جىلىوي اۋدانىنىڭ ورتالىعى – قۇلسارى قالاسىنان باتىستى بەتكە الىپ, جول ءجۇرىپ كەلەمىز. جول باستاۋشىمىز – نۇرتاس قۋاتباەۆ, اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باستىعى. جول بويى اۋداننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋداعى بەتبۇرىس جايلى ايتىپ كەلەدى. سوناۋ كوز ۇشىندا اعاراڭداعان قىستاۋلار بىرتە-بىرتە جاقىنداي ءتۇستى. قورا-قوپسىنىڭ اينالاسى تراكتوردىڭ, ماشينە سەكىلدى تەحنيكانىڭ نەشە تۇرىنە تولى. ادەمى شاتىرلانعان ەڭسەلى ءۇيدىڭ بەلدەۋىندە جاراۋلى اتتاي قوس تۇلپار قاڭتارىلىپتى. ءبىرى – قازاقى ويۋ-ءورنەكپەن كومكەرىلگەن ەر-توقىم سالىنعان, قازاقتىڭ ەر قاناتىنا بالاعان كادىمگى جيرەن توبەلى, ەكىنشىسى – شەتەلدىك “تويوتا” ءماشينەسى. اۋىل ىرگەسىندە جازعى ساعىمدى دالادا جۇزگەن كەمەدەي بولىپ كورىنەتىن تۇيەلەر جايىلىپ ءجۇر. ارىرەكتە وتار-وتار قوي دا كورىنەدى. كولىگىمىز ءۇي جانىنا توقتاي بەرە موينىنا فوتواپپاراتىن اسىنعان ايزادا قارىنداسىمىز اۋىل كورىنىسىن, قايناعان تىرلىكتى سىرتىلداتىپ تۇسىرە باستادى.
– بۇل اۋدانداعى بەلگىلى شارۋاگەر سەيىتجان بالجىگىتوۆتىڭ اۋىلى, – دەدى نۇرتاس قۋاتباەۆ پەن ەربولات ەلەۋسىنوۆ ءبىر-ءبىرىمەن جارىسا سويلەپ. – انە, ءوزى دە كەلە جاتىر...
قورا جانىنا تاۋ-تاۋ بولىپ ۇيىلگەن كوڭدى كۇن ساۋلەسىنە جاعىلىسقان كۇرەگىمەن الدەبىر جەرگە تاسىپ جۇرگەن جاپ-جاڭا تراكتور كابيناسىنان سەكىرىپ تۇسكەن جاس جىگىت ارسالاڭداپ بىزگە قاراي ادىمداپ كەلەدى.
– اسسالاۋماعالايكۋم, اعالار, اۋىلىمىزعا حوش كەلدىڭىزدەر, – دەپ كۇرەكتەي قوس قولىن ۇسىنا بەرگەن سەيىتجان شارۋاگەر ءبارىمىزدى ۇيىنە قاراي باستادى. ءۇي مۇرجاسىنان بۋرانىڭ شۋداسىنداي جەلكىلدەي ۇشقان قويۋ ءتۇتىن كورىنبەسە دە ىشىنەن ەرەكشە ءبىر جىلىلىق سەزىلەدى. بۋى بۇرقىراي پىسكەن ءسۇر ەتتىڭ ءيىسى تاناۋدى قىتىقتايدى. جاستارى ءبىر-ءبىرىمەن شامالاس ەكى كىشكەنە ۇل قۇددى كۇندە كورىپ جۇرگەن اعالارى كەلگەندەي قۋانۋلى. كەزەك-كەزەك كىپ-كىشكەنتاي قولدارىن ۇسىنادى. قابىرعاعا جاپسارلاتا قويىلعان ادەمى جيھازدىڭ سورەسى ماقتاۋ قاعازدارى مەن ديپلومدارعا, العىس حاتتارعا تولى ەكەن. شەتىنەن كوز جۇگىرتە قاراي باستادىق. ءتۇرلى-ءتۇستى ۇلكەن تەلەديداردا قازاقستان جاڭالىقتارى بەرىلىپ جاتىر. تەرەزە جاقتاۋىنا ىلىنگەن ۇيالى تەلەفونعا الدەبىر نارسە جالعانىپ تۇر. بۇرىن كوزگە تۇسپەگەن تاڭسىق نارسە. “بۇل, نە بولدى ەكەن؟” دەپ ويىمىز سان-ساققا ءجۇگىردى. تەلەفونعا قۋات بەرىپ تۇر-اۋ, دەگەنگە توقتاساق تا, ەلەكتر جەلىسىنە قوسىلاتىن جالعاماسى كورىنبەيدى.
– كۇننەن قۋات الاتىن باتارەيا عوي, – دەدى سەيىتجان ويىمىزدى وقىپ تۇرعانداي. – وسىنداي باتارەيانىڭ ۇلكەن ءتۇرىن شوپاندارعا بەرىپ قويدىم. وزىمدە دە بار. اۋىلىمىز ورتالىقتان قاشىقتاۋ بولسا دا تابيعي گاز جەلىسىن ءجۇرگىزىپ الدىم. ءسويتىپ, كەلىندەرىڭىزدى وت جاعۋ, كۇل شىعارۋ الەگىنەن قۇتقاردىم. ۇيالى بايلانىستىڭ, قالالىق تەلەفوننىڭ قىزىعىن كورىپ وتىرمىز. شارۋا قامىمەن كەيدە اۋىلدان تىم-تىم الىسقا ۇزاۋعا تۋرا كەلەدى. سونداي كەزدە “Turaia” سپۋتنيكتىك بايلانىس تەلەفونىن پايدالانامىن. ءبىر ارتىقشىلىعى, بۇل تەلەفوننىڭ دالانىڭ تارام-تارام سوقپاعىنان جولىڭدى تابا الماي اداسقاندا, نە تۇماندى كۇندەرى بارار جەرىڭە باعىت بەرەر كومپاسى بار...
سەيىتجاننىڭ شارۋا جايىنان سىر تارتىپ وتىرمىز. ءۇش مىڭعا تارتا اسىل تۇقىمدى قويى بار ەكەن. ارقايسىسىنىڭ ۇزىن سانى 200-دەن اساتىن تۇيە, سيىر جانە جىلقى ت ۇلىكتەرى تاعى بار. ۇساق مالداردى ءتورت وتارعا ءبولىپ باعادى ەكەن. تاياۋدا اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق مارتەبەسى بەرىلىپتى سەيىتجاننىڭ “دوستان اتا” اتالاتىن قوجالىعىنا. ارينە, مۇنداي مارتەبە كەز كەلگەن شارۋاشىلىق قۇرىلىمىنا وڭايلىقپەن بەرىلە قويمايدى. جىل سايىن جەلىگە بوتا-ق ۇلىن بايلايدى. تۇيە سۇتىنەن توننا-توننا شۇبات دايىندايدى. بيىل 40 تۇيە ساۋىلىپتى. تۇيەنى نەگىزىنەن سەيىتجاننىڭ كەلىنشەگى ساۋادى. “وسىنشا تۇيەنى ەكى ادام بولىپ ءبىر ساعاتتا ساۋىپ بىتىرەدى” دەيدى سەيىتجان كەلىنشەگىنىڭ ءابجىل قيمىلىنا ريزاشىلىعىن جاسىرا الماي. شۇبات پەن قىمىزدى, ارتىق مالىنىڭ ەتىن اۋدان ورتالىعىندا ءار سەنبى سايىن وتەتىن اۋىلشارۋاشىلىق ءجارمەڭكەسىندە ساۋدالايدى.
– مەملەكەت تاراپىنان كوپ كومەك كورىپ وتىرمىز, – دەيدى سەيىتجان بالجىگىتوۆ شارۋاشىلىعىنىڭ وركەندەۋ بارىسىنان سىر سۋىرتپاقتاپ. – جىل سايىن اسىل تۇقىمدى ەدىلباي ساۋلىعىنىڭ ءار باسىنا بەرىلەتىن سۋبسيديالىق قارجىنىڭ ەڭسەمىزدى تىكتەۋگە سەپتىگى مول. تۇركىمەنستاننان ءسۇتتى 40 ارۋانا ساتىپ العانبىز. رەسەيدەن بال تاتىعان ءسۇتى مول بيە اكەلگەنبىز. تىم جاقسى جەرسىندى. باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى “بىرلىك” اق-تان اسىل تۇقىمدى ەدىلباي قويىن الىپ تۇرامىز. سيىردى ەت باعىتىندا ۇستايمىز. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ءجونىندە تىعىز بايلانىس ورناتتىق. جاقىندا ليزينگ جۇيەسىمەن 5 “بەلارۋس” تراكتورىن ساتىپ الىپ ەدىم. ەندى “كاماز” كولىگىن تىركەمەسىمەن الۋدى ۇيعارىپ وتىرمىن. جيىرما مىڭ گەكتارداي جەرىمىزدەن قىسقا پىشەندى ءوزىمىز دايىندايمىز. وعان تەحنيكامىز دا, ادام كۇشى دە جەتەدى.
جاسى ءالى 40-قا تولماسا دا شارۋانىڭ جايىن جاقسى بىلەتىن, 24 ادامعا تۇراقتى جۇمىس تاۋىپ بەرىپ وتىرعان جاس جىگىتكە: “سەنىمەن شامالاس جىگىتتەردىڭ قالادا تۇرۋى, جىلى ورىندا وتىراتىن جۇمىستى تاڭدايتىنى قىزىقتىرماي ما؟” دەيمىز سەيىتجانعا ءاڭگىمە اراسىندا.
– بالا كۇنىمنەن مالعا جاقىن ءوستىم, – دەيدى شارۋاگەر جىگىت. – اكەم قاپان قاجى مەن انام ىرىستىدان وربىگەن 13 ۇل-قىزدىڭ ون ءبىرىنشىسىمىن. كەڭشار جۇمىسىنان قولى بوسامايتىن اكەمىز ءبارىمىزدى دە كىشكەنتايىمىزدان ادال ەڭبەككە باۋلىدى. اكەم بىزگە جاز بويى شالعى, وراقپەن ءشوپ شاپتىراتىن. سوندا “كەڭشاردىڭ تەحنيكاسى تۇرعاندا, اكەمنىڭ بىزگە ءشوپ شاپتىرعانى نەسى ەكەن؟” دەپ ويلاۋشى ەدىم. ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋدى جادىمىزعا مىقتاپ توقۋعا ءتاربيەلەگەن اكەمنىڭ ادال ەڭبەكپەن تاپقان ناننىڭ ءتاتتى بولاتىنىن بالا كەزدەن ۇعىنسىن دەگەنىن كەيىن ءتۇسىندىم. شۇكىر, اكەمنىڭ سول ءتاربيەسىنەن جامان بولمادىق. قيىندىققا توزۋگە, ونى جەڭە بىلۋگە تالپىندىق.
شارۋاگەر جىگىتپەن قوشتاسىپ, قۇلسارىعا باعىت الىپ بارامىز. ال شارۋاگەر جىگىت قايتادان تراكتور رولىنە وتىرىپ, قىس قامىنداعى كۇندەلىكتى تىرلىگىنە كىرىستى. جاز جايلاۋعا, قىس قىستاۋعا شوپاندارمەن ءبىرگە كوشىپ-قونىپ ءجۇرەتىن سەيىتجان بالجىگىتوۆ قازاق تاريحىنىڭ سوڭعى كوشپەندىسىندەي كورىنگەنمەن, ءوركەنيەتتى تۇرمىستىڭ بار يگىلىگىن پايدالانا بىلگەن بۇگىنگى زاماننىڭ كەيىپكەرى.
جولداسبەك شوپەعۇل,
اتىراۋ وبلىسى,
جىلىوي اۋدانى.
سۋرەتتە: بۇگىنگى زامانداعى شارۋاگەر سەيىتجان بالجىگىتوۆ جانە ونىڭ قىر باسىنداعى قىستاۋى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن ايزادا دولىبەكوۆا.