ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىن قۇرمەتتەۋ, ناسيحاتتاۋ, پايدالانۋ جانە قولدانۋدا اتقارۋشى ورگانداردىڭ اتقارىپ وتىرعان جۇمىستارى نەشىك؟ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءرامىزدەرى تۋرالى» 2007 جىلعى 4 ماۋسىمداعى №258 كونستيتۋتسيالىق زاڭىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا وبلىس تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنا: «بىزدەردە مىناداي بار, مىناداي بار», دەپ جاريا ەتەردەي قانداي جارقىن مىسالدارى بار ولاردىڭ؟
ۇلكەن وكىنىشكە قاراي, وبلىستا مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ بەدەلىن اسقاقتاتا كوتەرۋدىڭ ورنىنا, ونى تىم قوراشتاندىرىپ وتىرعان مەملەكەتتىك مەكەمە باسشىلارى جەتەرلىك. مىسالى, جامبىل وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسى ۇيىمداستىرعان كوميسسيا مۇشەلەرى تەكسەرۋ جۇرگىزگەن 404 مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ 231-ءى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىن قۇرمەتتەۋ, ناسيحاتتاۋ, پايدالانۋ جانە قولدانۋدا ءىرىلى-ۇساقتى كوپتەگەن كەمشىلىكتەرگە جول بەرگەنى انىقتالدى.
«مەملەكەتتىك رامىزدەر تۋرالى» زاڭنىڭ 4 جانە 6-باپتارىندا «مەملەكەتتىك تۋ, مەملەكەتتىك ەلتاڭبا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگانداردىڭ, مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ عيماراتتارىندا مىندەتتى تۇردە ورنالاستىرىلادى» دەپ, تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. بىراق بۇل تالاپقا وبلىس اكىمدىگىنىڭ جەر قاتىناستارى باسقارماسى, ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ شۋ-تالاس ەكولوگيالىق دەپارتامەنتى باس اۋىرتىپ, مي اشىتپاعان سىقىلدى. ەرىنشەك باسشىلاردى ۇنەمى ەتەكتەن تارتىپ جۇرەتىن ەنجارلىق پەن نەمقۇرايدىلىق, «ەل تىنىش, جۇرت اماندا جاۋ شاپتىعا باساتىنداي مۇندا تۇرعان نە بار؟» دەگەنگە كەلەتىن جاۋاپسىزدىق پەن ساۋاتسىزدىقتار ساناي بەرسەك, مۇنىمەن بىتپەيدى ەكەن.
وبلىستىڭ قورعانىس ىستەرى جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى دا ءوزى وتىرعان عيماراتقا مەملەكەتتىك تۋ ورناتۋدى بۇلجىماس زاڭ دەپ ساناماپتى. ال مەملەكەتتىك ءرامىزدەردى تەكسەرۋ كوميسسياسى مۇشەلەرى وبلىس بويىنشا قازىناشىلىق دەپارتامەنتى, وبلىستىق ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى, وبلىس بويىنشا باقىلاۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ دەپارتامەنتىنىڭ عيماراتتارى ماڭدايشالارىنا ارى قاراپ, بەرى قاراپ مەملەكەتتىك ەلتاڭبانى تابا الماعان. ءتول وتانىن, ونىڭ مەملەكەتتىك تۋى مەن ەلتاڭباسىن قۇرمەتتەيتىن نامىسقوي باسشى قىزمەتىنە كەلە جاتىپ اۋەلى عيمارات ۇستىندەگى تۋعا, ودان كەيىن مەكەمە ماڭدايشاسىنداعى ەلتاڭباعا قاراپ, تاۋبە دەمەي مە؟!
جيىرما مەتر بيىكتىككە جۋىقتايتىن كوپقاباتتى (2, 3, 4 جانە 5) عيماراتتاردا مەملەكەتتىك ەلتاڭبا سوڭعى قاباتتىڭ جابۋ دەڭگەيىندە ديامەترى 1 مەتردەن 1, 5 مەتر اۋماققا ورنالاستىرىلادى. ال اتالعان مەكەمەلەردە ەلتاڭبانى ورناتۋعا لايىقتى ورىن بار. «سوندا ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى ءرامىزىنىڭ ءبىرى – ەلتاڭبا ورناتۋعا اتالعان مەكەمەلەردە قارجى تاپشى بولىپ وتىر ما, الدە باسشىلارىنىڭ قۇلقى بولماي وتىر ما؟» دەگەن ساۋال تۋىندايدى. ال تاراز قالالىق سوت عيماراتىنا ورناتىلعان مەملەكەتتىك ەلتاڭبا ستاندارتقا سايكەس كەلمەيتىن بولىپ شىققان. كۇنى بويى زاڭ تالاپتارىمەن جۇمىس ىستەيتىن مەكەمە باسشىسىنىڭ ءوزى زاڭ بۇزىپ وتىرسا, باسقالارعا نە جورىق! سونداي-اق مەملەكەتتىك سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ تاراز قالاسى بويىنشا باسقارماسىنىڭ عيماراتىنداعى مەملەكەتتىك ەلتاڭبا دا ستاندارتقا سايكەس ەمەس, ال ماڭدايشاسىنداعى ەلتاڭبا... سىنىپ, جىرتىلعان. جىرتىلعان دەمەكشى, تاراز قالالىق ىشكى ىستەر باسقارماسى مەن № 3 تاراز قالالىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ عيماراتتارىنا ورناتىلعان مەملەكەتتىك تۋلاردىڭ دا توزىعى جەتىپ, ج ۇلىم-جۇلىمى شىعىپتى. ال وبلىس اكىمدىگىنىڭ قۇرىلىس, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ عيماراتىنا ورناتىلعان مەملەكەتتىك ەلتاڭبانىڭ ولشەمى دۇرىس ەمەس.
اۋداندارداعى جاعداي بۇدان دا كوڭىلسىز. مەملەكەتتىك تۋ مەن ەلتاڭبا قورداي اۋدانىنىڭ بەتقاينار اۋىلدىق وكرۋگى اكىمدىگىنىڭ, قورداي اۋدانى اكىمدىگىنىڭ قارجى, جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار, ءبىلىم بەرۋ, دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت ءبولىمدەرىنىڭ, تالاس اۋداندىق ادىلەت باسقارماسىنىڭ عيماراتتارىندا مۇلدەم ورناتىلماپتى. ال جۋالى اۋداندىق قازىناشىلىق باسقارماسى, جۋالى اۋدانى اكىمدىگىنىڭ قارجى ءبولىمى, قورداي اۋدانىنىڭ قاقپاتاس اۋىلدىق وكرۋگى, تالاس اۋدانىنىڭ بەرىكقارا جانە ءۇشارال اۋىلدىق وكرۋگتەرى اكىمدەرىنىڭ عيماراتتارىندا, جامبىل اۋدانى اكىمدىگىنىڭ جەر قاتىناستار ءبولىمى باستىعىنىڭ كابينەتىندە مەملەكەتتىك ەلتاڭبا ورناتىلماسا, ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى اكىمدىگىنىڭ جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامار ءبولىمى, وبلىستىق سوتتار اكىمشىسى ت.رىسقۇلوۆ اۋماقتىق ۋچاسكەسىنىڭ عيماراتىندا مەملەكەتتىك تۋ مۇلدە بولماعان. تەكسەرۋشىلەر ءوز كوزدەرىنە وزدەرى سەنبەيتىن سوراقى جاعدايلارعا دا تاپ بولىپتى. مىسالى, جۋالى اۋداندىق ادىلەت باسقارماسىنىڭ عيماراتىنا ەكى مەملەكەتتىك تۋ ورناتىلىپتى. كوميسسيا مۇشەلەرى انىقتاي كەلسە, ءبىر عيماراتتا ادىلەت باسقارماسى مەن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى ورنالاسقان ەكەن.
ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭباسىن ءبىر جانە كوپ قاباتتى عيماراتتاردا ەكستەرەرلى نۇسقادا ورنالاستىرۋ كەزىندە ساۋلەتتىك ەرەكشەلىكتەر ەسكەرىلىپ, ولشەمدەرى قاتاڭ ساقتالۋى كەرەك, دەيدى كوميسسيا مۇشەلەرى. الايدا, ت.رىسقۇلوۆ اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمى, جۋالى اۋداندىق سوت, تالاس اۋدانى اكىمدىگى ءبىلىم بەرۋ, دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت ءبولىمىنىڭ عيماراتتارىنا ورناتىلعان مەملەكەتتىك ەلتاڭبانىڭ ولشەمى تالاپقا ساي بولماعان. بايزاق اۋدانىنىڭ مىرزاتاي اۋىلدىق وكرۋگى اكىمىنىڭ عيماراتىندا ورناتىلعان مەملەكەتتىك ەلتاڭبانىڭ ولشەمى 1 مەتردەن 1, 5 مەترگە دەيىن بولۋ كەرەك بولسا, ال ورناتىلعان ەلتاڭبانىڭ ولشەمى 500 مم. بولىپ, كوزگە وتە قوراش كورىنىپ تۇر دەيدى.
مەملەكەتتىك تۋدىڭ توزۋى, ۋاقتىلى اۋىستىرىلماۋى, ونىڭ قولدانىلۋىنداعى كوپتەگەن ساۋاتسىزدىقتارعا جول بەرۋ دەرەكتەرىنە كەلسەك, جامبىل اۋدانىنىڭ ايشا ءبيبى اۋىلدىق وكرۋگى, بايزاق اۋدانىنداعى جالعىزتوبە اۋىلدىق وكرۋگى, جۋالى اۋدانىنىڭ اقتوبە اۋىلدىق وكرۋگى اكىمى اپپاراتى, اۋدان اكىمدىگىنىڭ ءبىلىم بەرۋ, دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت ءبولىمى, تالاس اۋدانىنىڭ تامدى اۋىلدىق وكرۋگى, شۋ اۋداندىق سالىق باسقارماسى, مەركى اۋدانىنىڭ ت. رىسقۇلوۆ اۋىلدىق وكرۋگى, ت. رىسقۇلوۆ اۋداندىق پروكۋراتۋرا مەن اۋداندىق سوتتىڭ عيماراتتارىنا تىگىلگەن مەملەكەتتىك تۋلاردىڭ ابدەن توزىعى جەتىپ, جىرتىلعان.
ەڭ سوراقىسى, ەل تاۋەلسىزدىگىنە جيىرما جىل تولسا دا, كوپتەگەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ستاندارتقا سايكەس ەمەس مەملەكەتتىك ەلتاڭبالار پايدالانىلۋدا. مىسالى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2007 جىلعى 1 قازانداعى № 862 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن «مەملەكەتتىك ستاندارتقا سايكەس كەلمەيتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تۋىن, مەملەكەتتىك ەلتاڭباسىن اۋىستىرۋ جانە جويۋ ەرەجەسىنە» سايكەس ستاندارتقا ساي كەلمەيتىن مەملەكەتتىك تۋ مەن ەلتاڭبا ءبىر جۇمىس كۇن ىشىندە اۋىستىرىلۋ كەرەك جانە ولاردى قايتا پايدالانۋ مۇمكىندىگىن بولدىرماۋ ماقساتىندا ولاردى ورتەۋ, بالقىتۋ, 2, 5 شارشى سانتيمەتردەن اسپايتىن مولشەردە مايدالاپ ءبولشەكتەۋ, ۇساقتاۋ, ۇنتاق كۇيگە اينالدىرۋ قاجەت ەكەنى بەلگىلى. ايتپەگەن كۇندە مەملەكەتتىك تۋدان تيىن ۇنەمدەيتىن كەيبىر شەنەۋنىكتەر ولاردى قايتا قاجەتكە جاراتۋدان تارتىنبايدى. مىسالى, ەلىمىزدىڭ ەسكى كوكبايراعىمەن قوقىس تاسىپ جۇرگەندەردىڭ قايبىر جىلى فوتونىساناعا ىلىگىپ قالعانى بار ەكەنىن ەسكەرسەك, مۇنداي سوراقىلىقتاردىڭ تاعى دا قايتالانۋ مۇمكىندىگىن جوققا شىعارا المايمىز.
جاۋاپسىزدىق دەيمىز بە, ساۋاتسىزدىق دەيمىز بە, كوميسسيا مۇشەلەرى مەركى اۋدانىنداعى № 4 ورتا مەكتەپتە مەملەكەتتىك تۋ سوڭعى سالتاناتتى جيىننان كەيىن (ارادا 2 كۇن وتكەن) تۇسىرىلگەن بويى جەردە جاتقانىنىڭ ۇستىنەن ءتۇسىپتى. عيماراتتىڭ سىرتىنداعى جاڭادان جاساتىپ ىلىنگەن مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ رەتتىلىگى دە ساقتالىنباپتى. مەكتەپ ديرەكتورى, ونىڭ ورىنباسارلارى سوندا ەكى كۇن بويى قايدا قاراپ وتىرعان؟
مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ رەتتىلىگى دەگەندى بىلمەيتىن نەمەسە بىلۋگە تىرىسپايتىن باسشىلار دا بارشىلىق ەكەن. ەل ۇكىمەتىنىڭ 2007 جىلعى 2 قازانداعى № 873 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن ەرەجەگە سايكەس («قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تۋىن, مەملەكەتتىك ەلتاڭباسىن جانە ولاردىڭ بەينەلەرىن, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك گيمنى ءماتىنىن ورنالاستىرۋ ەرەجەسى») مەملەكەتتىك رامىزدەر بەينەلەرى بار ستەندىلەر (پلاكاتتار) سالتاناتتى ءىس-شارالار وتەتىن كوپشىلىك نازارىنا قولجەتىمدى جەرلەردە ورناتىلۋى جانە ورنالاستىرىلعان كەزدە مەملەكەتتىك رامىزدەر بەينەلەرىنىڭ بىردەڭگەيلى ورنالاستىرىلۋىنىڭ ساقتالۋى جانە ولاردىڭ ورنالاسۋ رەتى: تۋ, ەلتاڭبا, گيمن بولىپ كەلۋى ءتيىس. الايدا, بايزاق اۋدانىنىڭ ءتۇيمەكەنت, كوكتال اۋىلدىق وكرۋگى اكىمىنىڭ اپپاراتتارىندا, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىندا, شۋ اۋداندىق قازىناشىلىق باسقارماسى, شۋ ايماعى بويىنشا اۋدانارالىق قارجى پوليتسياسى باسقارماسى, اۋداندىق سالىق باسقارماسى, كوكقاينار سەلولىق وكرۋگى, قورداي اۋدانىنىڭ ءسۇلۋتور, ۇلكەن سۇلۋتور اۋىلدىق وكرۋگتەرى اپپاراتىندا, سارىسۋ اۋدانى اكىمدىگىنىڭ كاسىپكەرلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى, تۇرعىن ءۇي, كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى بولىمدەرىندە مەملەكەتتىك رامىزدەر بەينەلەنگەن ستەندتەر تالاپقا ساي ەمەس, ياعني ورنالاسۋ رەتتىلىگى ساقتالىنباعان.
بايزاق اۋدانى جالعىزتوبە اۋىلدىق وكرۋگىندە سىرتقى كورنەكى قۇرالدا بەينەلەنگەن مەملەكەتتىك رامىزدەر ستاندارتقا ساي سالىنباعان. مەركى اۋدانىنىڭ سارمولداەۆ اۋىلدىق وكرۋگىندە مەملەكەتتىك رامىزدەر بەينەلەنگەن ەسكى ستەند 2 جىلدان بەرى اۋىستىرىلماپتى. مىنانداي شىندىق تا بار. مىسالى, مەملەكەتتىك رامىزدەردى قۇرمەتتەيتىن مەكەمە باسشىلارى مەملەكەتتىك رامىزدەر بەينەلەنگەن ستەندىلەر, پلاكاتتارعا تاپسىرىس بەرگەن كەزدە ونى تەك رۇقساتى (ليتسەنزياسى) بار كاسىپورىنداردان عانا ساتىپ الۋى كەرەك. بىراق كەيبىر باسشىلاردىڭ بەينەلەۋ ونەرى مەن ەرەجە تالاپتارىنان حابارى جوق اۋەسقوي سۋرەتشىلەردىڭ ارزان باعاسىنا ءماز بولىپ, سان سوعىپ قالاتىندارى وتىرىك ەمەس. ال دانا حالىق «ارزاننىڭ سورپاسى تاتىماس» دەپ بەكەرگە ايتپاعان.
مەملەكەتتىك تۋ سابىنىڭ باسىنداعى ۇشتىققا اسا ءمان بەرە بەرمەيتىن ەنجار باسشىلار دا كەزدەسەدى ەكەن. ماسەلەن, بايزاق اۋدانىنىڭ تۇيمەكەنت اۋىلدىق وكرۋگى اكىمى كابينەتىندە جانە اۋداندىق احاج بولىمىندەگى مەملەكەتتىك تۋدا ەكى ۇشتىق پايدالانعان. مەملەكەتتىك رامىزدەردى تەكسەرۋگە بارعان كوميسسيا مۇشەلەرى ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرىن قاداپ قويعان ۇشتىقتاردى كورىپ, كوزدەرى شاراسىنان شىعا جازداپتى. سونداي-اق ت.رىسقۇلوۆ اۋداندىق سوت كابينەتىندە, ءماجىلىس زالىندا, تالاس اۋدانىنىڭ تامدى اۋىلدىق اكىمنىڭ كابينەتىندە ورناتىلعان مەملەكەتتىك تۋلاردا مۇلدە باسقا ۇشتىقتار پايدالانىلعان. ال بۇل ماسقارالىققا قالايشا جۇيكە جۇقارماسقا, جان اۋىرماسقا؟
مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ اتى جازىلعان ۇيلەردىڭ جوعارعى بولىگىنىڭ ورتاسىنا ەرەجەگە سايكەس جانە جازۋدىڭ ولشەمدەرىنە بايلانىستى 120 مم-دەن باستاپ 200 مم-گە دەيىنگى ديامەتردە مەملەكەتتىك ەلتاڭبا ورناتىلۋى ءتيىس ەكەن. الايدا, مويىنقۇم اۋدانى اكىمدىگى ءمادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمى, شىعاناق ورتا مەكتەبىنىڭ, مەركى اۋدانىنداعى ورتا مەكتەپتەردىڭ باسىم كوپشىلىگىندە, جۋالى اۋدانىنىڭ قوشقاراتا اۋىلدىق وكرۋگى اكىمىنىڭ عيماراتتارىنداعى ماڭدايشالاردا مەملەكەتتىك ەلتاڭبا مۇلدە جوق بولىپ شىققان. ال شۋ اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ ماڭدايشاسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى» دەگەن جازۋدىڭ ورتاسىنا ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭباسىنىڭ ورنىنا... و, توبا, قر ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەمبلەماسىنىڭ (؟!) سۋرەتى سالىنىپتى. ساۋاتسىزدىقتىڭ بۇدان اسقان «ۇلگىسى» بولماس ەندى.
ەرەجەنىڭ 5, 17-تارماقتارىنىڭ تالابى بويىنشا مەملەكەتتىك عيماراتتارعا تۇراقتى تىگىلگەن (ورنالاستىرىلعان) مەملەكەتتىك تۋ مەن ەلتاڭباعا تاۋلىكتىڭ قاراڭعى مەزگىلىندە ۇنەمى جارىق ءتۇسىپ تۇرۋعا ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن وبلىس ورتالىعى – تاراز قالاسى مەن اۋدان ورتالىقتارىندا بۇل تالاپ تولىق ورىندالماي وتىر.
مەملەكەتتىك رامىزدەردى ورنالاستىرۋ ەرەجەسىنە سايكەس جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ۆەب-سايتتارىندا ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تۋى مەن ەلتاڭباسىنىڭ بەينەلەرى مىندەتتى تۇردە ورنالاستىرىلادى جانە ولاردىڭ ءبىردەڭگەيلىلىگى, ورنالاسۋ رەتى: تۋ, ەلتاڭبا, گيمن بولۋ كەرەكتىگى كورسەتىلگەن. بىراق ءتيىستى باسقارما تاراپىنان مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ سايتتارىنا بىرنەشە رەت تالداۋ جۇرگىزىلىپ, بارلىق اكىمدەر مەن باسقارما باسشىلارىنا كەمشىلىكتەردى جويۋ جونىندە ءتيىستى حاتتار جولدانعانىنا قاراماستان كەمشىلىكتەر تۇزەتىلمەي كەلەدى.
جاقىندا وبلىس اكىمىنىڭ قاتىسۋىمەن ءوتكەن القا ماجىلىسىندە مەملەكەتتىك رامىزدەرگە قاتىستى وسى ايتىلعان كەمشىلىكتەر كەڭىنەن ءسوز بولىپ, وبلىس باسشىسى اتالعان كەمشىلىكتەردى قالا, اۋدان اكىمدەرىنەن تەز ارادا تۇزەتۋدى تالاپ ەتتى. تاپسىرمانى قاتاڭ باقىلاۋدى قۇزىرلى مەكەمە باسشىلارىنا مىندەتتەدى. دەگەنمەن, مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتىپ, ونى ماقتانا ايتىپ, شاتتانا كورسەتەتىن ىستەردى ۇيىمداستىرۋدا وبلىستا ءالى دە كوپ جۇمىس اتقارىلۋى كەرەك.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
جامبىل وبلىسى.