كونستيتۋتسيا كۇنى – ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ, حالقىمىزدىڭ ەڭ ۇلىق مەرە-كەلەرىنىڭ ءبىرى. «كوپتىڭ ءسوزى – كيەلى» دەيدى دانا حالقىمىز. عاسىرلار توعىسىندا قازاقستان حالقى دا تاعدىرلى شەشىم قابىلداپ, جاسامپاز جاڭا داۋىرگە قادام باسقانىنا, مىنە, اتتاي 20 جىل تولعالى وتىر. اتا زاڭىمىز – مىزعىماس مەملەكەتتىگىمىزدىڭ التىن قازىعى, بىرلىگى مەن ىنتىماعى جاراسقان ەلدىگىمىزدىڭ بۇلجىماس باعدارى, كەمەل كەلەشەگىمىزدىڭ كەپىلى!
كونستيتۋتسيامىز ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا قابىلدانعان دەكلاراتسياسى رۋحىندا جازىلىپ, قابىلداندى. سوندىقتان دا اتا زاڭىمىزدىڭ باستى دا ارتىقشىلىققا يە قاعيداتى – ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام, ونىڭ ءومىرى, بوستاندىعى جانە قول سۇعۋعا بولمايتىن قۇقىقتارى دەپ مويىندالۋى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىرىنشى كەزەكتەگى ءىس-ارەكەت, مەملەكەتتىڭ ساياساتى ازاماتتاردىڭ جانە قوعامنىڭ ءمۇددەسىنە باعىشتالادى, سوندىقتان دا ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى حالىق دەپ جاريالاندى.
اتا زاڭىمىزدىڭ بەرىكتىگى ارقاسىندا ەلىمىز الەمدىك ساياساتتىڭ ساحناسىنا شىعىپ, ءوزىن مويىنداتا ءبىلدى. زاڭىنا قاراپ ەلىن تانيتىن زاماندا قازاق مەملەكەتى دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ ءىرى جانە بەدەلدى ۇيىمداردىڭ ءبىرى ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعالىق ەتتى. اراعا ايلار سالىپ رەسمي استانا يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا باسشىلىق جاسادى. كەلەلى كەڭەستە يسلام ەلدەرىن الاڭداتقان تۇيىتكىلدى ماسەلەلەرى تالقىلاندى. مەملەكەت باسشىسى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يسلام ەلدەرىنىڭ تاريحىن سارالاي كەلە, اتاقتى عۇلامالاردىڭ ءدال وسى ازيا قۇرلىعىنان شىققانىن اتاپ ءوتتى. الايدا سوڭعى كەزدەرى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامۋى, الەمدىك ماڭىزى بار جاڭالىقتاردىڭ اشىلۋى جونىنەن مۇسىلمان ەلدەرى كوش سوڭىندا ەكەنىن دە اشىق ايتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن يسلام مەملەكەتتەرى باسشىلارىن بىرلىككە, ىنتىماققا شاقىردى. ەلباسىنىڭ بۇل باستاماسىن يسلام ەلدەرىنەن كەلگەن وكىلدەر قۋانا قۇپتادى.
مىنە, جىل تاۋلىگىندەي ۋاقىتتا ەلىمىزدە وسىنداي ءىرى ساياسي شارالار ءوتتى. مۇنىڭ ءوزى مەملەكەتىمىزدەگى ادام قۇندىلىقتارىنىڭ جوعارعى ساتىدا ەكەنىن ايعاقتايدى. ازاماتتاردىڭ بوستاندىعى مەن ەركىن ءومىر ءسۇرۋى مەملەكەتتىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى. ويتكەنى, دەموكراتيا بار جەردە ەكونوميكالىق ءوسىم بولادى. قازاق ەلى سونىڭ ايقىن دالەلى. مەملەكەتىمىز بار جوعى 20 جىلدىڭ ىشىندە تولاعاي تابىستارعا جەتتى.
كونستيتۋتسياعا سايكەس, مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىندا پروكۋراتۋرا ايرىقشا ورىن الادى. ءاربىر ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى مەن ەركىندىگىن قامتاماسىز ەتەتىن پروكۋراتۋرا قۇقىق قورعاۋ سالاسى رەتىندە, بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتىمىزدىڭ ماڭىزدى تەتىگىنە اينالدى. ونىڭ باستى مىندەتى بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ, كاسىپورىنداردىڭ, مەكەمەلەردىڭ جانە لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ, زاڭداردى, پرەزيدەنتتىڭ جارلىقتارىن, وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى مۇلتىكسىز جانە بىركەلكى قولدانۋىنا جوعارىدان قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ بولىپ تابىلادى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, ەركىندىككە قول جەتكىزگەننەن بەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارى دا جاڭا قارقىن مەن دامىپ, ءوز جۇيەسىن قالىپتاستىردى. ياعني, 1991 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىندا جوعارعى كەڭەستىڭ «پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ءبىرىڭعاي ءجۇيەسىن قۇرۋ, ونىڭ دەربەستىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» قاۋلىسىمەن رەسپۋبليكانىڭ باس پروكۋرورىنا باعىناتىن بىرىڭعاي پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ جۇيەسى قۇرىلدى. سودان بەرى دە مىنە 20 جىل ءوتتى. وسى ارالىقتا قاداعالاۋ ورگانى تالاي ادىلدىك ىزدەگەن ازاماتقا قورعان بولدى. پروكۋراتۋرا سالاسى كونستيتۋتسيامەن بەكىتىلگەن ءاربىر زاڭنىڭ ۇستەمدىگىنە ارا ءتۇسۋشى, ءادىلدىكتى جاقتاۋشى ورگان رەتىندە قوعامدا وسى قىرىنان تانىلدى.
قازىرگى كۇنى قوستاناي وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى ازاماتتاردىڭ ارىز-ءوتىنىشتەرىن قاراۋدا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە تۇرعىندار زاڭدى كومەككە جۇگىنەدى. ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ ساقتالماۋى, جالاقىنىڭ ۋاقتىلى ءتولەنبەۋى, سوت شەشىمدەرىنىڭ ورىندالماۋى سيياقتى ماسەلەلەر پروكۋرورلاردىڭ ءجىتى نازارىندا. پروكۋراتۋرا ورگانى ازاماتتاردان كەلىپ تۇسكەن ارىزداردىڭ قارالۋىنا اسا ءمان بەرىپ, ونىڭ مەرزىمىندە ورىندالۋىن ءوز باقىلاۋىنا الادى. ويتكەنى, ءاربىر شاعىمنىڭ سوڭىندا ادىلدىك ىزدەگەن ازاماتتاردىڭ سەنىمى بار.
قوستاناي وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىعىن قورعاۋ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋ, مەملەكەتكە كەلگەن شىعىندى قايتارۋ سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋدا. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ جارتىجىلدىعىندا مەملەكەت قازىناسىنا 600 ميلليون تەڭگەدەن استام قاراجات ءوندىرىلدى, 22 مىڭنان اسا ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى قورعالدى. زاڭنان اتتاعان 2 مىڭداي لاۋازىمدى تۇلعا جاۋاپقا تارتىلدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسۋ زاڭنامالارىن قاداعالاۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە 816 زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالدى. 194 لاۋازىمدى تۇلعا تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى, مەملەكەت پايداسىنا 29,4 ملن. تەڭگە ءوندىرىلدى. بيۋدجەت قارجىسىن ماقساتتى پايدالانۋ جونىندە تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, زاڭ تالاپتارىنا قاراما-قايشى كەلگەن 29 مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرسى ناتيجەسىنىڭ كۇشى جويىلدى, 6 400 ازاماتتىڭ ەڭبەك قۇقىعى قورعالدى. اسىرەسە, جۇمىسشى توپتىڭ جالاقىسىن ۋاقتىلى الماۋ ماسەلەسى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ باستى نازارىندا وتىرادى. مىسالى, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىنان بەرى وبلىستىڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارى ەڭبەك زاڭنامالارىنىڭ ساقتالۋىنا بايلانىستى 70-كە جۋىق تەكسەرىس جۇرگىزىلدى. مۇقيات جۇمىستىڭ ارقاسىندا 3000 مىڭداي زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالدى, پروكۋرورلاردىڭ قاداعالاۋ اكتىلەرى ارقىلى 270 ميلليون تەڭگە جالاقى ءوز يەسىن تاپتى. قوستاناي وبلىسى سارىكول اۋداندىق پروكۋراتۋراسىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن 2010 جىلدىڭ تامىزىنان باستاپ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار ايىنا دەيىن ءتيىستى جالاقىلارىن الا الماي جۇرگەن «ۋريتسكوە متس» پەن «تسەنتر» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرىنىڭ 255 قىزمەتكەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى قورعالىپ, ولارعا 13 ميلليون تەڭگە ەڭبەك جالاقىسى قايتارىلدى.
قوستاناي وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى قورشاعان ورتانى قورعاۋ زاڭنامالارىنىڭ ساقتالۋىنا دا اسا كوڭىل بولەدى. ماسەلەن ءبىزدىڭ باستامامىزبەن, باس پروكۋراتۋرانىڭ قولداۋىمەن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 21 مامىرىندا قوستانايدا باس پروكۋروردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى يوگان مەركەلدىڭ توراعالىق ەتۋىمەن كيىكتەردىڭ تۇقىمىن ساقتاپ قالۋ ماسەلەلەرى جانە براكونەرلىككە قارسى ارەكەت ەتۋ شارالارى تۋرالى ىشكى ىستەر, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرى, حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ ۇيىمدارى, بىرقاتار وبلىستار اكىمدىكتەرى, ىشكى ىستەر دەپارتامەنتتەرى وكىلدەرىنىڭ, كەيبىر وبلىس پروكۋرورلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وڭىرارالىق كەڭەس بولىپ ءوتتى. كەلەلى كەڭەستە اقبوكەندەردىڭ سانىن قالپىنا كەلتىرۋگە باستى كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى براكونەرلىك بولىپ تابىلاتىنى ايتىلدى. مىسالى, قوستاناي وبلىسىندا جانۋارلاردى جاپپاي زاڭسىز اتۋ سالدارىنان سوڭعى ون جىل ىشىندە بەتپاقدالانى مەكەندەگەن اكبوكەندەر كۇرت ازايعاندىعى الاڭداتادى. كەڭەس قورىتىندىسىندا جانۋارلاردى براكونەرلىك جولمەن قۇرتۋعا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتى جانە ونىڭ جاعدايى جونىندە ۇكىمەتكە اقپارات بەرۋگە شەشىم قابىلداندى.
ءبىز قازاق حالقى ارقاشان باۋىرمال, كىشىپەيىل, دارحان دالانىڭ توسىندەي كوڭىلىمىز اشىق ەلمىز. قازاقستان بۇگىندە 130-دان استام ۇلت پەن ۇلىستىڭ جەرۇيىق مەكەنىنە اينالعان. ءارينە, بۇل ەڭ الدىمەن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا دەر ەدىم. دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن ەلىمىزدەگى اتقارىلىپ جاتقان ىرگەلى باعدارلامالاردىڭ, رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا باسقارۋ نىسانى جانە قازاقستاننىڭ ۋنيتارلىق ءبىرتۇتاستىعى, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن ەركىندىكتەرى, بارشانىڭ يگىلىگى جولىنداعى تۇراقتىلىعى كەپىل بولماق. ءتاۋەلسىز ەلىمىزدەگى ءتۇرلى ۇلتتاردىڭ تاتۋلىقتا, بۇزىلماس بىرلىكتە ءومىر ءسۇرۋىنىڭ, ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ساقتالۋىنىڭ جانە دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاعان اتا زاڭىمىز – كونستيتۋتسيا دەسەك ارتىق بولماس.
سوندىقتان كونستيتۋتسيا كۇنى – حالىق ەركىنىڭ مەيرامى. تاۋەلسىز قازاقستانىمىزبەن بىرگە اتا زاڭىمىز دا ماڭگىلىك جاساي بەرەدى!
ابدىقادىر كارىم, قوستاناي وبلىسىنىڭ پروكۋرورى. قوستاناي.