سالانىڭ قازىرگى جاي-كۇيى وسىنداي ويلارعا جەتەلەيدى
قازاقستاندا مال شارۋاشىلىعىنىڭ قازىرگى جاعدايى قالاي؟ بۇل ساۋالدىڭ ءبۇگىنگى ءومىر تۋرالى, ەرتەڭگى بولاشاق تۋرالى تۇسىنىگى بار جانە تىرشىلىك جونىندە تولعاناتىن كەز كەلگەن ادامدى الاڭداتارى انىق. ويتكەنى مال دەگەنىمىز – تاماق, كيىم جانە باسقا دا تولىپ جاتقان يگىلىكتەر. ال تاماق دەگەنىمىز – تىرشىلىكتىڭ ءنارى.
كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە ەلدە مال باسىنىڭ كوپ بولعانى سول ۋاقىتتاردى كوزىمەن كورگەن ادامدار ءۇشىن وتە جاقسى ءمالىم. بىزگە بەلگىلى بولعان مالىمەتتەرگە قاراعاندا, 1990 جىلى قازاقستاندا 36,8 ميلليون قوي, 9,8 ميلليون ءىرى قارا جانە 1,6 ميلليون جىلقى بولعان ەكەن. سونىڭ ارقاسىندا ول زامانداردا ماي, ايران, قايماق, ىرىمشىك ءتارىزدى سۇتتەن جاسالاتىن تاعامدار دا دۇكەن سورەلەرى مەن اسحانالاردا مولىنان بولدى. ول تاعامداردىڭ بۇگىنگىدەي ۇنتاقتالعان سۇتتەن ەمەس, سيىردان ساۋىلعان ناعىز سۇتتەن ازىرلەنەتىندىگىنەن بولار, ول كەزدەردە ءسۇت ءونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس تا وتە جوعارى بولاتىن. ەڭ باستىسى, سونداي جوعارى سۇرانىس تولىعىنان قاناعاتتاندىرىلاتىن دا.
وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە جاعداي مۇلدە باسقاشا بولىپ وتىر. تاعى دا جوعارىدا كەلتىرىلگەن مالىمەتتەرگە جۇگىنەر بولساق, بۇگىندە 1990 جىلمەن سالىستىرعاندا ەت ءوندىرىسى – 57, ءسۇت ءوندىرىسى 94 پايىزعا كەمىگەن. نەگە؟ سونىڭ سالدارىنان ەت تە, مالدان وندىرىلەتىن وزگە ونىمدەر دە سىرتتان تاسىمالدانۋدا. ولاردىڭ ساپاسى مەن تاماقتىق قاسيەتى دە, جوعارىدا ءوزىمىز ايتىپ وتكەن سەبەپتەرگە بايلانىستى, ۇلكەن كۇمان تۋعىزادى. ال وسى ىسكە جاۋاپتى شەنەۋنىكتەر بولسا, باعدارلاما قابىلدادىق, ەندى بالەنباي جىلدان كەيىن ءبارى دە اس تا توك بولادى دەپ ۋادە بەرۋدەن جالىعار ەمەس. ول جىل قاشان كەلەدى جانە ول جىلداردىڭ يگىلىگىن كىمدەر كورەدى – ول تۋرالى ەشكىم ەشتەڭە ايتپايدى. سوندىقتان بولار كەيبىرەۋلەر وسى قاپتاپ كەتكەن باعدارلامالار كوز الداۋ بولىپ جۇرمەسىن دەگەن كۇدىكتەرىن دە ايتىپ قالىپ ءجۇر.
وسى ورايدا «استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن جاساۋ» ماسەلەسى تۋرالى دا ايتا كەتكەن ءجون. بۇل ماسەلەنىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلعانىنا دا ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ازىرگە ناقتى ناتيجە كوزگە تۇسە قويمايدى دەسەك, ونىمىز ناقا ءبىر اسىرىپ ايتقاندىققا جاتپايدى. بىرىنشىدەن, استانا دۇكەندەرىنىڭ سورەلەرى ازىق-ت ۇلىككە سىقاسىپ تۇر دەپ ەشكىم دە ايتا المايدى. اسىرەسە تابيعي ءسۇت تاعامدارى مەن ەت, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا وندىرىلگەن ءسۇت تاعامدارى تاپشى. بارى ۇنتاقتالعان ءسۇتتەن جاسالعان ونىمدەر مەن سول باياعى «بۋشتىڭ سيراقتارى». ولاردىڭ دا باعالارى ۇشىپ تۇر. بۇگىندە بازارلاردا سيىر ەتىنىڭ كيلوسى 1500 تەڭگەگە دەيىن جەتتى. ال كوكونىس پەن جەمىس-جيدەكتىڭ الىس-الىس وبلىستاردان, كەيدە ءتىپتى كورشى رەسپۋبليكالاردان تاسىمالداناتىنى بارشاعا ايان. وتكەن قىستا «اسەم» دەپ اتالاتىن جابىق بازاردىڭ پاكستاننان اكەلىنگەن كارتوپتى ساتىپ تۇرعانىن ءوز كوزىممەن كوردىم. سوندا «استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن» جاساۋعا ءتيىس ىرگەدەگى اقمولا وبلىسىنىڭ باسشىلىعى قايدا قاراپ وتىر؟ الدە بىزدە بەرىلگەن تاپسىرمانىڭ ورىندالماۋى قانعا سىڭگەن ادەتكە اينالىپ كەتكەن بە؟
كەيبىرەۋلەر ورىندى اتاپ كورسەتەتىندەي, قازاقستاندا «بوينگ» ۇشاقتارى مەن «مەرسەدەس», «تويوتا» ءتارىزدى اۆتوموبيلدەردى ويلاپ تابۋ قيىنىراق بولار, ال ەندى اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى كاسىپ قىلعان, سول ارقىلى كۇنكورىسىن قامتاماسىز ەتكەن مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامىماي وتىرۋىن قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ «ۇمىتتىم دەگەن ءسوزدى ۇمىت, ويتكەنى ونداي كەمشىلىك ەشبىر اقتاپ الۋعا كەلمەيدى», دەگەن ەكەن ەرتەدە ءبىر اقىلدى كىسى. مەنىڭشە, ءبىزدىڭ مال باسىن وسىرە الماي وتىرۋىمىزدى دا ەشقانداي سىلتاۋمەن ءدالەلدەۋگە بولمايدى. قازاقستاندا جەر دە, تابيعي شابىندىق تا جەتكىلىكتى. ەكى قولعا ءبىر جۇمىس تابا الماي وتىرعان جەرلەستىرىمىز بولسا اناۋ – جىرتىلىپ ايىرىلادى. ولاي بولسا كەدەرگى نەدە؟
وسى ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋ ءۇشىن «قازاقستان فەرمەرلەر وداعى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنت-توراعاسى اۋەزحان دارينوۆكە جولىعىپ, اڭگىمەلەستىك.
اۋىل شارۋاشىلىعىنا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋدىڭ ستراتەگياسى مەن يدەولوگياسىنا ەنگىزىلگەن سوڭعى وزگەرتۋلەرگە بايلانىستى بىزگە ەلدە ءىرى قارا وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ, ورتا جانە ۇساق اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ باسشىلارىنان كوپتەگەن حاتتار كەلىپ تۇسۋدە, دەيدى ءا.دارينوۆ. ناقتىراق ايتار بولساق, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قازىرگى باسشىلىعى ەتتى مال شارۋاشىلىعىن جەدەلدەتە دامىتۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىر. ءبىز مۇنى دۇرىس باعىت دەپ ەسەپتەيمىز, ويتكەنى ول جەم-ءشوپ دايىنداۋ, شالعايداعى مال شارۋاشىلىعى مەن جايىلىم ماسەلەسىندە قوردالانىپ قالعان پروبلەمالاردى شەشۋگە جاعداي جاسايتىن بولادى. ونىڭ سىرتىندا, ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جوباسى, شارۋا (فەرمەرلىك) قوجالىقتارى مەن حالىقتىڭ جەكە مەنشىك شارۋاشىلىقتارىنىڭ الەۋەتىن پايدالانۋدى ەسكەرگەن جاعدايدا, وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا, جۇمىسسىزدىقتىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتەتىن بولادى.
وسىلاي دەي كەلىپ, فەرمەرلەر وداعىنىڭ باسشىسى اتالمىش ستراتەگيانىڭ كەيبىر باعىتتارىمەن ءوزىنىڭ كەلىسپەيتىنىن دە بىلدىرەدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋدا سىڭارجاقتىلىق ورىن الىپ وتىر. ونى ول ءىرى قارا مال ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋدا بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ ءرولى مەن ماڭىزدىلىعىنا تىم جوعارى باعا بەرىلىپ, ۇساق تاۋارلى ءوندىرىس مۇددەسىنىڭ بۇرمالانىپ وتىرعانىمەن تۇسىندىرەدى.
ءا.ءدارينوۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىعى ءبىر مەزگىلدە 3 مىڭ جانە ودان دا كوپ باستى بورداقىلايتىن قۋاتى بار ءىرى بورداقىلاۋ الاڭدارىنا, سول سياقتى 300 باستان كەم ەمەس ءىرى قاراسى بار ءىرى اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنا باستى باسىمدىق بەرىپ, بورداقىلاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ بارلىق شارالارىن سوعان قاراي شوعىرلاندىرىپ وتىر. وسىنىڭ سالدارىنان بيىلعى جىلى ءىس جۇزىندە شامامەن 100 اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنان وزگە قازاقستاندا بار مال فەرمالارىنىڭ ءبارى دەرلىك مەملەكەت نازارىنان تىس قالىپ, جەمازىق ءۇشىن سۋبسيديا الۋ قۇقىنان جۇرداي بولعان. ال دارينوۆتىڭ ويىنشا ءىرى قارا مالدى باعۋمەن اينالىساتىن جانە قازىرگى تاڭدا رىنوكقا سيىر ەتىنىڭ ايتارلىقتاي كولەمىن جەتكىزىپ بەرىپ وتىرعان ۇساق تاۋار وندىرۋشىلەر دە , ءىرى وندىرىسشىلەر سياقتى, مەملەكەتتىك قولداۋ الۋعا قۇقىلى. ونىڭ ۇستىنە ءىرى قارا ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋدا فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار مەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جەكە اۋلالارىنداعى مال نەگىزگى وزەككە اينالۋى ءتيىس دەگەندى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن قازاگرو اشىقتان اشىق مالىمدەپ وتىر.
قازاقستان فەرمەرلەر وداعىنداعىلاردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, جوعارىدا ايتىلعان ءسوز ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىپ وتىرعان جوق. سونىڭ سالدارىنان سالماعى 200 كيلو جانە ودان دا جوعارى تارتاتىن 7-8 ايلىق تايىنشالاردى نەگىزگى جەتكىزىپ بەرۋشى بولىپ تابىلاتىن بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ الەۋەتتى كليەنتتەرى سۋبسيديادان قاعىلىپ, ونىڭ ءوزى ولاردىڭ ىنتالارىن كەرى كەتىرىپ وتىر.
مامانداندىرىلعان بورداقىلاۋ الاڭدارىنا كەلسەك, مالدى بورداقىلاۋ مالدى تولىنەن وسىرۋگە قاراعاندا, ۇلكەن كۇش-ءجىگەردى, ۋاقىت پەن قارجى رەسۋرستارىن قاجەت ەتپەيتىن, ەت ءوندىرىسى ءىسىنىڭ ەڭ سوڭعى بولىگى, دەيدى ءا.دارينوۆ. سول سياقتى, ءىرى قارا مالدى ۇستاۋداعى تابىستىڭ نەگىزگى بولىگى بورداقىلاۋدىڭ قورىتىندى ءبولىگىنە تيەسىلى ەكەندىگى دە بارشاعا, ونىڭ ءىشىندە, مالشىلارعا دا جاقسى ءمالىم. بۇل ماسەلە دە ءتيىستى دارەجەدە ەسكەرىلمەي وتىر.
فەرمەرلەر وداعىنىڭ وكىلدەرى بيزنەستى جۇرگىزۋ ءۇشىن بارشاعا دا بىردەي جاعدايلار جاسالۋى كەرەكتىگىنە قاراماستان, ەرەكشە جاقسىلىقتىڭ ءىرى بورداقىلاۋ الاڭدارىنا عانا جاسالىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ, سونىمەن بىرگە, ەلدە جەتكىلىكتى دارەجەدە بورداقىلاۋ الاڭدارى جەلىسىنىڭ ءالى جاسالماعانىن دا اتاپ كورسەتەدى. ونىڭ ۇستىنە ءىرى مال بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ تيىمدىلىگى ءىس جۇزىندە دالەلدەنبەگەن كورىنەدى. مىسال ءۇشىن ايتساق, پايدالانۋعا بەرىلگەن بورداقىلاۋ الاڭدارىنداعى مال باسى قازىرگى كۇنى ولاردىڭ جوبالىق قۋاتىنىڭ 10-نان 30-عا دەيىن عانا پايىزىن قۇراپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان جۇمىستا تيىمسىزدىك پەن شىعىن ورىن الۋدا. ەگەر دارينوۆ مىرزانىڭ ايتقانىنا سەنسەك, 4600 ءىرى قاراعا ەسەپتەلگەن «اق باس» اگروفيرماسىنىڭ بورداقىلاۋ الاڭى 2009 جىلعى قارجى-شارۋاشىلىق قىزمەتىنىڭ قورىتىندىسىندا 170 ميلليون تەڭگە شىعىن شەككەن. فەرمەرلەر وداعى باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, وعان ءتىرى مال رەتىندەگى شيكىزات رەسۋرستارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن بورداقىلانعان مال باسىندا 2-3 ەسەلى اينالىمنىڭ بولماۋى سەبەپكەر. مۇنىڭ ءوزى اتالعان بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ قۇرىلىسىنا باعىتتالعان قىرۋار قارجىنىڭ ءتيىمدى جۇمسالعانىنا كۇمان كەلتىرەدى.
قازاقستان فەرمەرلەر وداعى باسشىلىعى سيىر ەتىن ءوندىرۋ ىسىنە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەسىندە تابيعي جايىلىمداردا جايىلعان, ياعني ەكولوگيالىق جاعىنان تازا مال ەتىنىڭ نازاردان تىس قالۋىن دا ۇلكەن قاتەلىك دەپ سانايدى. شىندىعىنا كەلگەندە, ەتتى مالدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن مەملەكەت قولدا بار مۇمكىندىكتەردىڭ ءبارىن بارىنشا پايدالانۋى كەرەك. مۇنداعىلاردىڭ پىكىرىنشە, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ورىن العان پروبلەمالاردى شەشۋگە كەشەندى كوزقاراس قالىپتاستىرۋدى تالاپ ەتەدى. ولار قانداي شارالار؟
بىرىنشىدەن, جەم-ءشوپ ءوندىرىسىن دامىتۋ جونىنەن تۇبەگەيلى شەشىمدەر قابىلدانباعان. كەپىلدى جانە تەڭدەستىرىلگەن جەم-ءشوپ ءوندىرىسى يندۋسترياسىن الدىن-الا قۇرىپ الماي بورداقىلاۋ الاڭدارىن سالۋ جەم-ءشوپ تاپشىلىعىنا سوقتىرىپ, ەتتى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىنىڭ تۇيىققا تىرەلۋىنە اكەلىپ سوقتىرادى. قازىرگى تاڭدا سالىنعان مال بورداقىلاۋ الاڭدارىندا بۇل پروبلەما شەشىمىن تاپقان جوق. ەكىنشىدەن, جەرگىلىكتى جەرلەردە كادرلار مەن ماماندار تاپشىلىعى سەزىلۋدە. بۇل جۇمىس كادرلاردى اۋىلدىق جەرلەردە تۇراقتاندىرۋمەن عانا شەكتەلمەي, سەلونى الەۋمەتتىك تۇرعىدا دامىتۋ, وندا تۇراتىن ادامداردىڭ تۇرمىسى ءۇشىن قولايلى جاعدايلار تۋعىزۋ ىسىمەن قوسا ءجۇرۋى ءتيىس. ۇشىنشىدەن, ەتتى مال شارۋاشىلىعىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن وعان شارۋاشىلىقتىڭ كولەمىنە, ونىڭ ۇيىمدىق قۇرىلىمىنا قاراماي, مال باعۋمەن اينالىساتىن ادامدار تۇگەلدەي تارتىلۋى قاجەت. ءسويتىپ ول جەكەلەگەن قۇرىلىمداردىڭ عانا ەنشىسى بولىپ قالماي, بۇكىلحالىقتىق ىسكە اينالۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە ولاردىڭ بارلىعىنا بىردەي جاعدايلار تۋعىزۋدىڭ دا ماڭىزى زور. تەك وسىنداي جاعدايدا عانا ءوزىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن دالەلدەگەن ومىرشەڭ قۇرىلىمدار وزىپ شىعىپ, ەل يگىلى ءۇشىن ءوز ۇلەستەرىن قوساتىن بولادى.
مال شارۋاشىلىعى سالاسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن ادامداردىڭ كەيبىرىنىڭ پىكىرلەرى مىنە, وسىنداي. ءبىر ەسكەرتە كەتەتىن ءجايت, فەرمەرلەر وداعىنىڭ باسشىلىعى وسى ماسەلەلەردى ايتىپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىنا حات تا جازىپتى. ارينە, ءبىز بۇل سالانىڭ مامانى ەمەسپىز, سوندىقتان, ەلدەگى ونسىز دا ازعانتاي مالدىڭ ءبىر ءبولىگىنە قولداۋ كورسەتىلىپ, ەكىنشى بولىگىنە قولداۋ كورسەتىلمەيدى دەگەن ۇستانىمنىڭ تۇسىنىكسىزدەۋ ەكەنىن بىلە تۇرساق تا, قانداي كوزقاراستىڭ دۇرىس, قايسىسىنىڭ بۇرىس ەكەنىنە باعا بەرەتىن دە ءبىز ەمەس. بىراق بۇگىندە بىزگە دە, جالپى قازاقستاندىقتارعا دا ءبىر ماسەلە ايقىن. ول – ەلدە مال شارۋاشىلىعىن, سونىڭ ىشىندە ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتامىز دەگەن ۋ-شۋدىڭ كوپ, بىراق ناقتى ناتيجەنىڭ ازىرگە جوق ەكەندىگى. بيىل بۇيىرتسا, قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتپەكشى. تاريحي مەرزىممەن العاندا بۇل ونشا كوپ ۋاقىت بولماعانىمەن, ىقىلىم زاماننان مال باعىپ كەلە جاتقان قازاق ءۇشىن مال ءوسىرۋدى دۇرىس جولعا قويۋعا ابدەن جەتەرلىكتەي-اق ۋاقىت. بىراق, امال قانشا, ءبىزدىڭ جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەرىمىز ىستەن گورى ءسوزدى جاقسى كورەدى, ءسويتىپ وزدەرىنىڭ قولدارىنان جۇمىس كەلمەيتىنىن بوس سوزبەن بۇركەمەلەۋگە تىرىسادى. وكىنىشكە قاراي, سۋشا ساپىرىلعان ءسوزدىڭ حالىققا ازىق بولار ءتۇرى كورىنبەيدى. بالكىم, ءوزىمىزدىڭ يكەمىمىز كەلمەگەندىكتەن, كەن ورىندارىن شەتەلدىكتەرگە بەرىپ يگەرىپ جاتقانىمىز ءتارىزدى, مال شارۋاشىلىعى سالاسىن دا شەتەلدىكتەرگە بەرىپ, حالىقتى ەت پەن سۇتكە جارىتۋىمىز كەرەك شىعار. ول ءۇشىن ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق. ودان دا گورى ۇلان-بايتاق جەردى مەكەن ەتە وتىرىپ مال وسىرە الماعانىمىز, اۋزىمىزدىڭ اققا جارىماعانى ۇيات.
«قازاق جەرىندەگى شارۋاشىلىق – مال باعۋ مەن ەگىن ەگۋ. مال باعۋ قازاقتىڭ كوپتەن ىستەپ كەلە جاتقان ءىسى, اتا كاسىپ. مال باعۋ جايىن ەشكىمنەن ۇيرەنبەي-اق, ءوزىمىز دە بىلەمىز دەپ ءجۇر. قازاق مال باعۋ جايىن بىلمەيدى دەپ ءبىز دە ايتپايمىز. بىراق ءبىلىم دارەجەسى نەشە قابات. قازاقتىڭ مال ۇستاۋ تۋراسىنداعى ءبىلىمى ەڭ تومەن قاباتىندا. قازاقتىڭ بۇل ءبىلىمى جەردىڭ مولشىلىعىندا عانا ءبىلىم بولىپ ءجۇر. جەر تارىلسا, بۇل بىلىممەن مال باعىپ كۇن كورۋگە بولمايدى», دەگەن ەكەن احمەت بايتۇرسىنوۆ. سودان بەرى ارادا ءجۇز جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, ۇلى ۇستازدىڭ وسى ءسوزى ءالى كۇنگە دەيىن ءوز ءمانىن جوعالتپاعان ءتارىزدى. دەمەك, ءبىزدىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ تۋراسىنداعى ءبىلىمىمىز ءالى دە ەڭ تومەن قاباتتا قالىپ وتىر.
الدە, جۇرت ايتىپ جۇرگەندەي, شىنىمەن دە جەكە باس پايدالارىن عانا كۇيتتەيتىن شەنەۋنىكتەردى ەلدىڭ, جەردىڭ بولاشاعى ەش الاڭداتپايتىن بولعانى ما؟ ولاي بولسا, مال باعۋدى بىزگە كىم ۇيرەتەر؟..
سەيفوللا شايىنعازى.