلدان بەرى بولىپ كەلدى. 1923 جىلدارى باتىربەك «قىزىل تۋدان» قول ءۇزىپ, ورىنبورعا وقىعالى ءبىر قىس كەتىپ قالعاندا, «قىزىل تۋ» ەداۋىر جەتىمسىرەپ قالدى. گازەت سيقىن بۇزىپ الا جازدا­دى. ول «قىزىل تۋدى» جانىن­داي جاقسى كورەتىن. ونىڭ باس­قار­مادا جالعىز وتىرىپ ىس­تە­گەن كۇندەرى دە بولدى.  ول كەز قاتتە 1920 جىل مەن 1925 جىلدىڭ اراسى قا­زاق ازاماتتارىنىڭ قازاق گا­زەتىنە مويىن بۇرمايتىن كەزى ەدى. اسىرەسە ورال ازاماتتا­رى «قىزىل تۋدى» گازەت دەپ ەسەپ­تەمەي, وعان قول ۇشىن بەر­مەي جۇرگەن. مىنە, سول ۋا­قىت­تاردا جالعىز باتىربەك بار ەڭبەگىن, جانىنا باتقان اۋ­رۋىنا قاراماستان, ورتاعا تار­تىپ ءجۇردى. ول «قىزىل تۋ­دىڭ» وزەگى ەدى...» دەپ جازادى گا­ز­­ەتتىڭ سول كەزدەگى رەداكتورى را­حىم سۇگىر ۇلى. ءبىز باتىس قازاقستان وب­لىس­تىق گازەتتەرىنىڭ تاريحىن زەرتتەي ءجۇرىپ باتىربەك ءال­جانوۆتىڭ ساياسي قۋعىن-سۇ­ر­گىنگە ۇشىراعانىن انىق­تا­عان­بىز. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كو­ميتەتى باتىس قازاقستان وب­لىستىق دەپارتامەنتى ار­حي­ۆىندە ساقتالعان باتىربەك ال­جا­نوۆقا قاتىستى جەكە ءىس ماتە­ري­الىمەن (ارح. №پ-00309, 6-قور) تانىستىق. 1895 جىلى ورال وبلىسى, تەرەكتى اۋدانى, قابىلتوبە اۋىلدىق وكرۋگىندە تۋعان ءالجانوۆ باتىربەك حايروللا ۇلى 1938 جىلعى 27 قاڭتاردا الىنعان العاشقى تاپ­تىشتە-اق ءوزىنىڭ «قكپ بقو كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى حات­شىسى قۇرامىسوۆتىڭ ۇگى­تى­مەن كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلت­شىل ۇيىمعا مۇشە بولىپ كىر­گەندىگىن» «مويىنداعان». وعان رسفسر قىلمىستىق كو­دەكسىنىڭ ايگىلى 58-بابى, 2, 7, 8, 11-تارماقتارى بويىنشا ايىپ تاعىلىپ, سول جىلدىڭ 13 قاراشاسىندا 10 جىلعا باس بوس­تاندىعىنان ايىرۋعا, 5 جىل ساياسي قۇقىعىن شەكتەۋگە جا­نە جەكە مۇلكىن تاركىلەۋگە ۇكىم كەسىلگەن.  باتىربەك ءالجانوۆ 1940 جىلدىڭ 9 جەلتوقسانى كۇنى سەۆوستلاگتا قازا تاپقان. جوعارىداعى سۋرەتتە وڭ جاق شەتتە تۇرەگەلىپ تۇر­عان ادام «دجانتلەۋوۆ» دەپ بەل­گىلەنگەن. بۇل – الاش قو­ز­عالىسىنا قا­تى­سۋ­شى, ورال وبلىسىندا وقي­تىن قازاق وقۋشىلارىنىڭ «اق­نيەت» ءوزارا كومەك قوعا­مىن قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى, ورال رك(ب)پ گۋبەرنيالىق كو­مي­­تەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات ءبولىمى مەڭ­گەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى (1921, قازان – 1923, مامىر), گۋب­كومنىڭ بيۋرو مۇشەسى, «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ جاۋاپتى رە­داكتورى بولعان (زەرتتەۋشى ماقسات ءتاجىمۇراتتىڭ دە­رە­گى) شايحى جانتىلەۋوۆ دەپ بى­لە­مىز. 1921-1923 جىلعى «قى­زىل تۋ» گازەتىنىڭ ءبى­راز سانىنا «جاۋاپتى رە­داكتور جانتىلەۋوۆ, رەداك­تور ءالجا­نوۆ» دەپ قول قوي­ىل­عان. ورال قا­لاسىندا قازاق تىلىندە گازەت شىعارۋ اسا قيىن بولعان كە­زەڭدە «قىزىل تۋدىڭ» بۇ­كىل جۇگى وسى قوس ازاماتتىڭ ­يى­عىندا بولعان.  بۇل سوزىمىزگە دالەل رە­تىندە «قىزىل تۋ» گازە­تى­نىڭ 1923 جىلعى 16 ماۋ­سىم­دا­عى 24 (105) سانىندا جا­ريا­لان­عان «ورالدا ءباس­پا­سوزدىڭ ءحالى» ات­تى ماقالادان ءۇزىندى كەلتىرە كە­تەيىك: «وسى ۋاقىتتا ورال گۋبەرنا­سىندا ەكى گازەتا شىعادى. بىرەۋى «كراسنىي ۋرال» – ورىس تىلىندە. بىرەۋى «قىزىل تۋ» – قازاق تىلىندە. ورىس گازەتاسى كۇندەلىك ۋاقىتىمەن 4 بەتتى بو­لىپ شىعادى. قارىپتەرى, باسپا قىزمەتكەرى جەتكىلىكتى. باسقارماسىنىڭ وزىندە 5 كى­سى قىزمەت ەتەدى. بىرەۋى باس­قا­رۋشى, بىرەۋى ورىنباسارى, بىر­ەۋى حاتشىسى, تاعى كەرەكتى ما­قالا جازىپ جۇرەتىن ەكى قىزمەتكەرى بار. بۇلاردان باسقا ءار مەكەمەدەن بولماسا انشەيىن كىسىدەن كۇنىنە 10-15 ماقالا ءتۇسىپ تۇرادى. ول باس­قار­مادا وتىرعان 5 قىز­مە­ت­كە­رى گازەتا قىزمەتىنەن باسقا جۇ­مىسقا قاتىناسپايدى.  «قىزىل تۋ» گازەتاسى جۇما­سىن­دا ءبىر رەت اقساي باسىپ ەكى بەتتى عانا بولىپ شىعادى. باس­قار­ماسىندا ەكى كىسى قىزمەت ەتە­دى. باسقارۋشىسىنىڭ نە­گىزگى قىز­مەتى گۋبەرنالىق ور­تاق­شىل كوميتەتىندە بولىپ, گازەتا قىز­مەتىن باسقارۋ عانا مىندەت ەتىل­گەن. ەكىنشىسى ورىسشا وقى­ما­عان مۇعالىم, حاتشىسى بار. ول ورىس گازەتالارىنان حابار اۋدارىپ تۇرۋعا دا ونشا ءح­ا­لى كەلمەيدى. قازاقستاندا شىق­قان گازەتالاردىڭ ىشىنەن عا­نا حا­بارلار ءتىزىپ وتىرادى. باس­قا گۋ­بەرنالىق كەڭ­سە­لەردەن قا­زاق­شا جازىپ بە­رۋ تۇگىلى, ساعان كەرەكتى ما­قا­لانى ورىسشا تىلدە بولسا دا جىبەرمەيدى. انشەيىن كى­سى­دەن گۋبەرنالىقتا بولسىن, ۇيەزدەردەن بولسىن, ايىندا جالعىز ماقالا باسقارماعا تۇسپەيدى». مىنە, «قىزىل تۋدىڭ» سول كەز­دەگى باسقارماسىندا (رە­دا­ك­- ­تسياسىندا) قىزمەت ەتكەن ەكى ادام – ءالجانوۆ پەن جان­تى­لەۋوۆ ەدى. ەندى وسى ەستەلىكتىڭ ءبارىنىڭ شى­عۋىنا سەبەپ بولعان ءۋا­لي زابيروۆ كىم؟ سماعۇل سا­دۋاقاسوۆ, سۇلتانبەك قوجا­نوۆ, ت.ب. سىندى ۇلت زيالىلا­رى «جان دوس», «قۇرمەتتى» دەپ سي­پات­تاعان ءۋالي اب­دراح­مان­ ۇلى ءزابيروۆتىڭ دە تەگىن ادام بول­ما­عانى تۇسىنىكتى. ارىپتەسىمىز ءنازيرا جا­رىمبەتوۆا ءۋالي قوستانايعا كەل­­گەن كەزدە مۇحامەتجان سە­رالين رەداكتورى, بەيىمبەت ماي­لين جاۋاپتى حاتشىسى بولعان «اۋىل» (قازىرگى وب­لىس­تىق «قوستاناي تاڭى» گا­زەتى) گازەتىن شىعارۋعا ات­سا­لىسقانىن جازعان. بۇل, اري­نە, شىندىققا ساي كەلەدى. ويت­كەنى, ءۋالي زابيروۆ ورال قا­لاسىندا دا گازەت شىعارۋ ىسى­مەن اينالىسقان بولاتىن. بۇل جونىندە امىرعالي يپماعامبەتوۆ ءوزىنىڭ «قىزىل تۋ» گازەتىندە (8.01.1926, №3) جا­ريالانعان «ەسىمدە قال­عان­دار» ماقالاسىندا بىلاي دەي­دى: «ورال گۋبەرنەسىندە قازاق تىلىن­دە ءباسپاسوز توڭكەرىستەن سوڭ عانا دۇنيەگە شىقتى. ودان بۇ­رىن شىعا ءتۇسىپ جوعالىپ كەتكەن «قازاقستان» گازەتىن ەس­كە الماعاندا, گازەت اتىن ەس­تى­گەنىمىز جوق-تى. ...1919 جىلدىڭ سەن­- تە­بر-وكتابر ايلارىندا ورال گۋ­بەرنەسى قازاق-ورىس جاندارالدارىنان, الاش-وردادان قۇتىلىپ, كەڭەس ورناعاننان كەيىن تەكەدە قازاق تىلىندە گازەت شىعارۋ كەرەك بولدى.  ەڭ اۋەلى «ساحارا تاڭى» گازەتى شىقتى. مۇنىڭ باسقار­ما­سىندا قازاقتان جازۋشىلار از بولدى, كوبى تاتار ەدى. سون­دىقتان گازەتتىڭ ءتىلى تاتارشا دا ەمەس, قازاقشا دا ەمەس, بىلىق بولدى. شىعارۋشى زابير ۇلى ءۋالي ەدى. «ساحارا تاڭىنىڭ» ءومىرى ۇزىن بولمادى, 3-4 سانى شىقتى دا, توقتاپ قالدى...» مىنە, كەيبىر دەرەكتەردە باتىس قازاقستان وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» گازەتىنىڭ ورال قالاسىنداعى تاريحىن «سا­حارا تاڭىنان» باستايتىنىن كورەتىنبىز. وكىنىشكە قاراي, بۇل گازەتتىڭ ەشبىر سانى قولى­مىز­عا تيمەدى, ارحيۆتەردەن تا­بىلمادى. جوعارىداعى امىر­عا­لي يپماعامبەتوۆتىڭ جازۋىنا قاراعاندا, ءۋالي زابيروۆ وسى «ساحارا تاڭىنا» رەداكتورلىق ەتكەن بولادى.   ارىپتەسىمىز ءنازيرا جا­رىم­بە­توۆا ء«ۋالي قازاقستان ول­كە­لىك پارتيا ۇيىمىنىڭ جول­دا­ماسىمەن لەنينگرادتاعى اس­پيرانتۋرانى بىتىرگەننەن كەي­ىن, سوندا عىلىمي جۇمىسقا قال­­دىرىلعان. ءۋالي ءزابيروۆتىڭ بىتىر­گەنى لەنينگراد ۋني­ۆە­ر­سي­تە­تىنىڭ اسپيرانتۋراسى بو­لۋى مۇم­كىن» دەپ جازادى. ء«ۋا­لي زابيروۆ لەنينگرادتا ۇس­تا­لادى, تۋىستارى وعان تا­عىل­عان ايىپتىڭ قانداي ەكەنىن ءالى كۇنگە بىلمەيدى», دەيدى اۆتور. ءبىز «جەرتۆى پوليتيچەسكوگو تەررورا ۆ سسسر» (سسسر-دا­عى ساياسي تەررور قۇرباندارى) ات­تى سايتتان زابيروۆ ءۋالي اب­دراح­مان ۇلىنا قاتىستى مى­ناداي مالىمەتتەرگە تاپ بولدىق: 1897 جىلى ورال قالاسىندا تۋ­عان, ۇلتى تاتار, مەدرەسە جا­نە سسسر عىلىم اكادەمياسى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ اس­پيرانتۋراسىن بىتىرگەن, سسسر عىلىم اكادەمياسى تاريح ينس­تيتۋتى لەنينگراد ءبولىمىنىڭ اعا عى­لى­مي قىزمەتكەرى, مەكەن­جا­يى لەنينگراد قالاسى, ۋني­­ۆەر­سي­تەت جاعالاۋى كوشەسى, 5-ءۇي, 14-پاتەر. 1936 جىلدىڭ 14 تامى­زىندا تۇتقىندالعان. 1937 جىلى 4 قاراشادا اتىلعان. جەرلەنگەن جەرى – ساندورموح مەكەنى, كارەليا». تاعى ءبىر دەرەكتە, جوعارىدا ايتىلعاندارعا قوسا, «تۇركولوگ, تاريحشى جانە ارحەوگراف, ورتا ازيا جوعارى تەحنيكالىق ماقتا جو­عارى وقۋ ورنىندا جۇمىس­شى فا­كۋلتەتىنىڭ دەكانى, شى­عىس­تا­نۋ ينستيتۋتىنىڭ قىز­مەت­كەرى» دەپ كورسەتىلگەن. ...ارينە, قازاق تاريحىندا زەرت­تەۋشىلەردىڭ شام جارىعى تۇس­پەي جاتقان اقتاڭداقتار ءالى كوپ. ءبىز باسپاسوزدە جاريا­لان­عان ءبىر سۋرەت بويىنشا عانا بىلەتىندەرىمىزدى ورتاعا سالىپ وتىرمىز. ءبىز تانىعان تورتەۋ دە كەيىن وتىز جەتىنىڭ قاندى ورا­عىنا ءتۇستى, زاردابىن شەكتى. ءدال وسى سۋرەتتە شافقات – 30 جاستا, ءۋالي – 25-تە, باتىربەك – 27-دە, شايحى – 24-اق جاستا ەكەن... 

قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»

ورال