بەرەكە-بىرلىككە, ىنتىماقتى تىرلىككە, جاراسىمدى جاقسىلىققا ۇيىتاتىن قاسيەتتى رامازان ايىندا وزەگىن تازا ۇستاۋدى قاجەت ەتەتىن ءدىڭ – ءدىنىمىز, التىن ارقاۋلى سان-سالالى ءداستۇرىمىز تۋرالى بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, كورنەكتى عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– مىرزاعا, ءسىز ءبىر سوزىڭىزدە «قازاق قايتسە قالادى قازاق بولىپ» دەگەن ەدىڭىز. وسى ءسوزدىڭ استارىندا ۇلكەن ۇعىم, ۇلتتىڭ كەلەشەگى مەن بولاشاعى جاتقان سەكىلدى.
– راسىندا دا قاتتى ويلاناتىن كەز كەلدى. قازاق بولىپ تۇتاسپاساق, ۇلت بولىپ ۇيىسپاساق, مىنا الاساپىران زاماندا كوشكە ىلەسە الماي قالۋىمىز مۇمكىن. قازىرگى ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز – تاۋەلسىزدىك. تاۋەلسىزدىك الدىمەن قازاققا كەرەك. قازاقتىڭ بولاشاعى – قازاقتىڭ قولىندا. قازاقتىڭ جەرىنىڭ دە, تاريحىنىڭ دا, ءداستۇرىنىڭ دە يەسى – ءوزىمىز. ارينە, ورتاق ءمۇددەگە بىرىككەن كوپۇلتتى مەملەكەت ەكەنىمىز دە راس. دەگەنمەن, قازاق الدىمەن ءوزىن-ءوزى تانۋى كەرەك, مەنتاليتەتىن, كىسىلىگىن ءتۇسىنۋى قاجەت. ءبىز وپىق جەسەك, الاۋىزدىقتان وپىق جەگەن حالىقپىز. مۇنى ءبىز تاريحتان جاقسى بىلەمىز. سوندىقتان دا, ەڭ الدىمەن, بىزگە كەرەگى – اعايىننىڭ ىنتىماق-بىرلىگى. ونسىز تاريح كوشىنە ىلەسە الماي قالامىز. ۇلى بابالارىمىزدان قالعان امانات وسى. شۇكىر, جيىرما جىلدان بەرى جۇدىرىقتاي جۇمىلعان سول بىرلىگىمىزدىڭ ارقاسىندا بيىككە كوتەرىلدىك, الەمگە تانىلدىق. ەندىگى جەردە ونى ءومىرىمىزدىڭ مۇراتىنا اينالدىرۋ, جالعاستىرا بەرۋ ۇلكەنىمىزگە دە, كىشىمىزگە دە پارىز. بىزگە قازاق بولىپ تۇتاسا ءتۇسۋ, ۇلت بولىپ ۇيىسا ءتۇسۋ قاجەت. ءسويتىپ, ءوزىمىز سىرتىنان قىزىعاتىن ەلدەردىڭ دارەجەسىنە جەتۋگە ءتيىستىمىز. ول ءۇشىن الدىمەن ءوزىمىزدى-ءوزىمىز سىيلاي, قادىرلەي ءبىلۋىمىز كەرەك. ءوزىمىزدىڭ جاقسى قاسيەتىمىزدى ساقتاپ, تەرەڭ تامىرلى تاريحى بار ىرگەلى, كەلەشەكتى ەل ەكەندىگىمىزدى وزگەلەرگە تانىتا ءتۇسۋىمىز كەرەك. تەرىس پيعىل, جارامسىز ادەتتەردەن, كەرى تارتاتىن, ەلدىڭ شىرقىن بۇزاتىن جاعىمسىز مىنەزدەردەن ارىلۋىمىز كەرەك. سولاي دا بولىپ جاتىر.
تاۋەلسىزدىك العان باس-اياعى جيىرما-اق جىلدىڭ وزىندە كوز الدىمىزدا ادام ايتقىسىز ءوزگەرىستەر بولدى: زامان وزگەردى, قوعام وزگەردى, ادام وزگەردى. ۇلى دالا توسىندە بۇتىندەي جاڭا مەملەكەت ورنادى. ونى الەم تانىپ-مويىندادى, ەسىكتەگى باسىمىز تورگە شىقتى, جەر بەتىندەگى جۇرت بىزبەن ەسەپتەسە باستادى. استانا قازاقتىڭ ەلورداسى عانا ەمەس, الەمنىڭ ىقپالدى قالاسىنا اينالدى. قۇدايعا شۇكىر, ىنتىماقتى ەلىمىزدىڭ تۇعىرى دا بەكىدى, تۋى دا اسقاقتاپ جەلبىرەۋدە. ۇزىنا بويى تاريحىندا وردا سالماعان قازاقتىڭ اقورداسى دا الەم ساياساتىنىڭ بەيبىت كىندىگىنە اينالدى. تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتكەن, بايتاعىن بۇكىل دۇنيەگە تانىتىپ, مويىنداتقان; ەلورداسىن دا, اقورداسىن دا سالىپ, ەلدىگىنىڭ بايراعىن كوككە جەلبىرەتكەن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى دە الەمدىك تۇلعاعا اينالدى. وسىنشاما ءداۋلەتتى, وسىنشاما سالتاناتتى قازاق بۇعان دەيىن باسىنان كەشكەن جوق. ەندىگى جەردە مۇنشا باقىتتى كوتەرىپ كەتە الاتىن بىزگە قۋات, سابىر, اقىل, پاراسات كەرەك. ءشۇكىر, بۇل دا ءبىزدىڭ حالقىمىزدا بارشىلىق.
اقوردانى اشاردا قازاقتىڭ اتا سالتىمەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «قازاقتىڭ كوشباسىندا جۇرسىزدەر» دەپ ءۇش كىسىنى الىپ, ۇستىمىزگە شاپان كيگىزىپ, قاتارىنا تۇرعىزعان ەدى. ولار: ءابىش كەكىلباي ۇلى, اقسەلەۋ سەيدىمبەك جانە مەن. بۇل اتا-سالت, ۇلتتىق ءداستۇر جولىمەن اتقارىلعان ءىس ەدى. ءبارىمىز دە قاتتى تولقىعان ەدىك. سول كۇنى اقوردانىڭ داستارقانىنان العاش ءدام تاتتىق. سوندا مارتەبەلى نۇرەكەڭنىڭ:
– شۇكىر, وسىعان دا جەتتىك. جىلقى مىنەزدى حالىقپىز عوي, تاريحتا كەشكەن شىرعالاڭداردى, ازاپتى, قاسىرەتتى ۇمىتىپ كەتپەسەك بولعانى. باعىمىز – تاۋەلسىزدىك, ءدىنىمىز – يسلام, بىراق ءبىز اتا جولىنان, بابالارىمىزدىڭ اق جولىنان تايماۋىمىز كەرەك, – دەگەن ەدى تەبىرەنىپ. ءبىز ارقاشان مۇنى جادىمىزدان شىعارماۋعا ءتيىسپىز.
– وسى يدەيا ەل تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان بەرى تەمىرقازىق باعدار بولىپ كەلە جاتىر ەمەس پە؟
– سولاي. مەن ايتپاسام دا ءدىننىڭ قاسيەتتى ەكەنىن وسى كۇنى جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. ءدىن – كىسىنى پاراساتتىلىققا, ادامگەرشىلىككە, قايىرىمدىلىققا, توزىمدىلىككە, ۇستامدىلىققا, قادىرلەسۋگە, سىيلاسۋعا, ەل مەن ەلدىڭ اراسىن جاقىنداتۋعا, تابىستىرۋعا قىزمەت ەتەتىن ۇلكەن قۇدىرەتىمىز. قۇدىرەتتىڭ قۇدىرەتتىلىگىن بىلە الماساق شاتىسامىز.
ەلباسىنىڭ تىزگىن العان العاشقى كۇنىنەن بەرگى تاباندى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ەلدىك ساياساتىنا ريزامىن. مەن ول كىسىنىڭ قاسىندا كوپ جۇرگەن اداممىن. ەلباسى ۇلتتىق ساياساتتىڭ تۇعىرى – ۇلت تاعدىرى بولۋ كەرەك, قازاق ۇلتىنىڭ كەلەشەگى – ۇلتتىق ساياساتتا دەدى. وسىنىڭ ءبارىن اقىل-پاراساتىنان وتكىزىپ, ءوزى جۇرگىزىپ وتىرعان مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قۇلامايتىن تۇعىرى ەتىپ الدى. بۇعان قوسا, بۇكىل قازاق ەلىن مەكەندەپ وتىرعان ۇلت پەن ەتنوستاردىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن تۋ ەتىپ كوتەردى. جەر بەتىندە ادام ادام بولىپ جارالعالى, ءدىن ءدىن بولىپ تارالعالى بىردە-ءبىر پاتشا, بىردە-ءبىر باسشى ءداستۇرلى, الەمدىك ءدىن وكىلدەرىن ءبىزدىڭ ەلباسىنداي ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا جيناي العان جوق. نازارباەۆتىڭ ءبىز ءالى جەتكىزىپ ايتا الماي جۇرگەن ءبىر قۇدىرەتى, ەرەكشە قاسيەتى وسىندا جاتىر دەپ بىلەمىن. استانادا ءۇش رەت الەمدىك دىندەر سەزى ءوتتى. ءدىن وكىلدەرىنىڭ باسى بىرىگىپ وتىرسىن, اقىلداسىپ وتىرسىن, ءبىر-بىرىمەن كەرىسپەي, كەلىسىپ, ىنتىماقتا بولسىن دەپ بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىن سالىپ بەردى. سول قۇتحانادا تورتكۇل دۇنيەنىڭ ازۋىن ايعا بىلەگەن ءدىن باسىلارى باسقوسىپ, كەلەلى كەڭەس قۇرىپ كەلەدى. وسى ارقىلى دا بەدەلىمىز ارتتى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ابىرويى استى. ادام بولىپ جارالعالى, ءدىن بولىپ وركەندەگەلى, كەلىستىرە الماي كەلە جاتقان ءبىر ماسەلە بار. ول – رەسەيدىڭ پاتريارحىن, ريم پاپاسىن ءبىر داستارقاننىڭ باسىندا وتىرعىزۋ. بۇل دا كوپتەن بەرى ءسوز بولىپ كەلەدى. مەن وسى ماسەلە دە نۇرەكەڭنىڭ باستاۋىمەن شەشىمىن تابادى دەگەن سەنىمدەمىن. ءبىزدىڭ ەلىمىزدى تورتكۇل دۇنيە بۇگىندە دىندەردىڭ دە ىنتىماقتى مەكەنى دەپ بىلەتىن بولدى. وسى ارادا ويىما مىنا ءبىر وقيعا ورالىپ وتىر. وتكەن عاسىرداعى بەس جىلعا سوزىلعان سۇراپىل سوعىستا نەمىستەر ەۋروپانىڭ كوپتەگەن مەملەكەتىنىڭ ويرانىن شىعارعانى بەلگىلى. بىراق شۆەيتسارياعا تيگەن جوق. سەبەبى, بۇكىل الەمنىڭ قارجىسى سوندا جيناقتالعان ەدى. مەن ويلايمىن, جامان ايتپاي جاقسى جوق, ءبىر قيىن قىستاۋ كەزەڭ بولا قالسا, ءبىزدىڭ استانامىزدى الەمدىك دىندەردىڭ ورتالىعى دەپ كيە تۇتاتىندار دا تابىلادى. استاناعا ەشكىم قولىن كوتەرە المايدى. مەن پرەزيدەنتتىڭ وسىنداي الىستان ويلايتىن تەرەڭ ويىنا اركەز قايرانمىن. ءبىزدى ۇستاپ كەلە جاتقان دا ەلباسىنىڭ وسىنداي ءومىرشەڭ ساياساتى. نەشە ءتۇرلى پالەدەن قۇتقاراتىن دا وسى ساياسات دەپ بىلەمىن. جۇرتقا بەلگىلى, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ءبىز سياقتى ەلدىگىن العان مەملەكەتتەر ءوزارا قاقتىعىسىپ جاتتى. جوقتى ىزدەيمىز دەپ ءجۇرىپ بارىنان ايىرىلىپ قالدى. ءتىل-كوزدەن ساقتاسىن, ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ سول كەزدە تابانى تايعان جوق, ەلىمىز ابىرجىگەن جوق, دۇرلىككەن جوق, بەرىك ىنتىماعىن ساقتاپ قالدى. بۇل جەردە ميلليونداردى ۇيىتقان ءدىننىڭ دە ءرولى از ەمەس دەپ ويلايمىن.
– «ءدىن – ۇستاي الساڭ قاسيەتىڭ, ۇستاي الماساڭ – قاسىرەتىڭ» دەيسىز. شىنىندا, قاسيەتتى قاسىرەتكە اينالدىرۋدان ساقتاسىن. بۇل تۋرالى ءسىز اڭگىمەلەرىڭىزدە دە, ماقالالارىڭىزدا دا ءجيى ايتىپ ءجۇرسىز.
– ءيا, شىنى دا سولاي. ءدىن – ۇستاي الساڭ قاسيەتىڭ, ۇستاي الماساڭ قاسىرەتىڭ بولادى. قاسيەتىن قادىرلەي الماعان ەل قاسىرەتكە ۇشىرايدى. مۇنى تاريحتان جاقسى بىلەمىز. ءدىن – بىلە بىلگەنگە رۋحاني ازىق, بىلمەگەنگە – وت, وتتان ءورت شىعادى. ءبىز كەشە توتاليتارلىق زاماننىڭ سۇمدىقتارىن كوردىك, باسىمىزدان كەشتىك. قازاقپىن دەپ تە ايتا المادىق. انا ءتىلىم – قازاق ءتىلى دەۋدەن جاسقاندىق. قازىر ءتىلىمىز تۋرالى دا, ەلىمىز جايلى دا ەركىن ايتا الامىز. جاڭا زامان كەلدى. وسىنداي كۇنگە جەتەمىز دەپ ويلادىق پا؟ تىلەۋىمىز وڭ, تالەيىمىز زور بولدى ما, تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا وسىنداي باقىتقا بولەنۋدەمىز. وسى كۇندى الاش ارىستارى قانشاما اڭسادى. وسى كۇندى ادەبيەتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعاسى مۇحتار اۋەزوۆ, اكادەميك الكەي مارعۇلان دا, قازاق عىلىمىنىڭ اتاسى قانىش ساتباەۆ تا كورە المادى. تاۋبەمىزدەن جاڭىلمايىق. جوعارىدا دا ايتتىم, جىلقى مىنەزدى حالىقپىز عوي. تەز وزگەرە قالاتىن دا مىنەزىمىز بار. سودان قۇداي ساقتاسىن.
العاش تاۋەلسىزدىك الىپ, ەركىن ەل بولعاندا جۇرتتىڭ ءبارى قۋاندى. قورىققان دا, قۋانعان دا ءبىر دەگەندەي, قۋانىشتان جۇرتتىڭ ەسى شىعىپ كەتتى. نەشە ءتۇرلى قوزعالىستار پايدا بولدى, شەرۋلەر ءوتتى, ءار ءتۇرلى دىنشىلدەر دە شىعا باستادى, ارتىق-كەم ءسوز دە ايتىلىپ جاتتى. ءدىن ءورتتەي قاۋلادى. ءوزدى-ءوزى بىلاي تۇرسىن, جىگىتتەر نەسىبەسىنەن قۇر قالعانداي, جاپپاي بالالارىن دا دىنگە باۋلي باستادى. ونى ايتاسىز, كۇنى كەشە ۇلكەن قىزمەتتە بولعان كەي باۋىرلارىمىز دا ءدىن تۋرالى اقىل ايتاتىن بولدى.
مەن يران يسلام مەملەكەتىندە ءبىراز جىل ەلشى بولعان اداممىن. الگى ماعان ۋاعىز ايتقان ازاماتتار سول يران ەلىندەگى اشۋرا تۋرالى ءسوز قوزعايدى, سوندا وسى اشۋرانىڭ ماعىناسى قالاي دەسەم, اركىمنەن ەستىگەنىن العا تارتادى. «اشۋرا» مۇحاممەد پايعامباردىڭ بالاسى ءازىرەتى ءالىنىڭ بالاسى حۋسەيننىڭ ازاپتى ولىمىنە ارنالعان عوي. سونداي ساتتە مەنىڭ ويىما اتام قازاقتان قالعان «مۇسىلمان بولۋ استە-استە, كاپىر بولۋ ءبىر پاستە» دەگەن ءسوز ورالادى. كەيدە استە-استە ءجۇرىپ جەتەيىك دەمەيمىز, بىردەن قوپارىپ تاستايمىن, بىردەن دۇنيەنى وزگەرتىپ جىبەرەمىن نەمەسە بىردەن جويامىن دەيتىنىمىز بار. بۇل دامۋدىڭ جولى ەمەس, توڭكەرىستىڭ جولى. قازىر ۇلكەندەر بىلاي تۇرسىن, تالپىنا باستاعان بالانىڭ باسىنا تاقيا كيگىزەتىندى شىعاردىق. ونى قاجىنىڭ تاقياسى دەيمىز. ءبىر ازامات ۇلىنىڭ باسىنا شۇبەرەكتەن تىككەن اق تاقيانى كيگىزىپتى, «شىراعىم, اتىڭ كىم؟» دەدىم. اتىن ايتتى. «مىناۋ نە؟» دەدىم, بالانىڭ باسىنداعى شۇبەرەك تاقيانى كورسەتىپ. «اعا, اللاعا شۇكىر, يسلام ءبىزدىڭ سانامىزعا كەلدى, ارمانىمىز ەدى, ارمانىمىزعا جەتتىك» دەدى اكەسى. قۇپتادىم. «بىراق بالانى 18 جاسقا كەلگەنگە دەيىن ەركىنەن ايىرماساڭ قايتەدى, بالا بالا بولىپ ءوسۋ كەرەك قوي» دەپ ەدىم, قاسىنداعى جارى مەنىڭ ءسوزىمدى قولداپ, ەرىنىڭ ەسە بەرمەي جۇرگەنىن ايتىپ شىرىلداپ سالا بەردى. «شىراعىم, بۇل بەيكۇنا بالا, ءوز جولىن ەرتەڭ ءوزى تابادى, ەل ىلگەرىلەيدى, سەن بالانى قازىردەن نوقتالاما. ەركىنەن ايىرما. تاقيانى باسى كوتەرەدى عوي, بىراق بۇل تاقيانىڭ سالماعى وتە اۋىر» دەپ ەدىم, الگى ازامات بىردەن كەلىستى. مەن الگى جىگىتتى جولدان تايدىرايىن دەگەنىم جوق, بالانىڭ اقىلى تولىپ, ەسى جەتىلگەن سوڭ ءوز باعىتىن ءوزى تاڭداسىن, سوعان مۇمكىندىك بەرەيىك دەگىم كەلدى.
اللا ءدىندى ادام ءۇشىن جاراتتى. ءدىندى قاستەرلەيتىن دە, قادىر-قاسيەتىن قاشىراتىن دا, بەرەكەسىن كەتىرەتىن دە – ادام.
«ەستىمەگەن ەلدە كوپ», «جۇرە بەرسەڭ, كورە بەرەسىڭ» دەگەندەي, وسى كۇندەرى جاسىنا جەتپەي اتا ساقالى بەلىنە تۇسەتىندەردى دە, جاپ-جاس باسىمەن ۋاعىز ايتاتىنداردى دا كورىپ ءجۇرمىز. ءتىپتى, ايەلدەر دە ەلگە ۋاعىز ايتا باستادى. «ءۇلكەن وتىرىپ, كىشى سويلەگەننەن بەز» دەيدى قازاق. مەن ءوزىم وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇلكەننىڭ الدىندا بالا-شاعانىڭ, ايەل زاتىنىڭ ۋاعىز ايتقانىن ەستىگەن ەمەس ەدىم. مۇنى دا كورۋگە تۋرا كەلدى.
قايدا بارساڭ دا ۋاعىز ايتاتىنداردىڭ ءولىم تۋرالى زارلاپ جاتقانىن كورەسىڭ. تۇبىندە ولەتىنىن اركىم-اق بىلەدى عوي, سونشاما ەلگە ۇرەي تۋدىرۋدىڭ كەرەگى نە؟ سوندا ءبىز جاس ۇرپاقتى «سەن ولەسىڭ» دەپ تاربيەلەۋىمىز كەرەك پە؟ باقىتتى, ماعىنالى ءومىر ءسۇر, ەلىڭنىڭ ايتۋلى ازاماتى بول, جاقسى كىسى بول دەۋىمىز كەرەك ەمەس پە؟ ەس كىرە باستاعانىنان بالاعا «ولەسىڭ» دەپ وتىرساق, وعان ءومىردىڭ نە كەرەگى بار؟ اقىرى ولەدى ەكەنمىن عوي دەپ ول بالا اجالىنان بۇرىن پالەگە ۇشىراۋى مۇمكىن.
وسى كۇندەرى اكەلى-بالالى ەكەۋى وتىرىپ ءبىر ۇيدە, ءبىر داستارقاننان ءدام تاتپايتىندار دا شىعىپ جاتقان كورىنەدى. ءدىن اكە مەن بالانى ءويتىپ بولمەسە كەرەك ەدى. كوپتەگەن وتباسى ءدىننەن زار يلەپ, زاپىران قۇسىپ وتىر. يسلامنىڭ جولى بۇل ەمەس ەدى عوي. وسىنىڭ ءبارىن ەكشەپ اقىلعا سالماي بولمايدى. پايعامبارىمىزدىڭ ءوزى دە ءبىر حاديسىندە: «دىنگە شەكتەن تىس بەرىلمەڭدەر» دەگەن ەكەن عوي. قاسيەتتى پايعامبارىمىزدىڭ اقىلىنا دەن قويايىق. اباي بولايىق, اعايىن!
– قازاق يسلام ءدىنىن ەجەلدەن ۇستاپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. وعان ادالدىعىنا ەش ءشۇبا كەلتىرە الماسا كەرەك. ءوزىڭىز حانتاڭىرگە بالاعان مۇقاعالي ماقاتاەۆ: «ساتپايمىن, ساتقان ەمەن ءدىنىمدى مەن, ولمەيتىن, وشپەيتۇعىن كۇنىن بىلەم. تاپپايتىن كۇندە تىنىم, تۇندە تىنىم, مۇسىلمان مۇحاممەدتىڭ ۇممەتىمىن» دەۋى دە سودان بولسا كەرەك.
– ءيا, مۇقاعالي اقىن اللانىڭ قازاققا بەرگەن سىيى عوي. ول ءوزىڭ مىسالعا كەلتىرگەن ولەڭىنىڭ سوڭىن بىلايشا تۇيىندەيدى. «ءدىن – عىلىمنىڭ اناسى, ءدىن – عىلىمنىڭ اكەسى, عىلىم – ءدىننىڭ بالاسى, ءدىن – عىلىمنىڭ كوكەسى» دەيدى. يسلامدى ءبىزدىڭ حالىق باياعىدان-اق باعالاعان. شىنىندا, كەيدە ساياساتتىڭ اداستىرعانى بولماسا, يسلام ءدىنىن جوعارى باعالاعان جۇرتپىز. ءبىز كەشە تۇگەل يسلام ءدىنىن ۇستاعان زاماندى كوردىك. بەس ۋاقىت نامازىن, 30 كۇن ورازاسىن قازا قىلماعان اتالارىمىزدى, اكەلەرىمىزدى, اجەلەرىمىزدى بىلەمىز. ءدىن بىزگە ءبىر كۇندە كەلىپ, بىردەن داري قويعان جوق. يسلام قازاق شىعارعان ءدىن ەمەس. حالقىمىز يسلامنان دا بۇرىن ءدىندى ۇستانعان. باياعىدا ۇلكەن كىسىلەر: «ءيا, ءتاڭىرىم, قولداي گور, جارىلقاي گور!» دەپ وتىراتىن. ءيا, ولار ءتاڭىر دىنىنە سيىنعان ەدى.
يسلام وتاندى سۇيۋگە, تۋعان حالقىن قادىرلەۋگە, اتا سالتىن اسپەتتەۋگە, اتا-اناسىن سىيلاۋعا, ارداقتاۋعا ۇندەيدى. وسى جولدان اينۋعا بولمايدى.
– قازىر وتانىمىزدا يسلام ءدىنىن ناسيحاتتاۋ ماسەلەسى جەكە ادامداردىڭ اراسىندا كورىنىس تابا باستاعان سياقتى. ءسىز بۇعان نە دەر ەدىڭىز؟
– مەن جوعارىدا ەلباسىنىڭ ءدىن تۋرالى بايلام-پايىمدارىن ايتتىم. وسى تاياۋ كۇندەرى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسى, ءبىلىمدى دە بىلىكتى ازامات قايرات لاما ءشارىپتىڭ سۇحباتىن وقىپ شىقتىم. وندا ءدىننىڭ ارعى-بەرگى تاريحى دا, بۇگىنگى حال-احۋالى دا جۇيەلى ءسوز بولعان ەكەن. يسلام ءدىنى بىرلىكتى, بەيبىتشىلىكتى, قايىرىمدىلىقتى قالايتىنىن باسا ايتىپتى.
بۇل ءدىندى ءبىز VIII عاسىردان بەرى ۇستانىپ كەلەمىز. ونى اتا-بابالارىمىز ءوز سالتىمەن, ءوز داستۇرىمەن, ءوز ورنەگىمەن, ءوز مازمۇن-ماعىناسىمەن ۇستاعان. ءبىز دە وسىدان اۋىتقىماۋىمىز كەرەك. سۇراقتا ايتىلعان ناسيحات ماسەلەسىنە كەلسەك, مەنىڭ قورقاتىنىم – ءدىندى ۇستانعان كوپتەگەن جاستاردىڭ اۋزىنان وتان, ۇلت دەگەن ءسوز شىقپايدى. تەك يسلام دەيدى, كەرەك بولسا وسى ءدىندى دە دامىتقان ادامدار ەمەس پە؟ ەندەشە, ءدىندى ءوزىنىڭ زامانىنا قاراي ىڭعايلاۋدىڭ ەش ارتىقتىعى جوق. ويىما مىنا ءبىر ءسات ءتۇسىپ وتىر. 1995 جىلى يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ا.ح.رافسانجاني كەلدى. مەن ول كەزدە يراندا ەلشى ەدىم. ەكى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ جەكە كەزدەسۋى ءوتتى. ول كەزدەسۋگە ەكى ەلشى قاتىستىق. وڭاشا اڭگىمە ۇستىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ارىپتەسىنە الماتىدا يسا پايعامباردى ناسيحاتتاۋشىلاردىڭ كوبەيىپ وتىرعانىن ايتىپ, سىزدەر يسلام مەملەكەتىسىزدەر, نەگە يسلام ءدىنىن ناسيحاتتامايسىزدار دەپ وزگە ءدىن ناسيحاتشىلارىنىڭ ءورىپ جۇرگەنىن ايتتى. ح.رافسانجاني: «يسلام ناسيحاتتى قاجەت ەتپەيدى. ول تاستى جارىپ شىعىپ جاتقان ءمولدىر بۇلاق. ءار ادامنىڭ جۇرەگىنە جولدى ءوزى تابادى. يسلامعا ناسيحات جۇرمەيدى» دەدى.
قازىر يسلام ءدىنىن اقىندار, ونەر ادامدارى, وزگەلەر دە ناسيحات كوزىنە اينالدىرىپ جىبەردى. مۇنىڭ ار جاعىندا ساياسات تۇر. ءدىندى ساياساتقا اينالدىرۋعا بولمايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دىنگە مول مۇمكىندىك بەرىلگەن. سونى شەگىنەن اسىرىپ جىبەرمەۋگە ءتيىستىمىز. قاجەت دەسەڭىز, دىنگە بايلانىستى مەرەكە ۇلتتىق مەرەكە قاتارىنا قوسىلدى. بۇل وتە دۇرىس بولدى. جاقىندا پرەزيدەنت ءدىن احۋالىنا بايلانىستى ۇلكەن كەڭەس وتكىزدى. سوندا ول كىسى يسلامعا, وزگە دىنگە قارسى ەمەس ەكەنىن, الايدا, ەكسترەميزممەن كەلىسپەيتىنىن اتاپ ايتتى. ءدىندى ناسيحاتتاپ جۇرگەندەر وسىنى اركەز ەستە ۇستاسا ەكەن دەيمىز. ونى ايتاسىز, قازاق جەرىنە ءدىندى اكەلگەن ادامداردىڭ ءوزى ءدىندى ورىنسىز, ءجونسىز ناسيحاتتاماعان. ءماسەلەن, ۇلبيكەمەن ايتىسقان مايلىقوجا, كۇدەرىقوجا اۋزىنان تىكەلەي ءدىندى ناسيحاتتاعان ءسوزدى تاپپايسىڭ. ولار ولەڭ مەن ونەردى ءدىندى ناسيحاتتايتىن قۇرال دەگەن جوق, ونەردى ولمەيتىن التىن تۇعىر دەپ باعالايدى. ءيا, ونەردىڭ جولى ءبىر باسقا, ءدىننىڭ جولى ءبىر باسقا.
– وسى ءبىز كەيدە ءدىن مەن ءداستۇردى شاتىستىرىپ الىپ جۇرگەن جوقپىز با؟
– ءسوزىڭنىڭ جانى بار. ءداستۇر حالىقپەن بىرگە تۋادى, بىرگە قالىپتاسادى, بىرگە داميدى. ۇلتتىڭ ءداستۇرى ۇلتپەن بىرگە جاساسادى. ءداستۇردىڭ دە وزىعى بار, توزىعى بار. ول زامانىنا قاراي جاسارىپ, جاڭارىپ وتىرادى. وعان ءدىننىڭ دە جاسامپازدىعى اسەر ەتپەي قويمايدى. قازىر ءبىزدىڭ كەيبىر اعايىندار ءدىن مەن ءداستۇردى شاتاستىرا باستاعان سەكىلدى. كىسى ولسە دەنەسىن سۋىتپاي جەر قوينىنا بەرە سالۋ كەرەك دەيدى. ال ءبىزدىڭ اتا-سالتىمىزدا ولىكتىڭ دە رۋحىن قادىرلەگەن, قاستەرلەگەن. الىس-جاقىن, ەل-جۇرتى جينالىپ, ارۋلاپ جەر قوينىنا بەرگەن. ول – تىرىلەردىڭ دۇنيەدەن وتكەندەرگە جاسايتىن ەڭ سوڭعى پارىزى. وسىنىڭ وزىندە ۇلكەن ءمان-ماعىنا جاتىر, ۇلگى-ونەگە جاتىر. ءتاۋباڭا كەل, سەن دە وسى دۇنيەگە كەلگەن ءبىر قوناقسىڭ دەگەن ۇعىم بار. ادامنان اسقان قۇدىرەت بار ما؟ ال سول قۇدىرەت ومىردەن وتكەندە ولەكسەدەي كومە سال دەۋ ساناڭا سىيا ما؟ سىيمايدى. ول از دەسەڭ, سول ولگەن كىسىنىڭ «جەتىسىن, قىرقىن, اسىن بەرمە» دەگەندەر دە شىعىپ ءجۇر. بۇل نە سوندا؟ بۇل ءدىننىڭ ءىسى ەمەس قوي. بۇل ۇلتتىڭ سالت-ءداستۇرى ەمەس پە؟ باياعى زاماننان بەرى كەلە جاتقان ادەت-عۇرپىمىزعا قيانات بولىپ ەسەپتەلمەي مە؟ وسىلاي كەتە بەرسەك, سالتىمىزدان اداسىپ, قالپىمىزدان جاڭىلىپ قالمايمىز با؟ بۇل – حالىقتىڭ ءداستۇرى, ونىڭ دىنگە قاتىسى جوق. تۇرك ءداۋىرى, تۇرك قاعاناتى – بۇل قازاق قاعاناتى دەگەن ءسوز. تۇرك قاعاناتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان, ونى قۇرعان نەگىزگى رۋلار مەن تايپالار كەيىن قازاق حالقىن قۇرادى. سودان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان اتا-سالتىمىزدان ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەيىن. كەيىنگىگە ساباق بولسىن. VIII عاسىردا كۇلتەگىن باتىر دۇنيەدەن وتكەندە باسىنا ەرلىگىنىڭ كۋاسىندەي ەسكەرتكىش ورناتادى. باتىردىڭ ەرلىگىن وشپەستەي ەتىپ تاسقا قاشاپ جازادى. بابالار اڭىر تاسقا ويىپ جازىپ كەتكەن سوزدەرگە نازار سالىڭىز: «كۇلتەگىننىڭ اسىندا ونىڭ ءتورت مىڭ جىلقىسىن, ءىرى قارا مالىن, التىن-كۇمىسىن, دۇنيە-مۇلكىن تۇيعىندار ەلگە تاراتتى» دەپ جازىلعان. بۇل ءدىننىڭ ءىسى ەمەس, حالىقتىق سالتىمىز عوي. ەندەشە, حالىقتىق سالتىمىزدى دىنمەن شاتىستىرىپ, قالىڭ قاۋىمدى اداستىرمايىق.
وسى ارادا مەنىڭ كوكەيىمنەن كەتپەيتىن ءبىر سۇراق بار. نەگە ەكەنىن قايدام, يسلام مەملەكەتتەرىنىڭ اۋىزبىرشىلىگى كوپ جاعدايدا بايقالا بەرمەيدى. انە ءبىر جىلى ۇستەم كۇشتىڭ يراكقا باسىپ كىرگەنىن تەلەديداردان كوردىك. ارينە, ىشىندە بولعانىمىز جوق. سول كەزدە يراك استاناسى باعداد قاڭىراپ بوس تۇردى. كەيىن قاراسام, سول قالادا جۇرت كوشەگە سىيماي ءجۇردى. وزدەرى دە قيراتىپ جاتتى, وزگەلەرى دە وپىرىپ جاتتى. باعداد كەشەگى ءومىر تاريحى اڭىزعا اينالعان مىسىرمەن قاتار اتالاتىن مۇسىلمان الەمىنىڭ قاسيەتتى قالاسى ەمەس پە ەدى؟ سول باعدادتى تاس-تالقان ەتىپ جاتقاندا, قالعان اراب مەملەكەتتەرى نەگە ۇندەمەدى؟ ەشقايسىسى باس كوتەرگەن جوق. يسلام مەملەكەتى دەيمىز, يسلام ءدىنى دەيمىز. ەندەشە, نەگە اراب الەمى سول يسلام ءدىنىنىڭ اينالاسىنا توپتاسىپ, بىرىنە-ءبىرى قورعان بولمايدى. اراب الەمى بىرىگىپ ءبىر ادەت, ايبات كورسەتتى, كۇش كورسەتتى دەگەندى بىلمەيمىن. ارينە, بەيبىت ءدىندى ۇستايتىن مەملەكەتتەر سولاي بولۋى دا كەرەك شىعار. ايتسە دە, رۋحاني قۇندىلىقتى قيراتىپ جاتقاندا بۇل قالاي دەۋدىڭ ورنى بار ءتارىزدى. ءيا, بىرەۋگە دوق بولۋدىڭ كەرەگى جوق. بىراق سەن ەل ەكەنىڭدى, سەنى ۇستاپ تۇرعان ءدىنىڭ يسلام ەكەنىن وزگەگە مويىنداتۋ دا كەرەك.
يسلام – ەڭ سوڭعى, تازا ءدىن. وزگە ءدىننىڭ بار قاسيەتىن بويىنا سىڭىرگەن ءدىن ەكەنىن ءومىر ءدالەلدەدى. بۇل ءدىن – بىرلىكتىڭ ءدىنى. وسى بىرلىكتىڭ ءدىنىن ءبىز دە اسپەتتەۋىمىز كەرەك. ونى ەلدىڭ بىرلىگىنە جاراتىپ, الا-قۇلالىقتان ارىلۋىمىز قاجەت. ول ءۇشىن ءدىندى تەرەڭ تۇسىنۋگە ءتيىستىمىز. ءدىن دەگەن نە؟ عىلىم. نانىم. مادەنيەت. ونى حالىقتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءداستۇرىنەن, ءبىلىم-بىلىگىنەن, وي-ساناسىنان, مادەنيەتىنەن, عىلىمىنان ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. يسلامدى ناسيحاتتاپ جۇرگەن كەيبىر ازاماتتار وسى جاعىنا ءمان بەرسە ەكەن دەيمىن. وزگەنىڭ ىقپالىنا ەمەس, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ۇلگىمىزگە جۇگىنگەنىمىز ءجون. ءبىر مىسال ايتايىن, ايتىس ونەرى قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن, جان-دۇنيەسىنە جاقىن ونەر عوي. بوستاندىق كەلگەننەن كەيىن وسى ۇلگى ورلەدى, وركەندەدى, زامانعا ساي دامىدى. جاسىراتىنى جوق, كەيىنگى كەزدە وسى ونەردى دە ءدىن جايلاپ بارادى. ءدىندار بولۋ ءۇشىن دە ءبىلىم كەرەك. سول ءدىندى ءبىزدىڭ اقىندارىمىز قانشالىقتى مەڭگەردى؟ قاي دارەجەدە بىلەدى؟ ول جاعى بەلگىسىز. ءبىر ساتتە ءدىنشىل بولىپ شىعا كەلۋ كوڭىلگە كۇدىك كەلتىرەدى. ءدىننىڭ ساياساتقا اينالا باستاعانىنىڭ ءبىر مىسالى وسى. ءدىندى قولجاۋلىققا اينالدىرۋدىڭ ەش ءجونى جوق.
ساقال قويعاننىڭ ءبارىن مولدا دەپ, ورازا ۇستاپ, بەس ۋاقىت ناماز وقىعاننىڭ, ءدىندى ناسيحاتتاپ جۇرگەننىڭ ءبارىن ءدىندار دەپ ايتا المايمىن. ءدىندى بالا جاستان, ۇزاق جىلدار ءۇيرەنۋ, يگەرۋ كەرەك. ءدىن ساناعا, قانعا, سۇيەككە ءسىڭۋ كەرەك. ءدىندى ناسيحاتقا اينالدىرىپ جۇرگەندەردىڭ كوبى قۇراندى وقي المايدى, بۇزىپ وقيدى. ەلىكتەۋشىلەر, ۇرىنۋشىلار سوندايدان شىعادى. ولاردى كورىپ كەڭەس ءداۋىرىندەگى شالا ساۋاتتى ۇگىتشىلەر ەسىڭە تۇسەدى. قۇراندى قۇراننىڭ ءوز تىلىندە وقۋ كەرەك. اللامەن اركىم قاسيەتتى قۇران تىلىندە تىلدەسۋى كەرەك. قۇراننىڭ قازاق تىلىندەگى اۋدارمالارى ءالى دە سىن كوتەرمەيدى.
ءدىن ساياساتى دا زامانىنا قاراي ىڭعايلانۋى, وڭتايلانۋى كەرەك. ورتا عاسىرلارداعى ءدىني ۇعىممەن بۇگىندە ءومىر ءسۇرۋ, ەلدىڭ ساياساتىن جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس. ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ دە, مۋفتياتتىڭ دا, جەر-جەردەگى يمامداردىڭ دا حالىق الدىنداعى, ءدىن ءجونىندەگى جاۋاپكەرشىلىگى ارتا باستادى. مۇنى ولار دۇرىس ۇعىنۋلارى كەرەك. ويتكەنى, ءدىننىڭ ءتۇپ-توركىنىن بىلمەيتىندىك, تەرەڭ جۇرەكپەن سەزىنبەۋ, دىنگە جاپپاي كوزسىز قۇلاۋ ەلدى ساياسيلاندىرۋعا اپارادى.
– ءدىن ماسەلەسىندە سول ءدىننىڭ جەتەكشىسى ءوزىڭىز ايتقان يامامدار ەكەنى بەلگىلى. ال ولاردىڭ ساۋاتتى بولۋى ەل ءىسى مەن ءدىندى قاتار ۇستاپ, جۇرتتى تارازى باسىندا تەڭدەي ءبىلۋى دە, ۋاقىتقا قاراي ءوزىن ءوزى تۇزەۋى دە ءۇلكەن ءرول اتقارسا كەرەك. وسى ارادا قاجىلىق, ۋاعىز ايتۋ تۋرالى دا وي بايلامىڭىزدى بىلسەك دەپ ەدىك.
– مەن قاي داۋىردە دە اللانى اۋزىمنان تاستامادىم دەسەم, ارتىق ايتقاندىق بولماس. ويتكەنى, ءدىندى وي-ساناسىنان ءبىر ءسات تە شىعارماعان ۇلكەندەردىڭ كوزىن كوردىك. ونەگەسىن دە الىپ وستىك. كۇن سايىن مەشىتكە بارماسام دا بەيسەنبى, جۇمادا قۇتحانامدا اللادان اعىنان تىلەپ وتىرامىن. ادام يسلامدى ءومىر بويى يگەرۋ كەرەك. زامان تۇزەلدى, ءبىز دە سول زامانعا قاراي ءتۇزەلۋىمىز كەرەك. قازىر نە كوپ, مولدا كوپ. ەلگە ۋاعىز ايتىپ جۇرگەن مولدالار بىلىمىمەن تانىلۋى ءتيىس. ءبارىمىز مولدا بولىپ كەتۋىمىز مىندەت ەمەس شىعار. كەۋدەمىزدەن اللانىڭ اقيقاتىن شىعارماساق بولعانى. قازىر ءار الۋان اڭگىمەگە ارقاۋ بولىپ جۇرگەن تەرىس پيعىل, تەرىس پىكىرلەردىڭ ورىن الۋى, يسلامنىڭ ەل ىشىندە توقسان تاراۋعا اينالعانى بىلىمسىزدىگىمىزدەن. ءبىر جارىم ميلليارد حالقى بار قىتايدا 4 ءدىني كونفەسسيا بار ەكەن. ال 16 ميلليون حالىق مەكەندەپ جاتقان قازاق ەلىندە 4 مىڭنان اسا ءدىني بىرلەستىك تىركەلىپتى. بۇل قاي-قايسىمىزدى دا ويلاندىرۋى ءتيىس. قازىر بارلىق جەردە مەشىت سالىنىپ جاتىر دەيمىز. دۇرىس-اق. بىراق سوندا جۇرگەن مولدالار وسى تۋرالى ويلانىپ كوردى مە ەكەن؟ ەلدى مەكەندەردەگى الا-قۇلالىققا ولار نەگە كوز جۇمىپ ءجۇر؟ ەلدىڭ بىرلىگى, مەملەكەتتىڭ ماڭگىلىگى بارىمىزگە ورتاق ەمەس پە؟
قاجىلىق تۋرالى سۇرادىڭ. يراندا ءبىراز جىل ەلشىلىك قىزمەت اتقاردىم. سوندا بايقاعانىم, قاجىعا جىل سايىن 5-7 ميلليونعا دەيىن ادام بارىپ, بەس پارىزدىڭ ءبىرىن وتەپ قايتادى. سول يرانداردىڭ باسىنا تاقيا كيىپ, مەن قاجىمىن دەپ كەلگەنىن كورمەپپىن. ءسوز ءسويلەگەندە مەن پالەن دەگەن قاجىمىن دەگەنىن ەستىمەپپىن. ال ءبىزدىڭ ەلدە قاجى كوبەيىپ بارادى. كىم ولارعا قاجىسىڭ دەپ كۋالىك بەرگەن؟ قاجىلىق – مۇسىلماندىقتىڭ بەس پارىزىنىڭ ءبىرى. وتەپ قايتىپسىڭ, قابىل بولسىن. بۇرىنعى زاماندا قاجىلىققا بارعان اتالارىمىز پالەن جىل ءوزىن وعان دايىنداعان, ۇزاق ساپار شەككەن. قاجىلىققا نەبىر قيىندىقتان ءوتىپ جەتكەن. قازىر قاجىعا بارۋ وڭايلاپ كەتتى. ۇشىپ بارادى, ۇشىپ كەلەدى. سودان كەيىن مەن قاجىمىن دەپ شىرەنەدى. قاجىلىققا نيەت قىلعاننىڭ ءبارىن قاجى دەۋگە بولمايدى. حالىقتىڭ ۇعىمىنداعى قۇنانباي قاجى, شاكارىم قاجى دەيتىن قاسيەتتى ۇعىمدار جوعالىپ بارادى. قاپتاعان قاجىلاردان ەل قاجي باستادى.
ۋاعىز ايتۋ – ۇلگىلىك ونەگەسى. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ارىسى عۇن, بەرىسى كەشەگى تۇرىك داۋىرىندە سالتانات قۇرعان دىندەردى داستۇرمەن ۇشتاستىرا دامىتقان. ونى ءمولدىر بۇلاققا تەڭەگەن. تەرەڭ ۇققان, التىن تۇعىرىنان اۋىتقىماۋ جولىندا بولعان. ولار دا جينالعان جەردە ۋاعىز ايتاتىن بولعان. باسقا جەردى قايدام, بالا كەزىمىزدە ۋاعىزدى ءبىلىمى مىقتى, بىلىگى زور ادام عانا ايتۋشى ەدى. سونداي ادام مەن بىلەتىن عۇلاما ءابدىراسىل مولدا ەدى. اكەم ومىردەن وتكەندە باسىندا قۇران وقىدى. ونىڭ وقىعان قۇرانى سۇيەگىمدى بالقىتىپ, جانىما دارىپ, قانىما سىڭگەنى سونشا, اكەمنىڭ ولگەنىن سول كەزدە عانا سەزىنگەن ەدىم. ءابدىراسىل مولدانى وزگەلەر ۇيىپ تىڭداپ وتىراتىن. ۋاعىزىن ەل تىرلىگىمەن, سالت-داستۇرمەن, ادەپ-ادەتىمەن ۇشتاستىرىپ وتىراتىن. قازىر باسىنا اق ورامال, اق كويلەك كيگەن ايەل, تاقيا كيگەن بالا دا ۋاعىز ايتا بەرەتىن بولدى. بۇرىنعىلار اتا-سالتقا سۇيەنىپ, پايعامبار جاسىنا جەتپەگەن ەركەك ۋاعىز ايتپايدى دەۋشى ەدى. ۋاعىز ايتۋ اقىل ايتۋ دەگەن ءسوز. عيبراتتى ءسوز ايتۋ. اقىل ايتاتىن ادام ءومىردى كورگەن جاسامىس, ءبىلىمى بولەك بولسا كەرەك ەدى. وي ءورىسى دە بيىك بولۋى قاجەت قوي. اناسىنىڭ قۇرساعىنان شىقپاي جاتىپ ۋاعىز, اقىل ايتاتىندار كوبەيىپ كەتتى. مۇنىڭ ءوزى ۋاعىز ايتۋدىڭ بەدەلىن ءتۇسىرىپ جىبەرگەندەي كورىنەدى. ايەل, ەركەك دەمەي, ەكىنىڭ ءبىرى ەرتەلى-كەش سارناي بەرسە, ۋاعىزدىڭ قاسيەتى كەتەدى. ءبىر-بىرىمىزگە ۋاعىز ايتىپ جۇرگەندە ميسسيونەرلەردى كوزدەن تاسا قىلىپ المايىق. ولاردىڭ ىشىندە ەلدى الاتايداي بۇلدىرەتىندەر, ب ۇلىكشىلەر از ەمەس.
ءبارىن دە اقىلعا سالۋىمىز كەرەك. قاي ىستە دە مەملەكەتىمىزدىڭ باياندىلىعىن, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ورنىقتى بولۋىن ويلاۋىمىز كەرەك. ەلدىك ىستە ەلباسىنىڭ قاسىنان تابىلىپ, وتكەن ۇرپاقتىڭ جەتپەگەن بيىگىنە جەتكەنىمىزدى قادىرلەيىك. كەيىنگىگە ۇلگى-ونەگە كورسەتەيىك. سونىڭ بارىندە قازاق ەكەنىمىزدى, قازاق ۇلتىنىڭ ۇلانى ەكەنىمىزدى ۇمىتپايىق. وزگەنىڭ جىلتىراعىنا سانامىزدى ۋلاتىپ, ۇلتتىق ادەت-عۇرپىمىزدان ايىرىلىپ قالمايىق. مەن ءبىر ماقالامدا: «ادەپتەن وزباعان, بوسقا قۇلاشتى سوزباعان, قاراپ ءجۇرىپ توزباعان جاقسى. داۋلەتسىز باق بولمايدى, قادىرسىز تاق بولمايدى, جاڭىلمايتىن جاق بولمايدى. اللادان سۇراپ, ابايلاپ باسىپ, انىق سويلەپ جۇرەيىك. تۋرالىقتىڭ تۋىن ۇستاپ, كىسىلىكتىڭ جولىنان تايمايىق, ۇلتتىق قاسيەتىمىزدەن, كىسىلىك كەلبەتىمىزدەن اينىمايىق; كەلەشەكتىڭ ءۇمىتىن اقتايىق, ەلدىگىمىزدى ساقتايىق» دەگەن ەدىم.
قازاق حالقىنىڭ ارداقتى پەرزەنتى ءدىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆ اعامىز ايتاتىنداي, اسپاي-ساسپاي, جامان جەردى باسپاي جۇرەيىك.
ۇلكەنىمىز – ۇلكەندىكتىڭ, كىشىمىز كىشىلىكتىڭ جولىن بىلەيىك. بەكزاتتىقتان اينىمايىق, اعايىن!
– ساباق الار ساليقالى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت,
سۋرەتتى سالعان اعىمسالى دۇزەلحانوۆ.