ءسوز

قاسىم مەن مۇقاعالي مۇقاعالي ماقاتاەۆ!* ونى وقىپ وتى­رىپ, تولقىماۋ, تەبiرەنبەۋ, ەمiرەنبەۋ ءمۇم­­­كiن ەمەس. ول تاۋ بولىپ كۇرسiنەدi, دالا بولىپ تولعانادى, وزەن بولىپ وكسيدi, بۇلاق بولىپ ەركەلەيدi, كەيدە تiپتi شەك­تەۋلi تiرشiلiكتiڭ شەڭبەرiنە سىيماي قۇلازىعان شاقتارىندا سامۇرىقتىڭ قا­ناتى­نان ۇستاپ, كوككە دە سامعاپ كەتكiسi كەلەدi. الابۇرتقان البىرت كوڭiلi شارتا­راپتى شارلاپ ال­قىنادى, مۇڭعا باتقان اساۋ جۇرەگi ءتۇپسiز دۇنيە سىرىن تولعاپ, ءار قياعا تالپىنادى. ول ءوزiنiڭ كوكiرەك – ساندىعىنداعى جان سىرىن اق قاعاز, قارا سيا ارقىلى جارقىراتا اشىپ, ارتىنا مول مۇرا شاشىپ كەتكەن اسا جومارت تالانت يەسi ەدi. كەڭ دۇنيە, ءتوسiڭدi اش, مەن كەلەمiن! الىنباعان اقىم بار سەندە مەنiڭ, بۇيرات قۇمدار – بۇيىعىپ شولدەگەنiم, بۋرا بۇلتتار – بۋسانىپ تەرلەگەنiم, – دەپ, قازاق جىرىنىڭ اسقار تاۋلارى مەن شالقار دالاسىنا جار سالا كەلگەن ەدi ول سوناۋ الپىسىنشى جىلدارى.  ونىڭ وسى­لاي بيiك سويلەپ, باتىل مالiمدەمە جا­ساي­تىن ءجونi دە بار. ويتكەنi, ول بەسiگiن تاۋ تەربەتiپ, وزەن الديلەگەن, اناسىنىڭ التىن قۇرساعىنان جىلاپ تۋعان ەمەس, جىرلاپ تۋعان, تىلسىمنىڭ سىرىنا, سە­زiم­­نiڭ نۇ­رى­نا شومىلعان جان ەدi. باس­قاشا ايت­قاندا, ولەڭ مۇقاعاليدان ەمەس, ولەڭ­نەن  مۇقاعالي جارالعان ەدi. سون­دىقتان دا ول باسىنان باقايشاعىنا دەيiن ولەڭ بوپ ءورiل­گەن, قولىنا قالام السا, ساۋساعىنان جىر ساۋلاعان جويقىن تالانت-تىن. ازاپتى كوپ تارتقان, قارا ولەڭدi كيە تۇتقان قازاقتاي حالىققا اباي, ماحامبەت,     جامبىل, ماعجان, Iلياس, قاسىم سياقتى ءتاڭiردiڭ  تارتقان توسىن سىيى ەدi. ول اباي­دى مۇرات تۇتتى. قاسىمدى قادiرلەدi. سوندىقتان دا: قۋات الىپ ابايدىڭ تiل-كۇشiنەن, جىر جازامىن ابايدىڭ ۇلگiسiمەن. اباي بولىپ تابىنسام بiر كiسiگە, اباي بولىپ تۇڭiلەم بiر كiسiدەن, – دەپ تولعاندى. مۇقاعالي اڭسارى, مۇقاعالي مۇ­ڭى, مۇقاعالي ساعىنىشى ۇلى ۇستا­زىنىڭ ادامزاتتىق ۇلى ارمانىمەن ۇندە­سiپ, ۇش­تاسىپ جاتتى. ادامزاتتى جىرلاۋ ءۇشiن, ادامنىڭ اسىل سەزiمدەرiن, iزگi قا­سيەت­تەرiن جىرلاۋ ءۇشiن ومiرگە كەلگەنiن اقىننىڭ ءوزi دە ەرتە ءتۇسiندi. سوندىقتان دا قىسقا عۇمىرىندا كۇيكi تiرلiكتiڭ كۇي­بەڭiنەن بو­يىن اۋلاق سالىپ, تۋعان حالقى­نىڭ قۋانىش, قايعىسىن, قادiر-قاسيەتiن, كiرشiك­سiز جان تازالىعىن, شەكسiز ماحاب­باتىن, ولشەۋسiز مەيiرiم-قايىرىمىن, كول­­دەي كوڭiلiن, ساعىنىشقا تولى ءومiرiن; بابادان قالعان بايتاق مەكەننiڭ اسقار تاۋلارىن, دارقان دالاسىن, وزەن-كولدەرiن, اسپانداعى قۇسى مەن جەردەگi جاندiگiنە دەيiن قاتارداعى پەندەلەرگە سەزiلە بەر­مەيتiن بiر كەرەمەت قۇدiرەت كۇشپەن جىرعا قوستى. جاراتىلىستىڭ حيكمەتiندە شەك جوق. «مەن بiر جۇمباق اداممىن, ونى دا وي­لا!», – دەپ اباي اتاسى ايتقانداي, مۇ­قا­عالي دا بiز ءۇشiن ءالi تولىق اشىلىپ بول­ماعان جۇمباق دۇنيە. كiم بiلسiن, وسى ءسات­تە ونىڭ «ماڭگiلiككە وزiمەن الا كەتكەن» سىر­عا تولى نازiك جانى قاپتالداعى الدە­بiر اق قايىڭنىڭ كوزiمەن بiزگە مەيiر­لەنە نۇرىن توگiپ, كۇلiمسiرەي قاراپ تۇر­عان دا شىعار. زادى, مۇقاعالي جىرلارىن جiلiك­تەپ, تالداپ, تاپتiشتەپ ءتۇسiندiرiپ جاتۋ بوس اۋرەشiلiك. ول مۇمكiن دە ەمەس. ابايدى, مۇقاعاليدى ءتۇسiنۋ ءۇشiن جۇرەك­تە كوز, سانادا ساڭىلاۋ بولسا جەتiپ جا­تىر. تەك وقي بiل, ويلانا بiل, سەزiنە بiل! شاپقان اتتاي, اتقان وتتاي زۋلاپ بارا جاتقان ۋاقىت-اي! وتكەندi ويلاساڭ, كوكi­رەگiڭ قارس ايىرىلىپ, كوزi­ڭە جاس كەلەدi. الماتىدا جىر كەشتەرiندە تۇعىرعا قون­عان قىرانداي ساڭقىل­داپ ولەڭ وقىپ, سو­ڭى­­نان جاس اقىن­داردى شۇبىر­تىپ ەرتiپ ءجۇ­رە­تiن كوڭiلi جاي­ساڭ, قول­تىعى كەڭ مۇ­قا­عالي اقىن­نىڭ دا دۇنيەدەن كوش­كەنiنە, مiنە, 35 جىلدىڭ ءجۇزi بولىپتى. 35 جىل. ءومiردi كەزiپ كەلەم. جانە 35 بولا ما؟ سەزiكتەنەم..., – دەپ جا­زىپ­تى ول 35-كە تولعا­نىندا. قايران اقىن جۇرەگi ەندi ون جىلدان كەيiن – قىرىق بەس جاسىندا ءومiر­مەن قوشتا­سارىن قالاي سەزiپ-بiلگەنiنە تاڭ قالاسىڭ. سودان بەرi دە 35 جىل ءوتiپتi-اۋ؟! مۇقاعالي ماقاتاەۆ بو­داندىقتان بورداي توزعان قازاقتىڭ با­سىنا   قارا بۇلت ۇيiرiلگەن قاتىگەز جىل­­داردا دۇنيەگە كەلدi. ول بابالارى – حانگەلدi, رايىمبەك باتىرلاردىڭ جو­رىق سارىندارىن, 1916 جىلعى قاندى قىرعىن – البان كوتەرi­لiسiنiڭ حالىق جادىنداعى جوقتاۋىن, 1931 جىلدىڭ اشتىق زارىن ءجور­گەگiندە جاتىپ تىڭدادى. مۇنىڭ اياعى 1941 جىلعى   جەسiرلەر مەن جەتiمدەر زا­رى­نا ۇلاستى. بالا مۇقا­عالي وسىنىڭ ءبارiن دە ءوز جۇرەگiنەن وتكiزدi. سوعىس جىلدارىنداعى اۋىل سۋرەتiن, ونداعى ادامدار تاعدىرىن, اسiرەسە ايەل­دەر قاسiرەتiن, ولاردىڭ الاساپىران iشكi جان­دۇنيەسiن مۇقاعاليداي كەڭ قامتىپ, جە­رiنە جەتكiزە جىر­لاعان اقىن جوق. وسى تاقىرىپقا جازىلعان قا­سىم امان­جو­لوۆتىڭ «اقىن تۋرالى اڭىز», «داريعا, سول قىزىنان»  كەيiنگi كلاس­سي­كالىق شى­عار­مالار  – مۇ­قا­عاليدىڭ جارالى جۇرەك­تەردi جۇباتقان شەرلi جىر­لارى بولدى. سۋ سۇراسا ءسۇت بەرگەن, ايران بەرگەن, قارتايىپ قالىپسىڭ-اۋ, قايران جەڭگەم؟ قارعانىڭ ۆالەتiندەي ەدiرەيiپ, قاسىڭا مىنا بiرەۋ قايدان كەلگەن؟ وسى بiر شۋماقتىڭ وزiندە قانشاما شىتىرمان تاعدىر, وكسiكتi ءومiر, وكiنiش پەن قايعى, ساعىنىش پەن سابىر  جاتىر. «كۇر­كiرەپ كۇندەي ءوتتi عوي سوعىس», دەپ قاسىم اعاسى ايتقانداي, سوعىستان سوڭعى 20-30 جىلدىڭ  كولەمiندە قازاق جىرى قا­نا­تىن كەڭگە جايىپ, كوركەمدiك بيiككە قۇ­لاش ۇردى. كەڭەستiك قاتال ساياساتتىڭ قات­پار-قاتپار توڭى جiبiپ, جىلىمىق بiلiنە باستاعان سول تۇستا اعا بۋىن – سىرباي, جۇبان, حاميت, قاليجان, قۋان­دىق, مۇزا­فار, عافۋلاردىڭ iزiن باسا ادەبيەتكە تۇمانباي, قادىر, ساعي, جۇمە­كەن, تولە­گەن, فاريزا باستاتقان تالانتتار توبى كەلدi. سولاردىڭ بەل ورتا­سىندا باپسىز شاپقان جۇيرiكتەي بۋىرقانا بۋ­سانىپ, تۇرپاتى بولەك مارقاسقا مۇقا­عالي دا ءجۇردi. ءسوز تانيتىن جۇرت مۇقا­عاليدى بiر­دەن مويىندادى. راس, قىزعا­نىشقا بوي الدىرعان كەيبiرەۋلەر مويىنداعىسى كەل­مەدi. بiراق, ارناسىنا سىيماي تاسىپ اققان قۋاتتى تالانت كەدەرگiلدەردiڭ ءبارiن كۇن­دەر وتە كەلە بۇزىپ-جارىپ, پوەزيانىڭ شەك­سiز دە  شال­قار ايدىنىنا جوڭكiلە جول تارت­تى. ونىڭ تاۋدىڭ تازا اۋاسىنداي, جiبەك ساما­لىنداي, تۇنىق بۇلاعىنداي ءمولدiر جىر­لارىنان تۋعان حالقى مەيلiن­شە سۋ­سىندادى. مۇقاعالي پوەزياسى –  سان قىر­لى گاۋھار تاستاي توڭكەرگەن سايىن توگiلiپ, الۋان ءتۇرلi ساۋلە شاشاتىن عاجايىپ پوەزيا. ول حح عاسىر پوەزيا­سىنىڭ الەم­دiك الىپ­تارى – پابلو نەرۋدا, گارسيو لور­كا, راسۋل عامزاتوۆ, ولجاس سۇلەي­مە­نوۆ, ەۆگەني ەۆتۋشەنكو, تاعى باسقا­لارمەن ۇزەڭگi قاعىس­تىرىپ, يىق تەڭەس­تiرگەن, ۇلى دان­تەنiڭ شى­ڭىنا وي قاناتى تالىپ جەتەتiن «قۇدiرەتتi كومە­دياسىنىڭ» ءوزiن تۋعان تiلiمiزگە ءتارجi­مالاپ جەتكiزگەن قازاق ادەبيەتiنiڭ اسا iرi وكiلi. مۇقاعالي ءوزiنiڭ انا سۇتiمەن قانىنا بiتكەن قازاقتىڭ قارا ولەڭiن پiر تۇتتى. تۋعان تiلiن تۋ ەتiپ كوتەردi. حالقىنىڭ اسىل قاسيەتتەرiن بەسiكتە جاتىپ بويىنا سiڭiردi. ءوز ۇلتىن جان-تانiمەن سۇيە بiلدi. ۇلى ساعىنىشتان, ۇلى ماحابباتتان, ۇلى جۇرەك­تەن عانا ۇلى جىرلار تۋاتىندىعىن تاعدى­رىمەن دە, ولەڭiمەن دە دالەلدەپ كەتتi. باتار, كەتەر كەلمەسكە كۇنiم مەنiڭ, قالار بiراق كيەلi تiلiم مەنiڭ قاسiرەتتi شاقتاردان تۇڭiلگەندە, قاسيەتتi تiلiمنەن تۇڭiلمەدiم, – دەپ جىرلادى مۇقاعالي. كiمنەن ءتۇڭiلدi, نەدەن ءتۇڭiلدi? وسىعان بiر وي جiبەرiپ قارايىقشى, اعايىن. كەيبiر ەستەلiك ايتۋ­شىلار: «ويباي, مۇقاعالي انادان قيا­نات كوردi, مىنادان جاپا شەكتى», دەپ جاتادى. اقىن دا ەت پەن سۇيەكتەن جا­رال­عان پەندە. مىناۋ قىم-قۋىت تiرشi­لiكتە بiرەۋلەرگە وكپەلەگەن شىعار, بi­رەۋگە رەنجiگەن بولار. تiپتi تۇرمىس تاۋ­قىمەتiن دە كورگەن شىعار. ونى كiم كورمەدi? ەكi قازاقتىڭ بiرi كوردi. وعان بولا تۇڭiلەتiن مۇ­قاعالي ەمەس. بiز بiلەتiن مۇقا­عاليدىڭ مۇڭى جەكە باستىڭ كۇيiنiشi ەمەس, ودان الدەقايدا تەرەڭدە جاتىر. مۇقاعاليدى بiز ءالi تولىق ءتۇسiنiپ بولعانىمىز جوق  دەۋi­مiزدiڭ سەبەبi دە سوندا. راس, مۇقاعالي ءوز ءداۋiرiن بارىنشا جارقى­راتا جىر­لاعان اقىن. الايدا, ونىڭ دا ايتا الماي كەتكەن, ايتسا دا تۇسپالداپ قانا ايتىپ, وزiمەن بiرگە الا كەتكەن اسقاق ارمانى قانشاما؟! ونىڭ ءوز زامانىنىڭ قالى­بىنا سىيماي, تارپاڭ مiنەز تانى­تىپ, اينالاسىنان ءتۇڭiلۋi – ۇلت ازات­تىعىنا دەگەن iڭكارلiك ەدi.  مۇنى كەزiن­دە بiرەۋ ءتۇسiندi, بiرەۋ تۇسiنبەدi. مۇقاعاليدىڭ باستى قاسiرەتi مiنە, وسىندا. «قاسiرەتتi شاقتاردان ءتۇڭiل­گەندە, قاسيەتتi تiلiم­نەن تۇڭiلمە­دiم», دەۋiندە ۇلكەن ءمان بار. تاۋەل­سiزدiك قول جەتپەس قيالداي كورiن­گەن مۇقاعالي عۇمىر كەشكەن كەڭەستiك كەزەڭدە قازاق ۇلتىنىڭ تۋعان تiلدەن باس­قا تايانىشى دا, ءۇمiتi دە قالماعان ەدi. ونىڭ: «ايتىپ وتكەن اقىندا ارمان بار ما؟» دەپ وكiنiش بiلدiرۋi دە سون­دىقتان. ماعجاندار بولسا, ايتارىن ايتىپ, اتىلىپ كەتتi. قيت ەتسەڭ, قيىپ تۇسەتiن الماعايىپ زامان كەيiنگi اقىن­داردى اۋىز باعىپ, اڭداپ سويلەۋگە ءماج­بۇر ەتتi.  بۇل تۇرعىدان العاندا, امانجولوۆ پەن ماقاتاەۆ تاعدىرلاس. قاسىم ءوزi تۋرالى تولعاۋىندا: «ارپا­لىس, الا­قۇيىن زامانالار, ارباسىپ تۇرىپ الدى مەن نە ەتەمiن؟» – دەپ نازالاندى. ءتۇسiن­­گەن ادامعا ول ءولiم مەن ءومiر ورتا­سىندا جاتقان ساتتەگi ءوزiنiڭ جانتالاسى ەمەس, الاقۇيىن, ارپالىسقان زامانالار كەسiرiنەن تالكەككە تۇسكەن تاۋەلسiزدiك تاعدىرىن بۇركەمەلەپ جەتكiزiپ وتىر. «و, بوستاندىق, مەن سەنi قۇداي كو­رەم!» – دەپ جازدى مۇقاعالي  «چيلي – شۋاعىم مەنiڭ» پوەماسىندا. مۇقا­عاليدىڭ دا چيلي حالقىنىڭ تاعدىرىن جىرلاعان بولىپ, ءوز حالقىنىڭ ازات­تىعىن كوكسەپ وتىرعاندىعى كۇمانسiز. الايدا, ولار تاۋەلسiزدiكتiڭ تۇبiندە بiر كەلەرiن سەزiپ بiلدi: سەن نەتكەن باقىتتى ەدiڭ, كەلەر ۇرپاق قارايمىن ەلەسiڭە مەن تاڭىرقاپ! – دەدi قاسىم. بiلەمiن, كەرەمەت بiر كۇن كەلەدi! جاينايدى جاسىل باعىم, گۇلدەنەدi! – دەدi مۇقاعالي. ايتقاندارى ايداي كەلدi. وسىدان كەيiن مۇنداي اقىنداردى قالاي اۋليە دەمەسسiڭ! «قازاق پوەزياسىنا ۇلى وتان سوعى­سى قاسىمنىڭ «اقىن تۋرالى اڭىزىن» بەردi. ونداي پوەما تۋعىزا الماعان قازاق – حالىق بولىپ تا تانىل­ماس ەدi. مەن وسىنداي ءسوزدi مۇقاعالي جانە ونىڭ ەڭ عاجاپ سوڭعى شىعارماسى «جان ازاسى» دەپ اتالاتىن رەكۆيەمi تۋرالى دا ايتامىن. مەن قا­سىمنىڭ پوەماسىن وپتيميستiك تراگەديا دەپ اتاعانمىن. مۇقاعاليدىڭ «رەكۆيەمiن» دە سولاي وپتيميستiك تراگەديا دەپ اتايمىن. بiز ءومiردi ءسۇيۋدi, ونى بيiك پوەزياعا اينال­دىرۋدى وسى ەكi اقىننان ۇيرەنۋiمiز كەرەك» – دەدi مۇقاعاليدىڭ 1982 جىلى شىققان ەكi تومدىعىنا جازعان العى­سوزiندە قازاق­تىڭ ابىز اقىنى ءابدiلدا تاجiباەۆ. بۇل پiكiرگە بiز دە قوسىلامىز. سەبە­بi, مۇقاعالي – قازعان سايىن تەرەڭ­دەي بەرەتiن شىڭىراۋ, كوسiلگەن سايىن كوك­جيەگi كەڭي تۇسەتiن شەكسiزدiك. ونىڭ قاناتتى انگە اينالىپ, قازاق اسپانىندا سامعاپ ۇشىپ جۇرگەن جىرلارىنىڭ ءوزi نەگە تۇرادى! ول ەپيكالىق جانردا دا شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرعان جوق. ساياسي تاقىرىپقا جازىلعان پوەمالارىنىڭ ءوزi ەشقاشان قۇنىن جويمايتىن, ۋاقىت وتكەن سايىن جارقىراي تۇسەتiن, توت باسۋدى بiلمەيتiن اسىل تۋىندىلار. توي ۇستiندەگi شاعىن سوزiمiزدە ءبارiن قامتىپ ايتۋ مۇمكiن ەمەس. تاۋبە دەيiك, اعايىن! مۇقاعالي اڭ­ساعان كەرەمەت كۇنگە ول جەتپەسە دە ءتورت قۇبىلامىز تۇگەل, مiنە, بۇگiن بiز­دەر جەتiپ وتىرمىز.  ول كەرەمەت كۇننiڭ اتى – تاۋەلسiزدiك! بۇگiن مەنiڭ تۋعان كۇنiم وي, ءبالi-اي, مىنا جۇرتىم نەگە جاتىر تويلاماي؟ بiر توي جاساپ بەرەر ەدiم ءوزiم-اق, ءتاڭiرiمنiڭ جارىتپاي-اق قويعانى-اي! – دەپ نالىعان مۇقاعاليدىڭ حان­تاڭiرi بوكتەرiندە  – شالكودە جايلا­ۋىن­دا شالقىتىپ تويىن جاساپ جاتقا­نىمىز دا تۇپتەپ كەلگەندە تاۋەلسiز­دiكتiڭ ارقاسى. وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن استانادا – پرەزيدەنتتiك مادە­نيەت ورتالىعىندا مۇقاعاليعا ارنال­عان كەش وتكiزiپ, سول كەشتiڭ اتىن «قازاق جىرىنىڭ حان­تاڭiرi» دەپ اتاپ, مۇقا­عاليدى تۇڭعىش رەت حانتاڭiرiگە تەڭەگەنبىز. وسى ايت­قانىم – ايتقان! ولاي بولسا, تاۋەل­سiزدiگiمiز باياندى بولعاي, ەلiمiز, ەلتۇتقاسى – ەلباسىمىز امان بولعاي, ءحانتاڭiرiنiڭ بوكتەرiندە تۋىپ, ءوزi دە قازاق جىرىنىڭ حان­تاڭiرiنە اينالعان مۇقاعاليداي ارۋاق­تى اقىنى­مىزدىڭ رۋحى جاس ۇرپاققا جار بولعاي, كيەلi قارا ولەڭنiڭ التىن كiندiگi ماڭگi ۇزiلمەگەي دەپ تiلەيiك. نەسiپبەك ايت ۇلى,  اقىن, قازاقستان جازۋشىلار وداعى م.ماقاتاەۆ اتىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.