تابيعات كەرەمەتى

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاۋلى ايماقتارىنداعى بۇرىنعى ور­مان شارۋاشىلىقتارىنىڭ جەرلەرى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋ­ماق­تار ساناتىنا اۋىستىرىلىپ, ساي­رام-وگەم مەملەكەتتىك ۇلتتىق تا­بيعي پاركىنىڭ قۇرىلعانىنا 5 جىل تول­دى. ولكەمىزدىڭ اجارىنا اي­نال­عان ۇلتتىق تابيعي پارك با­تىس تيان-شاننىڭ قازاقستان ءبولى­گىندەگى 149053 گەكتار اۋماقتا جا­با­يى جەمىستى جانە ارشا ورمان­د­ا­رىن, ونداعى كەزدەسەتىن الۋان ءتۇرلى وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار الەمىن قورعاۋ, كۇ­زەتۋ, نىعايتۋ جانە مولايتۋ شارا­لا­رىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. سايا­باق اۋماعى قازىعۇرت, تولەبي, ءتۇل­كى­باس اۋداندارىنىڭ تاۋلى ايماق­تا­رىن قامتيتىن قارا­تاۋ جوتا­لارى­نىڭ بورالداي تاۋى­نان باستا­لىپ, قۇلان, شاقپاق, ءيىرسۋ, ءداۋبا­با, وگەم, قارجانتاۋ سياق­تى تابي­عا­تى­مىز­دىڭ اسەم جەرلەرىمەن ۇلا­سادى. پارككە بەكىتىلگەن جەر كولە­مىنىڭ 55589,4 گەكتارى قو­رىق ايماعىنا, 60628 گەكتارى شەكتەۋلى شارۋاشى­لىق ايماعىنا, 19711 گەك­تارى تۋريستىك جانە رەك­رەا­­تسيا­لىق ايماققا, 13124,6 گەك­تا­رى ەكولوگيا­لىق تۇراق­تان­دىرۋ اي­ما­عىنا جات­قىزىلعان. ۇلتتىق پاركتە تابيعاتىمىز­دىڭ جاسىل بايلىعى, اسىل قازى­ناسى ءتىر­شىلىك نەگىزى – وسىمدىك­تەر­دىڭ 1635 ءتۇرى وسەدى, ونىڭ 62 ءتۇرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «قى­زىل كىتابى­نا» ەنگەن. ورمانمەن كوم­كەرىلگەن جەرلەر 27,5 مىڭ گەك­تاردى الىپ جاتىر. 600-800 جىل جاسايتىن زەراۆشان ارشاسى جانە جابايى الما, ورىك, الشا, المۇرت, ت.ب. اعاشتار – تاۋ بەتكەيلەرى مەن شاتقالدارىنىڭ كوركى. تاۋ وزەن­دەرىنىڭ بويىندا تەرەك, تال, دولانا, شاعان سياقتى اعاش­تار مەن جەمىستەرى دارۋمەنگە باي يت­مۇرىن, ءبورى­قارا­قات, قوجاقات, شىر­عا­ناق بۇتا­لارى وسەدى. ال كوكبۇلاق, ماشات وزەن­دەرىنىڭ بەتكەيلەرىندە اسا باعا­لى جابايى تاۋپىستە مەن جابايى ءجۇزىم كەزدەسەدى. بيىك بەلدەۋلەردە, جوتالاردا شيپالىلىعى ءارتۇرلى دارە­جە­دەگى 200-گە جۋىق دارىلىك ءوسىم­دىكتەردىڭ مول قورى بار. پاركتىڭ جانۋارلار دۇنيەسى دە باي. سۇتقورەكتىلەردىڭ 10 ءتۇرى, قۇس­تار­دىڭ 30 ءتۇرى سيرەك جانە جويى­لىپ بارا جاتقان جانۋارلار رەتىندە رەسپۋبليكانىڭ «قىزىل كىتا­بى­نا» ەنگەن. ولاردىڭ قاتارىندا ار­قار, تيان-شان ايۋى, مەنزبير سۋى­رى, تۇركى­ستان سىلەۋسىنى, قار بارى­سى, ءۇندى جايراسى, تاس سۋسارى, ال قۇس­تار­دان اق جانە قارا لايلەك, بۇركىت, ساقالتاي, دۋاداق, كوك قۇس, لاشىن, يتەلگى بار. مۇنىڭ ىشىندە تەرىسى مەن ەتى باعالى مەنزبير سۋى­رى تەك وگەم, قارجانتاۋ جوتالا­رىن عانا مەكەندەيدى. سوندى­قتان ول حالىق­ارا­لىق تابيعات قورعاۋ ۇيىمىنىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلىپ, ايرىق­شا قورعاۋعا الىنعان. سوڭعى 30-40 جىل­دا كەزدەسپەي جۇرگەن قار بارى­سى­نىڭ دا اتالىعى مەن انالىعى وگەم تاۋىنىڭ ماق­پالكول جاعا­سىن­دا پايدا بولعان­دىعىن پارك ما­مان­دارى انىقتاپ, بەينەتاسپاعا ءتۇ­سىرىلىپ الىندى. قورعاۋ مەن كۇزە­تۋدى جاقسارتۋدىڭ ناتيجەسىندە سوڭ­عى جىلدارى پارك جەرلەرىندە جا­بايى اڭدار مەن قۇستاردىڭ سانى تۇراقتى تۇردە ارتا تۇسۋدە. پارك اۋماعىندا ورمان القاپ­تارى مەن جانۋارلاردى ورتتەن قور­عاۋ – ءبىرىنشى كەزەكتەگى ءىس. جىل سا­يىن ورتكە قارسى مينەرالدىق جو­لاق­­تار جاسالادى. ورتكە جول بەر­مەۋ­­دىڭ بارلىق قام-قارەكەتى قولدا­نى­­لادى. وسىنداي جۇمىستاردىڭ ءنا­تي­جەسىندە كەيىنگى ەكى جىلدا پارك اۋ­ماعىندا ورتكە جول بەرىلمەي كەلەدى. مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار مىندەتى دە وڭاي ەمەس. ەرەكشە قورعا­لا­تىن تابيعي اۋماقتاردىڭ ساقتالۋ ءتارتىبىن قاداعالاۋ جانە سۇعاناق­تىق­قا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ ماق­ساتىن­دا رەيدتەر ءجيى ۇيىم­داس­تىرىلادى. 2006-2010 جىلدارى 130 زاڭ بۇزۋ­شى­لىق انىقتالىپ, 113 ادام اكىم­شى­لىك جازاعا تارتىلدى. 786,0 مىڭ تەڭگەگە ايىپپۇل سالى­نىپ, ءوندىرىل­دى. 39 ادامنان 2 ملن. 217 مىڭ تەڭگە ءوندىرۋ ءۇشىن سوت ورىن­­دارىنا بەرىلدى. وكىنىشكە قا­راي, پاركتىڭ ماتە­ريال­دىق-تەحني­كا­لىق بازاسى قازىرگى زامان تالابىنا ساي ەمەس. ءورت ءسوندىرۋ اۆتوماشي­نالارى, جەر وڭدەيتىن دت-75, متز-82 تراكتورلارى, ارنايى تەحنيكا مەن جابدىقتار جەتىسپەيدى. بيۋدجەتتەن 2009-2010 جىلدارى بىردە-ءبىر تەحنيكا بولىنبەدى. جاعدايدى تۇزەتۋ ءۇشىن دەمالۋشىلارعا قىزمەت كورسە­تۋ­دىڭ كولەمى مەن تۇرلەرىن ارتتىرا وتىرىپ, ءبىر پاترۋلدىك جەڭىل اۆتوموبيل, ءبىر متز-82 دوڭعالاقتى تراكتورىن سوقاسىمەن ساتىپ الدىق. قيىندىقتارعا قاراماستان, پارك ۇجىمى رەسپۋبليكاداعى ۇلتتىق پارك­تەر مەن تابيعي رەزەرۆاتتار ارا­سىندا جىلدىق رەيتينگىلىك كورسەت­كىشتەر بويىنشا 2009 جانە 2010 جىلداردا ءبىرىنشى ورىنعا يە بولدى. ۇلتتىق تابيعي پارك قىزمەتىن بارعان سايىن جەتىلدىرىپ, جاقسارتا ءتۇسۋ – باستى پارىز. بىراق بۇگىنگى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاعان پروب­لەمالار دا بار. ەڭ باستى, ۇلكەن پروبلەما مىناداي. باتىس تيان-شاننىڭ نەگىزگى ءبىر سىلەمى – بورالدايتاۋ. سول اسا ۇزىن تاۋ جوتاسى­نىڭ جارتىسى پاركتىڭ تۇلكىباس فيليالىنا, ال جارتىسى بايدىبەك اۋدانىنا قاراستى بورالداي ورمان مەكەمەسىنە بەكىتىلگەن. بۇل ءبولىنىس وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار الەمىن­دەگى تابيعي, ەكولوگيالىق, بيولو­گيا­لىق بايلانىستى اكىمشىلىك جولمەن قاساقانا, ادەيى ەكىگە بولگەندەي بولىپ تۇر. وسى وراشولاقتىق بيو­لوگيالىق الۋان تۇرلىلىكتى ساقتاۋعا, مولايتۋعا كوپ كەدەرگى كەلتىرۋدە. تەك ءبىر عانا مىسال: «قىزىل كى­تاپتاعى» ارقارلار بورالدايتاۋدىڭ وڭتۇستىك بەتكەيىندە قىستاپ, كوك­تەم-جازدا كوكبۇلاق, بوزتورعاي جوتالارى ارقىلى تالاس الاتاۋىنا قاراي ورلەيدى. بۇل ميگراتسيانى توقتاتۋعا نەمەسە ءبولىپ تاستاۋعا بولمايدى جانە بورالداي ورمان مەكەمەسى جەرلەرىندە پاركتەگىدەي ەرەكشە قورعاۋ ستاتۋسى جوق بول­عان­دىقتان, ارقاردى, باسقا اڭدار­دى سۇعاناقتىقپەن اتۋ جاع­داي­لارى ءجيى ورىن الادى. وسى ءوڭىر­دەگى ايرىقشا ارقارلاردىڭ ازا­يىپ بارا جاتۋى – كەشىرىلمەس كەمشىلىك. بۇل جاعداي جايىندا «ەگە­مەن قازاقستان» بۇ­رىن دا جازعان ەدى. ال جابايى رەگەل المۇرتى تەك سول بورالدايتاۋدا (بايدىبەك اۋدانى بولىگىندە دە, ءتۇل­كىباس اۋدانى بولىگىندە دە) عانا وسەدى. ونى دا كوزدىڭ قارا­شى­عىنداي قورعاۋ كەرەك. سوندىقتان, بورالدايتاۋدىڭ ءباي­دى­بەك اۋدانى بولىگىن سايرام-وگەم ۇلتتىق تابيعي پاركىنە قوسسا, بيولوگيالىق الۋان ءتۇرلى­لىكتى ساقتاۋعا كەپىل بولار ەدى. باتىس تيان-شاننىڭ ءبىر سىلەمى, كۇللى دۇنيەگە ايگىلى قاسيەتتى قازى­عۇرت تاۋىن ۇلتتىق پارك قۇرامىنا بەرۋ دە – وتە وزەكتى, شە­شىلمەگەن ماسەلە كۇيىندە قا­لىپ وتىر. سولاي ەتىلسە, ءوسىم­دىك­تەردى قورعاۋمەن بىرگە ءتۋريزمدى دامىتۋعا دا كەڭ جول اشى­لاتىنى تۇسىنىكتى. وسى پروبلەما­لاردىڭ وڭ شەشىلۋىنە ءتيىستى قۇزىرەتتى ورگاندار, اتاپ ايتقاندا, اۋىل شا­رۋا­شىلىعى مينيسترلىگى­نىڭ ور­مان جانە اڭشىلىق شارۋا­شىلى­عى كوميتەتى مەن وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى ىق­پال ەتەر دەگەن سەنىمدەمىز. جەڭىسبەك تۇرعانوۆ, سايرام-وگەم مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ  باس ديرەكتورى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى.