ۇلتتىق مەملەكەتتىگىنەن ايىرىلىپ, بوداندىقتىڭ بۇراۋىن كورگەن حالىقتار ءۇشىن ايتقاندا, تاۋەلسىزدىكتەن ارتىق, دەربەستىكتەن قىمبات ەش نارسە بولماق ەمەس. ويتكەنى, تەك مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك قانا ۇلتتىڭ ۇلت بولىپ ساقتالۋىنىڭ, ەل بولىپ دامۋدىڭ كەپىلى بولا الادى. بۇل تاريحي اكسيوما. بۇعان ءبىر عاسىر جارتىلاي وتار بولعان قىتاي مەن ەكى عاسىر كلاسسيكالىق وتار بولعان ءۇندىستاندى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. ول مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن نەبارى جارتى عاسىرلىق دامۋ ارقىلى الەمنىڭ الدىڭعى قاتارىنداعى قۋاتتى, الىپ ەلگە اينالعانىنا كۋا بولىپ وتىرعان جوقپىز با؟!
وسى مەملەكەتتەر سياقتى قازاقستان دا كەشتەۋ بولسا دا حح عاسىردىڭ سوڭىنا تامان ءوز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزدى. 1991 جىلعى 16 جەلتوقسان كۇنى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاندا, جاقسى بىلەمىن, قىتايداعى قازاقتاردىڭ قۋانىشىندا شەك بولعان جوق, ولار وزدەرىنىڭ كوكتەن تىلەگەنىن جەردەن تاپقانداي شاتتاندى. قانداستارىمىز قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنەن حالقىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىن كورگەندەي بولدى, تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بار ءۇمىتىن ارتىپ, ىزگى تىلەۋىن تىلەدى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك الدى, ەندىگى جەردە ۇلتتىق تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋعا, دەربەس مەملەكەتىن دامىتۋعا ءاربىر قازاق ءوزىنىڭ اقىل-پاراساتى مەن كۇش-قايراتىن قوسۋعا بورىشتى دەپ ءتۇسىندىم ءوز باسىم. جاي ءتۇسىنىپ قانا قويعان جوقپىن, قازاقستانعا كەلىپ ەڭبەك ەتۋگە شەشىم قابىلدادىم. ول كەزدە مەن قىتاي شىڭجاڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىندا ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ عىلىمعا جاۋاپتى ورىنباسارى, قحر جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ەدىم. ونىڭ ءۇستىنە ەكى جىلعا جاپونياعا بارىپ, ونداعى ارىپتەستەرىممەن بىرلەسىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋگە كەلىسىپ قويعان بولاتىنمىن. بىراق مەن ەلىم تاۋەلسىزدىك الىپ جاتقاندا جاپونياعا بارىپ قايتەيىن دەدىم دە, 1992 جىلى قاراشادا الماتىعا كەلدىم. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنان شاقىرتۋ الىپ, 1993 جىلى ءساۋىر ايىندا ەلگە قايتا ورالىپ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنا دوكتورانت بولىپ ورنالاستىم. ول كەزدە قوعام وزگەرىپ, اقشا اۋىسىپ جاتقان, حالىق ازىق-ت ۇلىك, تاۋار تاپشىلىعىنان ابدىراپ قالعان, كوپتەگەن جاستار عىلىمنان ساۋداعا كەتىپ جاتقان كەز ەدى. بىراق مەن ءوزىمنىڭ ماماندىعىم بويىنشا ەلىمە ۇلەس قوسسام دەگەن ۇستانىمنان تايمادىم, ساۋداعا بارمادىم, كەزدەسكەن قيىنشىلىقتى «كوپپەن كورگەن ۇلى توي» دەپ ەسەپتەدىم. شىنىمدى ايتسام, ەلگە كەلگەن قۋانىشتىڭ اسەرى مە, ول كەزدە پالەندەي قيىنشىلىقتى سەزىنگەن دە جوقپىن.
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا عىلىمي زەرتتەۋىمدى جالعاستىرا ءجۇرىپ, 1993-1996 جىلدارى ابىلاي حان اتىنداعى الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىندە جاپون تىلىنەن قازاق توبىنا ءدارىس بەردىم. بۇل قازاقستاندا قازاق تىلىندە جاپون ءتىلىن وقىتقان العاشقى كۋرس بولدى.
ماعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى بويىنشا عىلىمي دارەجەلەر قورعاۋعا تۋرا كەلدى. سونىمەن 1995 جىلى ءساۋىر ايىندا «قازاق-قىتاي قارىم-قاتىناستارىنىڭ دامۋ تاريحى ء(حVىىى-حح عاسىرلار ارالىعىندا)» دەگەن تاقىرىپتا تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن قورعادىم. بۇل جۇمىس وتاندىق تاريح عىلىمىندا, تىڭ دەرەكتەر نەگىزىندە قازاق-قىتاي قارىم-قاتىناستار تاريحىن جۇيەلى تۇردە زەرتتەگەن العاشقى ەڭبەك بولىپ سانالدى. 2001 جىلى جەلتوقسان ايىندا «قىتايداعى قازاقتاردىڭ قوعامدىق تاريحى (1860-1920 جج.)» دەگەن تاقىرىپتا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن قورعادىم. بۇل جۇمىسىم قر بعم جوعارى اتتەستاتسيالاۋ كوميتەتى تاراپىنان 2001 جىلعى «ەڭ ۇزدىك دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا» بولىپ باعالاندى.
مەن 2000 جىلدان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دوتسەنت, پروفەسسور رەتىندە وقىتۋشىلىقپەن شۇعىلدانىپ, اسپيرانت, ماگيسترانت جانە PhD دوكتورانتتارعا عىلىمي جەتەكشىلىك ەتىپ كەلەمىن. قازىرگە دەيىن مەنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىممەن 14 ماگيسترانت, 4 عىلىم كانديداتى, 2 PhD دوكتور وزدەرىنىڭ عىلىمي دارەجەسىن ابىرويمەن قورعادى.
ۋنيۆەرسيتەتتە ۇستازدىق ەتۋمەن قاتار, عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىن دا جالعاستىرىپ كەلەمىن. قازىرگە دەيىن ينستيتۋتتارداعى ءارىپتەس ماماندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, 5 مەملەكەتتىك گرانتتى جەڭىپ الىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزدىم. بۇلار: قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحي ساباقتاستىعى, قازاق دياسپوراسى ماسەلەلەرى, قازاق تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى, ديپلوماتيالىق قاتىناستار جانە قىتايتانۋ ماسەلەلەر سالاسىن قامتيدى.
ادال ەڭبەك باعالانباي قالمايدى ەكەن. مەن كونكۋرس بويىنشا 2008 جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءنىڭ ەڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى بولدىم, 2009 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشى جەڭىمپازى اتاندىم.
قازىرگى قازاقستاندا جەكە ادامداردىڭ (ينديۆيديۋمدەردىڭ) ءوز تالانتىن كورسەتۋگە, مۇمكىندىگىن اشۋعا, ارمانىن ورىنداۋعا تولىق نەگىز بار دەپ سانايمىن. مىسالى, مەنىڭ ەكى بالام ۇرىمشىدە قىتاي مەكتەبىنىڭ بىرەۋى ونىنشى, ەكىنشىسى جەتىنشى سىنىبىن ءبىتىرىپ كەلىپ, الماتىداعى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى № 12 مەكتەپ-گيمنازياسىندا وقۋلارىن جالعاستىردى. ولار كونكۋرس ارقىلى مەملەكەتتىك گرانتقا يە بولىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باكالاۆريات, ماگيسترانت ءجانە اسپيرانتۋراسىن ءبىتىردى. قازىر ماگيستراتۋرانى بىتىرگەن قىزىم زاۋرە قازۇۋ-دەگى شەت تىلدەرى كافەدراسىندا اعىلشىن ءتىلىنىڭ وقىتۋشىسى, ال ارحيتەكتۋرا ماماندىعى بويىنشا اسپيرانتۋرانى بىتىرگەن ۇلىم ماردان «قازاق ءاتومونەركاسىپ» سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى.
ارينە, ءار ۇرپاقتىڭ ءوز ارمانى بار عوي. دەگەنمەن مەنىڭ ءتۇسىنىگىم بويىنشا, ءاربىر قازاق بالاسى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دامۋى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋگە بورىشتى. مەيلى ول قاي جەردە ءومىر سۇرسە دە, بەينە ەۆرەيلەردىڭ يزرايل ءۇشىن, قىتاي دياسپوراسى – حۋاتسياولاردىڭ قىتاي ءۇشىن ەمىرەنە ەڭبەك ەتەتىنى سياقتى. سوندا عانا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى بەرىك, بولاشاعى نۇرلى بولادى.
ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.