"التىن بەلگى يەگەرلەرى كوبەيىپ بارادى" (ە.ق.31.03.2011 ج.)
اۋىل مەكتەبى مەن قالا مەكتەبىنىڭ ارا سالماعىندا ايىرماشىلىق بار. بىرىنشىدەن, قالا مەكتەپتەرى اۋىل مەكتەپتەرىندەي ەمەس, مۇعالىمدەردەن تاپشىلىق كورمەيدى. قالادا جۇمىس سۇراپ ءوتىنىش ءبىلدىرگەندەردى تاڭداپ ىرىكتەپ الۋعا تولىق ءمۇمكىنشىلىك بار. جۇمىسقا ورنالاسا الماي جۇرگەن, اۋىلدان بارعان بىلىكتى ۇستازدار قانشاما؟ ولاردىڭ كەيبىرى جوعارى ساناتتى مۇعالىمدەر. بۇل قالا مەكتەبىنىڭ اجارىن اشپاي ما؟ سونداي-اق الىس اۋىلداعى باستاۋىش مەكتەپتەردىڭ جاي-كۇيى دە اۆتوردىڭ كوزقاراسىنا ىلىگۋى كەرەك ەدى. قاشىقتىقتان وقىتۋ, ينتەرنەتتىك جۇيە, ت.ب. وزىق جايلار اۋىل مەكتەپتەرىندە ءالى دە اقساۋدا. قالا مەكتەبىنىڭ بازالىق قۋاتى دا الىستاعى اۋىل مەكتەبىنەن ءالدەقايدا ارتىق دەسەم, اسىرا باعالاۋ بولماس. سويتە تۇرسا دا كەيبىر اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ ۇبت كورسەتكىشى جەكەلەگەن قالا مەكتەبىنىڭ دارەجەسىنەن ارتىق بولماسا كەم ەمەس ەكەنىنە ناناتىن شىعارمىز. اۋىلدا جاپپاي كوزبوياۋشىلىق, «جالعان ءىس» ەتەك الىپ جاتقاندا قالا مەكتەپتەرى دە «قاراپ وتىرماعانى» جانە انىق. تاعى ءبىر ايتارىمىز, «التىن بەلگى» العانداردىڭ ءبارى بىردەي مەملەكەتتىك ءمارتەبەگە يە قازاق ءتىلىن بىلە مە ەكەن؟» دەيدى اۆتور. مەنىڭشە, ءبىر جاۋاپ: بۇگىنگى اۋىل مەكتەبى انا ءتىلى جونىنەن قالا مەكتەبىنەن كوش بويى وزىق. سونداي-اق ماقالادا وسى جونسىزدىكتەرگە (باعانى كوتەرىپ قويۋ, ۇيالى تەلەفون ارقىلى وقۋشىعا سۇراق جاۋاپتارىن بەرۋ, ت.ب.) «وعان كىنالى مەكتەپ, نە مۇعالىم ەمەس, وتىرىك بەدەلگە ۇمتىلۋشىلار» دەيدى. سوندا ۇمتىلۋشىلار كىمدەر؟ اۆتور اشىپ ايتپاي ما؟ ۇبت قورىتىندىسى ەڭ ءبىرىنشى بالاعا ءبىلىم بەرگەن مۇعالىمگە, مەكتەپكە بەدەل ەكەنى ايدان انىق. ەگەر انىق بولسا, نەگە ولاردى اراشالايمىز؟ ساپالى ءبىلىم بەرۋگە قابىلەتتەرى جەتپەي, جالعان جەتىستىكتەرگە جەتۋدىڭ ەڭ توتە جولىن ۇيرەتىپ جۇرگەن سولار بولماي ما؟ «جەل تۇرماسا, ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى» دەيدى حالىق. جوعارى ورىنداردان كەلگەن باقىلاۋشىلاردى «ساتىپ» الادى, بولماسا, كوڭىلىن تابۋدىڭ باسقالاي ارەكەتتەرىن ىسكە قوسادى دەگەن اڭگىمە دە ەل اۋزىندا. وسىلاردىڭ ءبارىن انىقتاپ دۇرىسىن دۇرىس, بۇرىسىن بۇرىس دەپ, تورەلىك شىعارۋىمىز كەرەك. ونسىز ءبىلىم ساپاسى كوتەرىلمەيدى. ۇبت-نىڭ بەدەلى كەتەدى. ويلاستىرا كەلگەندە, اۆتور ءبارىن تەك ءوزىنىڭ رەسپۋبليكاداعى ەڭ وزىق مامانداندىرىلعان دارىندى بالالار مەكتەبىمەن سالىستىرا قاراعان سياقتى. ءبىز اۋىلدا تۇراتىن بارلىق بالالاردى مەكتەپكە قابىلدايمىز. ال اتالعان مەكتەپ ەڭ وزات دەگەن وقۋشىلاردى ىرىكتەپ الادى جانە 5 سىنىپتان باستاپ وقىتادى. ول وقۋشىلار باستاۋىشتى اۋىلدا وقىپ, قالادا قاتارداعى مەكتەپتەردە ءبىلىم العاندار. سوندا بەينەت كىمدىكى, اتاق كىمدىكى؟
بۇگىندە بارلىق مەكتەپتە الداعى كوكتەمدە باستالار ۇبت-عا ازىرلىكتىڭ قىزعان شاعى. مۇعالىم دە, وقۋشى دا قاربالاس ۋاقىتتى بوسقا وتكىزبەي, ءبىلىم سىنىنا ىقتياتتى ازىرلىككە كوشكەنىن كوپ جەردەن اڭعارىپ ءجۇرمىز. ون ءبىر جىل العان ءبىلىمىنىڭ قانشالىقتى ەكەنىن باعامداۋ ءار شاكىرت ءۇشىن ماڭىزدى. ولقى جەرلەرىڭدى تولىقتىرىپ, بارىڭدى ودان ءارى مولايتىپ, شىڭداي ءتۇسۋ ەرتەڭگى كۇنى ورتا جولدا قالدىرمايدى. وقۋىڭ ساپالى بولسا ساناڭ سالماقتى, ويىڭ دا ورتا بولمايدى. مەكتەپتەردەگى ءبىلىم ساپاسى جونىندە اقجايىق اۋدانى ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باستىعى ابدۋعاجيەۆ مارات بىزبەن بىردە وي بولىسكەن.
– سوڭعى جىلدارى اقجايىق اۋدانىنىڭ مەكتەپ بىتىرۋشىلەرى وبلىستا الدىڭعى كوشتە كەلە جاتىر. بۇل ۇبت-عا تياناقتى قامدانىس, ءبىلىم بەرۋگە جان-جاقتى قامقورلىق ناتيجەسى دەسەم, ارتىق باعالاۋ بولماس. بيىل مەكتەپ بىتىرۋشىلەر 650 وقۋشى بولسا, سونىڭ 619-ى ءبىلىمىن ۇبت-دا سىناۋعا تىلەك ءبىلدىرىپ وتىر. بۇل جامان كورسەتكىش ەمەس. وسى ۋاقىتقا دەيىن 5 رەت الدىن الا تەست باقىلاۋلارىن وتكىزدىك. ۇشەۋىن – مەكتەپتە, ەكەۋىن – اۋداندىق تەست ورتالىعىندا. بايقاۋلار ناتيجەسى ازىرلىكتى شىڭداي ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى. ءالى دە شيراتار تۇستار بارشىلىق. بۇل جاعدايلار مەكتەپ باسشىلارى مەن ۇستازدارعا ەسكەرتىلدى. تالقىلاندى. قالعان ۋاقىتتى ءتيىمدى پايدالانۋ ورتاق ءىستىڭ ناتيجەلى بولۋىنىڭ كەپىلى. وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ساپاسى وقىتۋشىعا تاۋەلدى. ولاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ۇنەمى نازاردا. وتكەن جىلى جوسپار بويىنشا 250 مۇعالىم ءوز ءبىلىمىن كوتەرۋگە ءتيىس بولسا, بىزدە 337 مۇعالىم ءوز بىلىكتىلىگىن ارتتىردى. اۋدان بويىنشا وتكەن وقۋ جىلىندا مەكتەپتەر تۇگەل وقۋلىقپەن قامتىلىپ وتىر. ال ەندى گازەتتەگى كوتەرىلگەن ماسەلەگە توقتالار بولساق, اۋىل مەكتەبىنىڭ بىلىمىنە كۇدىكتەنە قاراۋدىڭ ەشقانداي قيسىنى جوق. وتكەن جىلعى جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكەن گرانت يەگەرلەرى وبلىس بويىنشا 1511 بولسا, سونىڭ 1006-ى اۋىل مەكتەبىنىڭ تۇلەگى. ءبىزدىڭ اۋداننان وقۋىن الىپ جۇرە الماي قايتىپ كەلگەن وقۋشىنى ەستىگەن جوقپىن. اۋىلداعى تەست ورتالىقتارىن جابۋعا بولمايدى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءالى دە قالا مەن اۋىلدى سالىستىرا قاراۋ ءۇشىن تەڭگەرمەشىلىك شەكارانىڭ سىزىعى سالماقتاۋدى قاجەت ەتەدى. 125 بالدى تەك قالالىق وقۋشىلار جيناۋى شارت ەمەس شىعار. اۋىلدا دا ۇكىلى ۇمىتكە لايىق ءبىلىمدى وقۋشىلار جەتەرلىك, سوعان قۋانامىز – دەدى ول.
– ونىسى راس. اۋىل مەكتەبىن ءبىر ۇداي كۇستانالاي بەرمەيىك.
تىلەس جازىقباي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى وقۋ ءىسىنىڭ وزاتى.
باتىس قازاقستان وبلىسى,
اقجايىق اۋدانى.