دۇنگەندەردى «جۋاس, مومىن حالىق» دەپ الادى دا, بابالارىنىڭ باتىرلىعىن, تاۋەلسىزدىك جولىنداعى مەرەيلى جەڭىستەرىن, زار زامان تەپەرىشتەرىن ەرەكشە قۋاتپەن تولعانا تەربەيدى. «ويپىرماي, باتىرلارىمىز دا, تاعدىرلارىمىز دا ۇقساس ەكەن-اۋ», دەپ ءدۇنگەن تامىردىڭ حالىقشىلدىعى مەن ۇلتجاندىلىعىنا ريزا بولامىز...
دۇنگەن قىتايدىڭ «لاوحۋەي» سوزىنەن اۋدارعاندا, «مۇسىلماندار» دەگەن ۇعىمدى بەرەدى ەكەن. وسىنىڭ ءوزى شاعىن ۇلتتىڭ دىنگە, دىلگە بەرىكتىگىن ايعاقتايدى. انتروپولوگيالىق جاعىنان موڭعولتەكتىلەردىڭ قيىرشىعىستىق ناسىلىنە جاتادى. ءۇش ەتنوگرافيالىق توپقا بولىنەتىن ولار قىتاي تىلىنە جاقىن ءارالۋان ديالەكتىدە سويلەيدى. بۇعان دالەل رەتىندە 2001 جىلى شىعارىلعان «قازاقستان. ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديا» كىتابىنداعى «قىتايدا 8 ميلليون دۇنگەن تۇرادى» دەگەندى ايتۋعا بولادى. جەتىسۋداعى ءدۇنگەندەر − قازاقستانعا 1866-1877 جىلدار ارالىعىندا قونىس اۋدارعانداردىڭ ۇرپاعى.
حۇسايىن جولدامامەن كوكشەتاۋعا كەلگەن. جۇمىسىنا مىعىم جىگىت ورمان تەحنيگىنەن سالالىق باسشى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلدى. اقمولا وبلىسىنداعى رەسپۋبليكالىق ورمان شارۋاشىلىعى جوبالاۋ-زەرتتەۋ ينستيتۋتى فيليالىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارعان ول بۇگىنگى كۇنى «كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعات پاركىن باسقارادى.
−مەن الماتى وبلىسىنىڭ شەلەك اۋدانىندا دۇنيەگە كەلدىم. ءۇي-ىشىمىزبەن قازاق مەكتەبىندە وقىدىق. قارىنداسىم ەكەۋمىز مەداليسپىز. مۇنى قازاق ەلىنىڭ قام-
قورلىعىنا بالايمىن. وتانىما ءماڭگى قارىزدارمىن. وسى پارىز ءبىزدىڭ اۋلەتىمىزدىڭ باستى قۇندى-
لىعى جانە ۇنەمى العا باستايتىن قۋات قاينارى دەپ بىلەمىن. جالپى, ءدۇنگەندەر تۋىسقاندىق قارىم-قاتىناستارعا مىعىم, جيناقى تۇرادى. وتە ەڭبەكقور. مارقۇم اكەم حاكىم مەن انام سوفيا قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى. اپكەم حاديشا قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق جانە فرانتسۋز تىلدەرىنەن ساباق بەرەدى. ءىنىم حاسان قۇقىق قورعاۋ ورگانىندا قىزمەت ىستەسە, قارىنداسىم لادا − ءدارىگەر. انامىز اۋىلداستارىن قيماي, الاقانداي جەرىنىڭ جەمىسىن تەرىپ وتىر. بىزگە ءالى كۇنگە كولدەي كوڭىلىن, كوكونىسىن جولداپ تۇرادى, – دەيدى مەنىڭ دارداي دوسىم داۋىسى دىرىلدەپ.
– ستۋدەنتتىك شاقتا سەنىڭ شەلەگىڭە بارىپ تەمەكى جيناپ ەدىك. ورمانشى بولىپ كەتكەنىڭ قالاي؟ – دەيمىن اڭگىمە اۋانىن وزگەرتۋگە تىرىسىپ.
– قازاقتا «ورمانداي قالىڭ ەلىم...» دەگەن ءسوز بار. ونى بىلەسىڭ. بىراق ونىڭ از حالىقتارعا قانشالىقتى اسەرى بارىن بىلە بەرمەيسىڭ. ينستيتۋتتىڭ ورمان فاكۋلتەتىنە جەتەلەگەن سول دانالىق دەپ ويلايمىن. ونىڭ ءۇستىنە, ورمان ۇعىمى ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ تاعدىرىن ايقىندايتىن سياقتى. زايىبىم شىنار الماتىداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ورمان فاكۋلتەتىن ءبىتىرگەن. قازىر وبلىستىق ورمان ءجانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى اۋماقتىق باسقارماسىندا باس مامان. ۇلكەن قىزىم گۇلنار كوكشەتاۋداعى «بۇقپا» ورمان شارۋاشىلىعىندا ەسەپشى-ەكونوميست, دينارام «قالالاردى كوگالداندىرۋ, ساياباقتار قۇرۋ» گرانتىمەن تۇركيادا وقىپ جۇرسە, ۇلىم يسحار (قازاقشا اسقار دەيمىز) اقكول اۋدانىندا ورمان ورتىنەن قورعاۋ جونىندەگى توپ باستىعى. كۇيەۋ بالام رۋسلان ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ ينجەنەر-جوبالاۋشىسى. ونىڭ اتاسى حامزا كۇنشۋاق ۇلى تسەلينوگراد ءولكەلىك ورمان شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى بولعان تانىمال ازامات ەدى. نەمەرەم مەرەيدىڭ دە تال-شىبىققا قۇمارلىعىن بايقايمىن. مۇقاعالي اعامىز «سەن ادام بولا باستاساڭ, مەن قايىڭ بولا باستايىن», دەپ اعاشتىڭ جۇرەگىن ءدىرىلدەتپەۋشى مە ەدى؟ قانداي ماعىنادا ايتىلسا دا, ادامزاتتى ويلانتاتىنى انىق.
دوسىڭنىڭ جۇرەگىن تەربەتىپ ايتقان سوزدەرىنە جۇرەگىڭ جارىلا جازدايدى ەكەن. حۇسايىن ءوزىنىڭ كوڭىل حوشىنداعى حوشىعىن (ولەڭ) ايتىپ تۇرعانداي تولعاناسىڭ. كەشەگى قاتارداعى دۇنگەن بالاسىنىڭ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ماڭىزدى مەكەمەنى باسقارىپ, مەملەكەتتىك ۇستانىمداردى بەكەمدەپ جاتقانى, شات-دۋماندى وتباسىن تەربەتىپ وتىرعانىنىڭ ءوزى ءبۇكىل قازاقستاندىقتاردى ءمارتەبەلەندىرە تۇسەدى.
باقبەرگەن امالبەك,
جۋرناليست
اقمولا وبلىسى