عالامتوردىڭ ەڭ ۇلكەن الەۋمەتتىك جەلىلەرىنىڭ ءبىرى Facebook دەپ اتالادى. سودان تۇركيا قازاقتارىنىڭ سول ەلدەگى تاريحي كينوعا تۇسكەنى تۋرالى اقپاراتتى كوزىمىز شالىپ قالدى. فيلم سوناۋ 1965 جىلى ومىرگە كەلگەن ەكەن. عاجابى سول, وندا ايگىلى مۇستافا وزتۇرىكتىڭ اكەسى دە ويناپتى. تاعى ءبىر قىزىعى, بىزگە سوڭعى ون جىلدىڭ بەدەرىندە جەتكەن «قاراجورعا» ءبيىن قانداستارىمىز 46 جىل بۇرىن وسى فيلمدە ورىنداپتى.
وقيعا قالاي بولىپ ەدى؟ 1965 جىلى كينوعا تۇسكەن قانداستارىمىزدى قازىر كىم بىلەدى؟ مىنە, وسى سۇراقتارعا جاۋاپ الۋ ءۇشىن ىستامبۇلداعى ميمار سينان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ابدۋاقاپ قارامەن ينتەرنەت ارقىلى تىلدەسىپ, اڭگىمەلەپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
– قازاقتار 1952-1954 جىلدارى التايدان گيمالاي, ودان پاكستان ارقىلى تۇركياعا كوشىپ كەلگەن. ولار ارقاشان تاريحىن, ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن تۇرىكتەرگە تانىستىرۋ ءۇشىن كەز كەلگەن ورايلى ءساتتى پايدالانا بىلگەن, – دەيدى عالىم. – سونىڭ ءبىرى كينو سالاسى بولعان كورىنەدى. وعان 1965 جىلى تۇسىرىلگەن “قاراوعلان” كينوسى دالەل بولا الادى. اتالمىش تۋىندى 1965-1972 جىلداردا 7 سەريا بوپ ءتۇسىرىلگەن. سونىڭ ەكەۋىندە قازاقتار قوسىمشا رولدەردە ويناعان ەكەن. ولار «التايدان كەلگەن جىگىت” جانە “جامۇقانىڭ كەك قايتارۋى” دەپ اتالادى.
مەنىڭ تاڭ قالعانىم, جاڭاعى اتتارى اتالعان فيلمدەردەگى كىشىگىرىم رولدەردە جۇرگەنىنە قاراماستان اتالارىمىزدىڭ سول كارتيناعا وزدەرىنىڭ ۇلتتىق بوياۋلارىن سىڭىرە ءبىلۋى. وعان دالەل – كينوداعى قازاق كيىمدەرى مەن كيىز ءۇي, بي جانە اندەر.
«قاراوعلان» تۇركيالىق جازۋشى سۋات يالاز شىعارماسىنىڭ قاھارمانى رەتىندە ومىرگە كەلگەن فيلم. ول كەيىپكەر ءحىىى عاسىرداعى شىڭعىسحان ۋاقىتىندا ءومىر سۇرەدى. شيراق, اقىلدى, باتىل, مىقتى جاس باتىر رەتىندە سومدالعان قاراوعلان ادىلەتسىزدىككە قارسى كۇرەسۋشى تۇلعا. اتاقتى جامۇقانىڭ ز ۇلىمدىقتارىنا تويتارىس بەرەدى. بۇل كەيىپكەردى تۇرىك حالقى قاتتى ۇناتادى. وسىنى بايقاعان جازۋشى سۋات يالاز شىعارماسىن كينوعا بەيىمدەيدى. ءسويتىپ, ونىڭ العاشقى سەرياسى – “التايدان كەلگەن جىگىت” 1965 جىلى ومىرگە كەلەدى. ودان كەيىن التى سەريا ءوز جالعاسىن تابادى.
سۋات يالاز ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كينوعا ىستامبۇلداعى قازاقتاردى كوپ پايدالانعان ەكەن. فيلمگە قاراپ وتىرساق, ونداعى اكتەرلەردىڭ كيىمدەرى ءبىزدىڭ ۇلتتىكى. كەرەي تىماق, بەشپەت, شاپان. سونداي-اق وندا ءبىر كيىز ءۇي كوزگە تۇسەدى. «بۇل قايدان كەلگەن؟» دەپ سوندا فيلمدە قاتىسقان اعالارىمىزدان سۇراعانىمىز بار. سويتسەك ول ءتۇركيادا ءبىر اي ىشىندە جاسالعان ەكەن. ونى قوبداباي دەگەن اقساقال ءوزى جاساپتى.
اجە-اپالارىمىز كيىز باسقان. وعان ءبىر تۇرىك بايى دەمەۋشى بولىپتى. ونىڭ جاعدايىن تاعى دا جوعارىداعى فيلمدە بولعان كىسىلەردەن سۇراساق: «كوپ اقشا العامىز جوق. ماقسات – كينوعا قاتىسىپ, قازاقتى تانىتۋ بولدى. جانە باستى رولدەردە ەمەس, قاراپايىم, ۇساق-تۇيەك فيگۋرانت رەتىندە تۇستىك قوي. سوندىقتان كۇنىنە 5 ليرادان عانا الدىق», – دەيدى.
ءيا, سولاي. اتالارىمىز اتاق ءۇشىن ەمەس, ەل قامى مەن سالت-ءداستۇردى تۇرىكتەرگە تانىتۋ ءۇشىن قاتىسقان عوي كينوعا. ءسويتىپ, مۇندا جاسى ەگدە تارتقان اقساقال, جاس بالا, ءبارى كينوعا ءتۇسىپ قالعان. ماسەلەن, ءوزىمنىڭ ناعاشى اتام, وسىدان جيىرما جىل بۇرىن قايتىس بولعان قاھارمان قاجىنى فيلمنەن كورىپ ەرەكشە سەزىمگە ءبولەندىم. قازىر سول ادامداردىڭ كوبى قايتىس بولعان. سوندىقتان تۇركياداعى كوپتەگەن قانداستارىم فيلمدە اتالارىن نەمەسە اكەلەرىن, اجەلەرىن كورىپ, ولارمەن كينوبەينە ارقىلى جۇزدەسۋدە. سونداي جانداردىڭ ءبىرى ايگىلى سپورتشى مۇستافا ءوزتۇرىكتىڭ اكەسى كابەن (شىن اتى كاكىمباي) وزتۇرىك دەر ەدىم. ول كىسى كوش باستاعان جەتەكشى, دومبىرا تارتاتىن جانە ولەڭ جازاتىن بەساسپاپ ادام بولعان. اعامىز فيلمدە وسى ونەرلەرى ارقىلى قالىپ قويعان.
ءبىر ەپيزودتا كابەن قاجى دومبىراسىمەن ايگىلى «قاراجورعا» ءبيىنىڭ كۇيىن شەرتىپ وتىرعانى بايقالادى. ال ءبيدى قابىلاقات دەگەن اعامىز ورىنداپ بەرگەن. كەلەسى كورىنىستە قازاق ءانى دە ەستىلەدى. وندا ەر ادامدار مەن ايەلدەردىڭ سىبىزعى جانە دومبىرامەن قوسىلىپ “جەتىارال جەرىم-اي” ءانىن شىرقاپ وتىر. الماتىدان كەلگەن ءبىر مۋزىكا زەرتتەۋشىسى مۇنىڭ قازاقتا از كەزدەسەتىن ءۇردىس ەكەنىن كورسەتە كەلىپ: “سىبىزعى مەن دومبىرا ەكەۋىن ءبىز قازىرگى كۇندە ەندى-ەندى پايدالانىپ كەلە جاتىرمىز. ال ونى تۇركيالىق قازاقتار بۇرىن دا جاقسى پايدالانعان ەكەن”, دەگەندى ايتتى.
[nggallery id=5]
دايىنداعان ارشات ورازوۆ.