باستاپقى بەت. جينالعان كىتابى جوق ءۇيدى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. ونى جانى جوق دەنەگە تەڭەگەن ەكەن ءبىر دۋالى اۋىز. ال اۋزى-مۇرنى قىمبات جيھازعا تولى, بىراق ءبىر كىتابى جوق ۇيدەن قانداي اسەر الار ەدىڭىز؟ شىرىگەن جۇمىرتقانىڭ ءيىسى مۇڭكىپ, كەكىرىك اتقىزاتىنىن بايقاپتى تاعى ءبىر تۇلعا. ال ءتورت قابىرعاسىنا تۇگەلىمەن كىتاپتار سىقاي جينالعان شاڭىراقتان يماندىلىق جىلۋى مەن جان شۋاعى توگىلىپ, كوڭىل مارقايىپ, رۋح اسقاقتاپ, سابىرلىلىق سالتانات قۇرۋمەن بىرگە ىشكى دۇنيەڭ ساف تازا اۋامەن جاڭعىرىپ, بەيكۇنا الەمگە ۇشىپ كەتكەندەي اسەرگە بولەنەتىنىن جاسىرماپتى. بۇل تۇيسىكتىڭ جاي ءبىر اسىرە سوزبەن شىلانباعانىن اڭعاراسىز. شىنىندا دا كىتابى كوپ ءۇي وزگەشە سانىمەن كوز قىزىقتىرماي ما؟ جانىڭدى نۇرعا بولەمەي مە؟ اربىرىنە كوز توقتاتقان سايىن مىسىڭدى باسىپ, قايسىسىن قالارىڭدى بىلمەي ساسقالاقتاپ, ءسۇيىنىستى كۇيگەلەكتىككە سالىناتىنىڭدى سەزەسىڭ.
كىتاپ الەمى – وي الەمى. دەمەك جەكە كىتاپحاناسى بار ءۇي ورمانداي ويىمەن باي ءارى بازارلى دا نازارلى, قىزۋلى دا قىنۋلى, ءداپ ءبىر ءبىلىم تەڭىزىندەي كولكىپ جاتقان كوك ايدىن. جەلكەنىن كەرگەن قايىعىڭ ءبىلىم جاعالاۋىنا شىققانشا بەلىڭدى تالدىرماس, لەزدە سىرىن الدىرماس. ەڭ كەرەمەتى – تۇماسىنان تۇنىعىنا قانىپ ءبىلىمنىڭ, قول سوزىم جەردەگى ءلاززاتىنا كۇندە باتارسىڭ ءىلىمنىڭ... القيسسا, جەكە كىتاپحانا جونىندەگى اڭگىمەنىڭ باستاپقى بەتىن اشايىق...
كىتاپ قالاي جينالادى؟ جان تىلەۋى قانداي ارەكەتكە دە بارعىزادى. ىقىلاستى ىسكە توسقاۋىل جوق. كىتاپ جيناۋدى حوببي ەتىپ العاندار بار. جاڭا كىتاپ كورسە, دەگبىرى قالمايدى. قاشان تاڭسىعى قولىنا تۇسكەنشە تاماق ءىشۋىن ۇمىتادى. حالىق جازۋشىسى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ سويتكەن. ون مىڭنان استام كىتاپ قورى بار جازۋ كابينەتىندە تالاي بولعانبىز. ءتورت قابىرعاسى سىقاپ تۇر. «ءتولباسى» جورج ساندتىڭ ەكى تومدىق «كونسۋەلو» كىتابى بولىپتى. ول كەزدە تاڭداۋلى كىتاپتارعا تەك جازىلىم ارقىلى عانا قول جەتەدى. حاليما جەڭگەي ەكەۋى ساعات 9-دا اشىلاتىن دۇكەن الدىنداعى كەزەككە تاڭعى 5-تە تۇراتىن كورىنەدى. وسى تاسىلمەن بارلىق كلاسسيكتەردىڭ شىعارمالارىن جيناپتى. ازاعاڭنىڭ ارتىندا باي كىتاپ مۇراسى قالدى. ازىرگە سول كۇيىندە يەسىز, قۇلازىپ تۇر. ءتۇبى نە بولادى؟ بالالارى ساقتاي السا جاقسى. ءبىر مادەني مەكەمەگە, نە جوعارى وقۋ ورنىنىڭ يەلىگىنە قۇنتتاپ تاپسىرسا رۋحاني مۇرا ساقتالىپ, كوپتىڭ ىرىزدىعىنا اينالار ەدى-اۋ. مۇنداي مىسالدى كورىپ ءجۇرمىز. كورنەكتى عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ جەكە كىتاپحاناسى ءوزى باسقاراتىن پرەزيدەنتتىك مادەني ورتالىقتىڭ ءبىر كەڭ بولمەسىنە جايعاستىرىلعان. وقىرمان يگىلىگىنە اينالعان. وسىنداي ۇلگى كوبەيسە دەيسىڭ.
ءسابيت مۇقانوۆ تا كىتاپ جيناۋعا اسا سەرگەك قاراعان. ماسكەۋدە, لەنينگرادتا وقىعان جىلدارى الماتىداعى ۇيىنە الدەنەشە ءجاشىك كىتاپ جىبەرىپ تۇرعان. ەل ارالاي قالعاندا الدىمەن كىتاپ دۇكەندەرىنە سوعىپ, ماۋقىن باسادى ەكەن. كىتاپحاناسىنىڭ اجارىن كونە كىتاپتار, الاش ارىستارىنىڭ ەڭبەكتەرى اشىپ تۇرعانىنان حاباردارمىز.
قازاقتىڭ قادىر مىرزا-ءالىسى ءار اپتانىڭ ەكى-ءۇش كۇنىندە كىتاپ دۇكەندەرىن ارالاۋدى ماشىق قىلعان. ماسكەۋدەن شىعاتىن «كنيجنوە وبوزرەنيە» گازەتى ارقىلى جاڭا كىتاپتار ءتىزىمىن جاساپ الىپ, قۋىپ ىزدەپ, قولىنا تۇسىرەتىن بولعان. «ادامداردان الماعانىمدى كىتاپتان تاپتىم», دەپ كىتاپتى ومىرلىك رۋحاني سەرىگى ەتىپ وتكەن ساعات ءاشىمباەۆ ستۋدەنت كەزىنەن-اق تىرنەكتەپ جيناستىرا باستاعان. سونىڭ ناتيجەسىندە اسا باي كىتاپحانا قورىن تۇزگەن. ساعاتتىڭ كىتاپ جيناۋ قۇپياسى دا قىزىق. «قارا بازارعا» بارىپ, قىمبات بولسا دا ەكى-ءۇش داناسىن ساتىپ الادى ەكەن.
اقسەلەۋ سەيدىمبەك بولسا كوركەم شىعارمالاردان گورى تاريحي, فيلولوگيالىق كىتاپتاردى باسىم جيناعان. عىلىمي جۇمىستارىن جازعاندا اكادەميالىق ورىندارعا سيرەك بارىپ-اق قول سوزىمداعى سورەدەن بارلىق كەرەگىن تاۋىپ وتىرعانىن ايتۋشى ەدى. جانە ءبىر ەرەكشەلىگى, ونىڭ كىتاپتارى بوس قالانىپ تۇرماپتى. ساپىرىستىرىپ قوتارا وتىرىپ, قاجەتىنە جاراتقان. كوزقانىقتىعى سونداي, ون مىڭنان اسا كىتابىنىڭ ارقايسىسى قاي جەردە تۇرعانىن جازباي تاني الىپتى. دەمەك كۇندەلىكتى اس-سۋىنداي قاجەتتىلىگىنە كىرىگىپ كەتكەن عوي.
بۋكينيست دۇكەندەرىنەن سومكە تولتىرىپ قايتۋدى ادەتكە اينالدىرعان جازۋشىلار نە سان. سونداي جانكەشتى كىتاپ جيناۋشىنىڭ ءبىرى وتەجان نۇرعاليەۆ بولعان. مارقۇم الا دورباسىن ۇستاپ, ايەلىن قولتىقتاپ الىپ بۋكينيست دۇكەندەرىن ارالاۋدان جالىقپايدى ەكەن. اقىن-فيلوسوف اۋباكىر نالىباەۆ تا جەكە كىتاپحاناسىن وسىنداي جەردەن تولىقتىرا ءبىلىپتى. لەرمونتوۆتىڭ 1932-1940 جىلدارى جارىق كورگەن 6 تومدىق شىعارمالار جيناعىن بۋكينيستەن بولماسا قايدان ساتىپ الار ەدى؟
وسى جەردە ءبىر پىكىردىڭ شەتى قىلتيادى. شەتەلدەردە بۋكينيست دۇكەندەرىنىڭ جۇيەسى قاتتى دامىعان. سونداي-اق كىتاپقۇمارلار ۇيىمىنىڭ جۇمىستارى جولعا قويىلعان. سوعان وراي وقىلىم دەڭگەيى جوعارىلاپ وتىر. ءتىپتى جەكە كىتاپحانالاردىڭ قورىن ءۇستەمەلەۋمەن اينالىساتىن كومەك قىزمەتتەرى دە بار بولىپ شىقتى. وسى تەكتەس ءۇردىستى وزىمىزدە قالىپتاستىرۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرىپ كورسە قايتەدى؟
كىتاپحاناسىن كادىمگىدەي قۇمارتىپ, ساپالى جيناعاننىڭ ءبىرى – ايتۋلى اقىن تەمىرحان مەدەتبەك. ءجۇردىم-باردىم ەمەس, تالعاممەن جيناپتى. بۇگىندە سونىڭ يگىلىگىن وزىمەن قاتار وزگەلەر دە كورۋدە. مۇنداي جارقىن مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.
ءار نارسەنىڭ ءتيىمدى تەتىگى بولادى. سونىڭ قىبىن تابا بىلگەننىڭ ۇپايى تۇگەل. ايتالىق, كىتاپ ناسيحاتىنىڭ قايتارىمىنا ۇمىتتەنگەن ابزال. جاڭا كىتاپ وقىرماندار نازارىنا جەدەل ىلىكسىن دەڭىز. جازۋشىلارمەن كەزدەسۋدىڭ سوڭى كىتاپپەن تابىسۋدىڭ دانەكەرىنە اينالىپ جاتادى. اۆتورلارمەن بەتپە-بەت ءجۇزدەسۋ كىتاپقا دەگەن قۇمارلىق وتىن مازداتادى.
ستۋدەنت, سەن, كىتاپ جيناۋدى قولعا الدىڭ با؟ جاس مامان, وزىڭدەگى كىتاپ قورى قوردالانىپ كەلە مە؟ باياعىدا قىرداعى قويشىنىڭ ۇيىنەن كوپ كىتاپ كورەتىنبىز. بۇگىن شە؟ مايدان وتىندە كىتابىن جۇرەگىنە قىسىپ مەرت بولعانداردىڭ ارداقتى سەزىمىندەي سەرگەكتىك, كىتاپقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سۇيىلىپ كەتكەن جوق پا؟ ويلاسايىقشى.
مۇحتار ماعاۋين جاڭا پاتەرگە كوشە قالسا, سونىڭ ەڭ ۇلكەن بولمەسىن جەكە كىتاپحاناسىنا سايلاپ الادى ەكەن. «ءۇيىمدى دە وسى كىتاپتارىم ءۇشىن كەڭەيتتىم, ايتپەسە, ءبايبىشەمىز ەكەۋمىزگە ءبارىبىر ەمەس پە؟» دەپ سىر اشىپتى قالتاي مۇحامەدجانوۆ.
كىتاپ قالاي وقىلادى؟ قۇراندا دا كىتاپ وقۋعا مىندەتتەيتىن سۇرە بار. وقۋ – ءبىر پارىزىڭ, يماندىلىققا كەلۋىڭنىڭ كەپىلى ىسپەتتى. وقىمىستىلار وقىماسا وي توقىرايتىنىن ايتقان. وقىماعان سانادا ساپالىق وزگەرىستەر كەمشىن سوعادى ەكەن. اقپاعان سۋدىڭ بورسىعانى سەكىلدى تاتىمسىزدىقپەن تۇيىقتالادى. ەندەشە, كەل, وقىلىق!
كىمدەر قالاي وقىعان؟ ارينە, ارقالاي. دايىن ءتاسىل جۇكتەلمەگەن. ءاركىمنىڭ پارقىنا وراي, قالاۋىمەن. بالا جاستان كىتاپقا باۋلىنسا, ەسەيگەندە دە سول ۇيىرسەكتىگىنەن اجىراماس ەدى-اۋ. وكىنىشكە قاراي, قولىنا كىتاپ ۇستامايتىن اتا-انا جاس جەتكىنشەگىنە بوس ۋاعىز ايتادى. قايدان ءناتيجە بولسىن.
قازىر كىتاپ وقۋعا ءۇندەيتىن ءتيىمدى شارالار ۇيىمداستىرىلا باستادى. سونىڭ ءبىرى – «ءبىر ەل – ءبىر كىتاپ» جوباسى. بۇل جوبانىڭ يدەياسى اقش-تاعى بەلگىلى كىتاپحانالىق اكتسيانىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان. بىزدە ابايدىڭ «قارا سوزدەرىنەن» باستالدى. كەلەسى جىلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامانى» وقىلدى. ءسويتىپ جالعاسىپ جاتىر. بۇعان دا شۇكىر. ءبىر جاعى مىندەتتەلىپ, ءبىر جاعى ىقىلاس-ىنتا وياتتىرىپ دەگەندەي, كىتاپ وقۋعا جاپپاي كىرىسكەندەيمىز. ءايتسە دە «شىبىرتقىسىز» وقىعانعا نە جەتۋشى ەدى؟
قايتالاپ وقۋدىڭ بەرەرى مول. «ۇستەلدىك كىتاپ» دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. سونىڭ ۇلگىسى رەتىندە ەلباسى ن. ءا. نازارباەۆتىڭ ۇستەلىندە ءاردايىم اباي كىتابى جاتاتىندىعىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. تالاي جازۋشىلاردىڭ دا مۇنداي اۋەس, جۇرەك تۇكپىرىنەن استە اجىراتپايتىن عادەتتەرىن جىكتەسەك, ۇزاققا كەتەمىز. شىعارما جازامىن دەپ وتىرىپ, «اباي جولىنىڭ» ءجۇز بەتىن وقىپ تاستاعانىن اڭعارمايتىن «اڭعال» كلاسسيكتەرىمىز دە بولعان.
سونىمەن, كىم قالاي وقىعان؟ باۋىرجان مومىش ۇلى كىتاپتى سالىستىرا وقىپتى. ماسەلەن, لەرمونتوۆتىڭ, گەتەنىڭ, ابايدىڭ ولەڭدەرىن قاتاڭ ساراپتان وتكىزىپ,وي ەلەگىمەن سالىستىراتىن بولعان. ءسويتىپ ءوزى ۇكىمىن شىعارادى ەكەن. «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» ولەڭىنىڭ تۇسىنا – ابايدىڭ اۋدارماسىن بەستەن جوعارى باعالاپتى. كىتاپتىڭ شەتىنە ءوز ويلارىن ىرىكپەي جازىپ قوياتىندار قانشاما؟ ءتىپتى سالا قۇلاش ەسكەرتپەلەرىن دە سىيعىزا بىلگەن. ال كىتاپ بەتىنە ەش سىزات تۇسىرمەي, بۇكتەمەي, ماپەلەپ وقيتانداردىڭ ءوز ءتاسىلدەرى بار ەكەن. جەكە داپتەرگە كونسپەكتى جاسايدى. جازۋدى قيامەت-قايىمعا تەڭەيمىز عوي, ال وقۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن استە تومەندەتە المايتىنىمىز تاعى بەلگىلى. وعان جازىپ تا, وقي دا بىلگەن كلاسسيكتەرىمىز مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين جانە باسقالاردىڭ ونەگەسى كۋا. جانە دە ولار ءوز جەكە كىتاپحانالارىن جيناۋعا بارلىق عۇمىرىن قۇشتارلىقپەن ارناپ, ماڭگىلىككە مۇراعا قالدىرىپ كەتتى.
الەمدە ەڭ كوپ وقيتىن ەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارىنداعى جاپونيادا مەملەكەت تاراپىنان كىتاپ دۇكەندەرىنە قامقورلىق جاسالۋىمەن قاتار (قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ تومەندەتىلۋىمەن, ت.ب.), جەكە كىتاپحانالاردىڭ قورلانۋىنا دا ءمان بەرىلىپ وتىرادى ەكەن. كەيبىر دۇكەندەردە تۇراقتى تۇتىنۋشىلارىنا كىتاپ جەڭىل باعامەن ساتىلادى. كىتابى كوپ جانە دە ونى ءوزى عانا وقىماي, وزگەلەرمەن ءجيى ءبولىسىپ وتىراتىن كىتاپحانا يەلەرىنە ىنتالاندىرۋ سىيلىقتارى تاپسىرىلىپ تۇرادى. بىزدەگى سياقتى بەتى اشىلماي, ساۋساق تيمەگەن كىتاپتاردى ول جاقتا تابۋ قيىن سوعادى ەكەن. ءۇيلەرىندەگى اقجەم بولىپ, مۇقاباسىنىڭ توز-توزى شىققان كىتاپتاردى ماقتان ەتسە كەرەك.
جاسىراتىن نەسى بار, قازىر جاس ۇرپاق جەكە كىتاپحانا جيناۋعا ىقىلاسسىز. ءبىر كىتابى جوق وتاۋدى كورگەندە, كوڭىل قۇلازيدى.
باق-تارداعى كىتاپ ناسيحاتىنىڭ كەمشىندىگىنەن باسپالاردان جارىق كورىپ جاتقان ونىمدەر دەر كەزىندە تۇتىنۋشىلارعا جەتە بەرمەيدى. تەلەارنالارداعى, راديوداعى جاڭا كىتاپتىڭ تانىستىرىلىمى تۋرالى حابارلار ماردىمسىز, بولا قالعاننىڭ وزىندە ساپالىق جاعىنان كوڭىلدەن شىعا بەرمەيدى. ال بالالار كىتاپتارى جونىندە سيرەك ايتىلادى. وسىنىڭ ءبارى كىتاپ وقىلىمىنىڭ ارتۋىنا, جەكە كىتاپحانالاردىڭ ۇنەمى تولىقتىرىلىپ وتىرۋىنا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە كەدەرگى كەلتىرەدى.
ءسوز رەتى كەلگەندە ايتايىق, ازىرگە رەسپۋبليكالىق «كىتاپ جارشىسى» گازەتىنىڭ جاقسى تالپىنىسى مەن ىرگەلى ىزدەنىسى قۇپتارلىق. بىراق ونى جازدىرتىپ الاتىن بەلسەندىلەردىڭ ازدىعى قىنجىلتادى.
... قولدا كىتاپ بولسا, وقىلماي قويمايدى عوي.
كىتاپ قالاي «ۇرلانادى»؟ ءيا, جاقسى كىتاپ قولدى بولىپ, كادىمگى ماعىناسىندا ۇرلانادى ەكەن. ءسويتىپ يەسىنە قايتپاي قالاتىندارى دا بار. يەسىنىڭ قاتتىلىعىنان كوڭىلى اۋعان كىتاپتى قالاي دا قىستىرىپ كەتىپ, كەيىن وقىپ بولعان سوڭ, ۇرلىعىن ءوزى اشاتىندار كوپتەپ كەزدەسەدى. بۇدان نەنى بايقايمىز. كىتاپقۇمار جاننىڭ وزەگىن ورتەپ بارا جاتقان ىنتىزارلىقتى سەزەمىز. سوسىن بۇل قىلىعىنا كەشىرىممەن قارايسىز.
قىزىق بولسىن, مىنا ءبىر كۇلكىلى جايتتى, بەلگىلى جازۋشى دۋلات يسابەكوۆتىڭ ايتقانىنان كەلتىرىپ كورەلىك: «... قازىرگى ادامدارعا ءبىر كىتاپتى «وسىنى وقىپ شىعا عوي» دەپ ۇسىنعاننىڭ وزىندە, وتىرعان جەرىندە قالدىرىپ كەتەدى-اۋ. ءبىزدىڭ كەزىمىزدە قولعا تۇسپەي جۇرگەن وتە قۇندى دۇنيەگە (قۇندى كىتاپ, ارينە) كوزىمىز تۇسسە, جىمقىرىپ كەتپەۋدىڭ ءوزى «كۇنا» بولاتىن... تاعى دا سول اسقار ءسۇلەيمەنوۆ ەكەۋمىز. تولەگەن توقبەرگەنوۆتىڭ جەكە كىتاپحاناسىنداعى ەكى كىتاپقا كوڭىلىمىز كەتتى. سۇراپ الىپ وقىعانعا بەرمەيتىنىن بىلەمىز. ءبىرى – ۋيليام فولكنەردىڭ «وسوبنياك» دەگەن رومانى, ەكىنشىسى – گەنريح بەللدىڭ «گدە تى بىل, ادام» رومانى. وسى ەكى كىتاپتى توكەڭنىڭ ۇيىنەن الىپ شىعۋ ءۇشىن قانشاما تەر توكتىك دەسەڭشى. بىراق كەيىن وقىپ بولعان سوڭ ۇرلىعىمىزدى مويىنداپ, يەسىنە قايتارعانبىز».
سىنشى, مارقۇم سايلاۋبەك جۇمابەكوۆتىڭ جەكە كىتاپحاناسىنىڭ اسا باي بولعانىن ايتا كەلىپ, بەلگىلى جازۋشى جۇماباي شاشتاي ۇلى ونىڭ كىتاپقا دەگەن نيەتى مۇلدە باسقاشا ەكەندىگىن ۇلگى ەتىپ جۇرەدى. سايلاۋبەك ءجۇز اتتىڭ ىشىنەن قۇلاگەردى تانىعان كۇرەڭباي سىنشىدان بەتەر سەزگىر, يەسى ايالاپ ۇستاعان كىتاپقا قولقا سالىپ الىپ كەتۋدەن تايىنبايتىن تاباندى ەكەن.
... «ۇرلىقتىڭ» دا وسىنداي ۇلى مىنەزى بار ەكەن عوي!
كىتاپ قالاي باسەكەلەسەدى؟ نە ءۇشىن باسەكەلەسۋى ءتيىس؟ ارينە, ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن, وقىلا بەرۋى ءۇشىن, رۋحاني جان ازىعىنا اينالۋ ءۇشىن... تۇسىنىكتى. كىتاپپەن نەندەي كەرەمەت باسەكەگە تۇسە الادى ەكەن, ءباتىر-اۋ؟! تابىلىپتى. عالامتور دەگەن دوكەيىڭ.
كومپيۋتەرلىك جۇيەدەگى عالامتورسىز ءۇيدى كوزگە ەلەستەتە المايسىز. مۇمكىن اۋىلدىق جەردە سيرەكتەۋ بولار. ال قالانىڭ كەيبىر ۇيىندەگىلەرىن ساۋساق بۇگىپ سانامالاۋعا تۋرا كەلەدى. سونىمەن, عالامتورىڭ قاناتىن جايىپ, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنداعى جاڭالىق اتاۋلىنى الاقانىڭا سالىپ قويادى. قۇپ دەلىك. زامان اعىمىنا بالايىق. دۇرىس. وركەنيەت كوشىنە ىلەسۋىمىز كەرەك قوي.
سول عالامتوردان الەم كلاسسيكتەرىنەن باستاپ, قالاعان جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارىن وقي بەرەتىن بولدىق. كادىمگى جەكە كىتاپحاناڭنان قالاۋىڭدى الىپ وقىپ وتىرعان سەكىلدىسىز. ءتىپتى سورەدەن تاپپاعانىڭدى تاباسىڭ. ىڭعايلى. تەك ەكرانعا كوز سالۋدان تاپجىلماساڭ, قاجىماساڭ بولدى. مەملەكەتتىك ءىرى كىتاپحانالاردا دا قاجەت دەسەڭىز, وسىنداي قىزمەت ۇسىنىلادى. قازىر سونداي كىتاپحانا قورلارىنا تۇسكەن باسىلىمداردى عالامتور ادىسىنە بەيىمدەپ الا قوياتىن وتە كۇردەلى تەحنولوگيا ىسكە قوسىلعان. دەمەك قازاقستان باسپالارىنان شىققان تۋىندىلارمەن ەتەنە تانىسۋعا, ولاردى كەرەگىنشە وقۋعا زور مۇمكىندىك تۋىپ تۇر ەكەن. جاراعان!
بىراق عالىمدار عالامتوردان وقىعان كىتاپتان گورى قولىڭا ۇستاپ, بەتتەرىن پاراقتاپ, سۇيسىنگەن جەرىڭدى سيپالاپ دەگەندەي تۇشىنىپ, ىرزالانىپ, وقيعاعا ءوزىڭ ارالاسىپ ءجۇرگەندەي قىزىنىپ, تاراۋلارىن اۋدارىستىرىپ قاراپ, مازمۇنىنا ءالسىن-ءالى ءۇڭىلىپ, بەينە-ءبىر كىتاپ دوسىڭمەن قۇشاقتاسىپ, مۇڭ-زارىڭدى توككەندەي نەمەسە قۋانىش-شاتتىققا كەنەلگەندەي بولىپ بالقىعانىڭ, جانىڭدى ءلاززاتتاندىراتىنىن دالەلدەپ ايتا باستادى. ەڭ باستىسى, عالامتورعا قاراعاندا جادقا ساقتاۋ قابىلەتى ءالگىندەي كىتاپ ۇستاپ وقىعاندا وزگەشە ارتادى ەكەن. شىركىن-اي, سوندا كوز قانىپ, وي ۇشقىرلانىپ, كوڭىل ايدىندانىپ, زەردە جەبەلەنىپ كەتەتىن بولعانى عوي... مۇنداي پىكىردى قۇپتاماسقا امالىڭ جوق. سوڭعى ءبىر دەرەك كوزدەرىنەن بايقاعانىمىزداي, كومپيۋتەرلەندىرىلگەن اقش-تىڭ ءوزى كىتاپ وقي باستاپتى. بۇرىننان وقىپ كەلگەن عوي. ەندى نازاردى وسى تاسىلگە كەڭىنەن سالعانعا ۇقسايدى. كادىمگى قاراپايىم كىتاپتىڭ جولى بولعالى تۇرعانداي ەكەن.
پاريجگە ءبىر جولىمىز تۇسكەندە, 1995 جىلى يۋنەسكو-دا الەمدىك كىتاپ مەرەكەسىن وتكىزۋ العاش رەت ءسوز بولعانىن, كەيىن بۇل شارانىڭ ويداعىداي جۇزەگە اسقانىن ەستىگەنبىز. سوندا جەكە كىتاپحانانىڭ نەگىزىن قالاماي, مەملەكەتتىك جۇيەنى تەرەڭ دامىتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى بولارى كوكەيكەستى ماسەلە رەتىندە قوزعالىپتى. ورىندى كوتەرىلگەن ەكەن. قالاي دەسەك تە ءۇي جاعدايىندا كىتاپ كورىپ, سوعان كوز ۇيرەتپەگەن بالدىرعاننان كەلەشەكتە كەرەمەت كىتاپقۇمار ادام شىعادى دەپ تۇيىندەۋ ابەستىك سەكىلدى. قىسقاسى, عالامتوردان جەرىنبەي وتىرىپ, قولىڭنان دا كىتابىڭدى تاستاماۋ كەرەك شىعار. قوس تىزگىندى قاتار ۇستاعانعا نە جەتۋشى ەدى.
«كىتاپحانا تۋرالى» زاڭ 130 مەملەكەتتە بار ەكەن. بىزدە شە؟ ءالى كۇنگە قابىلدانباعان. مۇنى قالاي تۇسىنەمىز؟ سويتە تۇرا وقىرمانى كوپ مەملەكەت اتانعىمىز كەلەدى. ەشتەن كەش جاقسى دەلىك.
باسەكەلى زاماندا كىتاپ مەرەيىن اسىراتىن جوبالارعا كەڭ مۇمكىندىك اشقان دۇرىس. كىتاپ ناسيحاتتالسىن! كىتاپ قۇرمەتتەلسىن. كىتاپتى وقىماۋعا بولمايتىنداي دارەجەگە كوتەرىلۋىمىز كەرەك. ىقىلاس-نيەت وياتالىق. سونىڭ جولدارى كوپ ەكەن. مىسالى, اقتوبە قالاسىندا وبىس اكىمدىگىنە قاراما-قارسى ورنالاسقان مادەنيەت ورتالىعىنىڭ الدىندا كورنەكتى جازۋشى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ ايگىلى «قان مەن تەر» تريلوگياسىنىڭ كەيىپكەرلەرىنە ارنالعان ەسكەرتكىش بوي كوتەرگەنىنەن حاباردارمىز. سونى كورگەندە سول كىتاپتى قايتالاپ وقىعىسى كەلەتىنىن جاسىرماعان ەدى ءبىر قارتىمىز. مىنە, ناسيحات!
كىتاپ قالاي مۇرالانادى؟ كوزدىڭ جاۋىن الىپ تۇرعان جەكە كىتاپحاناعا قاراعان سايىن, ەرتەڭگى كۇنى نە بولار ەكەن دەپ ويلانىپ, كوڭىلىمىزدى اياز قارىپ وتەتىنىن نەسىنە جاسىرامىز. وسى مول بايلىقتىڭ يەسى – كلاسسيك جازۋشىنىڭ كىتاپحاناسىنىڭ تاعدىرى نە بولارىن كىم بىلگەن شىنىندا دا؟ بەيمالىم؟ ءبىر مىسال. ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىم يەسى, داڭعايىر اقىن قاينەكەي جارماعامبەتوۆتىڭ كىتاپحاناسىنان سول كەزدىڭ ادەبيەت تارلاندارىنان باستاپ, جاسوسكىن تالانتتاردىڭ سۋسىنداماعانى كەمدە-كەم بولىپتى. نە ىزدەسە سول تابىلىپتى. الاش ارىستارىنىڭ كىتاپتارىن مۇقاعالي مەن كەڭشىلىككە, تاعى باسقالارعا تىعىپ ۇلەستىرىپ, جاسىرىن قايتارىپ الىپ وتىرعان عوي. بەلگىلى جۋرناليست جاقسىلىق ءجۇنىس ۇلى قاينەكەيدىڭ جاقىن تۋىسى بولىپ كەلەدى. سول كىتاپحانانىڭ قىزىعىن كورگەندەردىڭ ءبىرى. تامسانىپ ايتادى كىتاپ جايلى. لەرمونتوۆتىڭ پاپيرۋس قاعازىنا جازىلعان كىتابىنىڭ داناسى بار ەكەن. چيلي اقىنى پابلو نەرۋدانىڭ ءوز قولتاڭباسىمەن سىيلانعان كىتابى ساقتالعان. احاڭ, جاحاڭ, ماعجانداردىڭ ارابشا شىعارمالارىن جاتقا ايتقانىنىڭ كۋاسى بولىپتى. ىبىراي ءالتىنساريننىڭ «كەل, بالالار, وقىلىق!» ولەڭىنىڭ: «ءبىر اللاعا سىيىنىپ»,– دەپ باستالاتىنىن سول كىتاپحانادان كورىپ, تاڭ قالعانى ءالى ەسىندە ەكەن... سول كىتاپحانا تاعدىرى ايانىشتى بولىپتى. اقىن ايىقپاس دەرتكە ۇشىراپ, تورعايىنا كەلىپ, دەمى ۇزىلەردە ءوزى الماتىدان تۇگەلىمەن الدىرتقان كىتاپحاناسىنا جاۋدىرەپ قاراي بەرىپتى. كوزى جۇمىلعان سوڭ كوپ ۇزاماي قىزىل كىرپىشتەن ورىلگەن اۋرۋحانانىڭ ءبىر بولمەسىنە جينالعان كىتاپحاناسى ورتكە ورانعان... قالعان-قۇتقانى قازىر ەل يگىلىگىنە اينالىپ كەلەدى...
يەلەرى جوق كىتاپحانالار... جاناشىرىنىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ, جينالىپ ەدى-اۋ! قازىر كىمگە مۇرا بولىپ قالدى ەكەن؟ بۇگىنگى كۇنگە سول تولىق كۇيىندە شاشاۋسىز جەتكەندەرى دە بار, وكىنىشكە قاراي شاشىلىپ قالعاندارى دا كەزدەسەدى. سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ كىتاپحاناسىن كورگەنبىز. بۇگىن شە؟ بەلگىسىز؟ عافۋ قايىربەكوۆتىكىن بادەش اپامىز سول كۇيىندە جاراتىپ وتىر. بالعابەك قىدىربەك ۇلى مەن ساپار بايجانوۆتىڭ باي مۇراسى ۇرپاقتارىنىڭ, ودان قالدى بىلايعى جۇرتتىڭ يگىلىگىنە جاراۋدا. سافۋان شايمەردەنوۆ پەن جۇبان مولداعاليەۆتىڭ, قادىر مىرزا-ءالى مەن وتەجان نۇرعاليەۆتىڭ, ت.ب. كورنەكتى تۇلعالاردىڭ كىتاپحانالارى دا ساقتالۋىمەن ريزاشىلىق تۋعىزادى. زەينوللا قابدولوۆتىڭ الماتى مەن اتىراۋ اراسىنا قاپشىقتاپ تاسىلىپ, قايىرا تۇپكى قورىنا قوسىلعان كىتاپتارى دا كوڭىل تولتىرادى. ءالجاپپار ابىشەۆتىڭ كىتاپحاناسىن كۇيەۋ بالاسى, ءمادەنيەت جاناشىرى جۇماش قاسىمحان جازۋشىعا ءوز اتىنان سىيلانعان سول د.قوناەۆتىڭ ۇيىندە, سورەلەرىنە الەكەڭنىڭ «بويى جەتپەگەن» كۇيىندە ماپەلەپ ۇستاپ وتىر ەكەن. مىنە, جاناشىرلىق!
قىسىلتاياڭدا جەكە كىتاپحانا كۇنكورىس وتەۋىنە دە جاراپ كەتكەن. وتپەي, قىنجىلىس تا تۋدىرعان. وعان ايعاقتى ن.گوگولدىڭ 1838 جىلعى 1 (13) مامىردا ريمنەن ا.س.دانيلەۆسكيگە جازعان حاتىنان اڭعارۋعا بولادى: «... پروكوپوۆيچ پيشەت, چتو ون موەي بيبليوتەكي نە پرودال, پوتومۋ چتو نيكتو نە حوتەل كۋپيت, نو چتو ون زانيال دليا مەنيا دەنگي – 1500 رۋب., ي پروسيت يح ۆوزۆراتيت ەمۋ پو ۆوزموجنوستي سكورەە» («پەرەپيسكا ن.ۆ. گوگوليا» ۆ دۆۋح توماح. ءى توم).
كىتاپ قورىن ساتپاعانمەن, استاناداعى «وتىرار» كىتاپحاناسىنا ىقىلاسپەن وتكىزۋشىلەر قاتارى جيىلەپ كەلەدى ەكەن. ساپارعالي بەگالين مۇراسى تۇگەلگە جۋىق قابىلدانىپتى. اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ 1560 قازاق شەجىرەسىن اماناتتاپ كەتىپتى. تۇرسىنبەك كاكىشەۆ 1600 كىتابىن سىيلاسا كەرەك. مىنە, بۇل وركەنيەت ەلىنە ءتان ءمارت مىنەزدى قۇبىلىس. وركەن جايا بەرسىن ونەگە.
تۇرىك الەمىنىڭ ماقتانىشى قوڭىر ماندوكيدىڭ 25 مىڭنان اساتىن كىتاپ قورى ءتۇزىلگەن جەكە كىتاپحاناسىن استاناعا الدىرتۋ جايى ءسوز بولىپ ەدى, ناتيجەسىنەن ءالى حابارسىزبىز. ال ادەبيەت سىنشىسى, جازۋشى قۇلبەك ەرگوبەكتىڭ كيەلى تۇركىستاندا تۇرعىت وزال كوشەسىنەن «تۇركى تىلدەس حالىقتار كىتاپحاناسىن» اشىپ, وعان جيىرما مىڭداي كىتابىن سىيعا تارتۋى – ناعىز زيالى ازاماتتىڭ ابىرويىن ءاردايىم اسىرا بەرەرىنىڭ كەپىلى. نەمەسە كورنەكتى سىنشى زەينوللا سەرىكقاليەۆ پەن ادەبيەت زەرتتەۋشىسى مىرزاباي كەڭبەيىلدىڭ ومىرلىك دوستىعىنىڭ جارقىن دانەكەرىندەي بولعان كىتاپ الماسىپ, جيناۋداعى تاجىريبەسىن ۇلگى تۇتا بىلسەك, ۇتارىمىز مول بولار ەدى-اۋ! اسىلى, جەكە كىتاپحاناعا قاتىستى وركەندى ىستەردىڭ مولىعا تۇسكەنى قۋانتادى.
... جەكە كىتاپحانا رۋحاني مۇرا كوزىنە اينالىپ جاتىر ەكەن! ماساتتاندىرىپ, مارقايتادى!
قايسار ءالىم.