«ءبىر حيرۋرگ اعامنىڭ حيكاياسى بار. سونى جازىڭىزشى, – دەدى جاقىندا تانىس ءىنىمىز. – ساباق بولارلىق جاعى جوق ەمەس. اۋپارتكومدا ىستەپ جۇرگەن جىلداردا ول كىسىنىڭ ۇستىنەن ارىز تۇسكەن. تەكسەرگەنبىز. ادامنىڭ تاعدىرى دەگەن قيىن عوي. ءبارىن مەن ايتا بەرمەيىن. حيرۋرگتىڭ وزىمەن كەزدەستىرەيىن».
كەزدەستىك. حيرۋرگپەن. اڭگىمەلەستىك. العاش: «نەسىن جاسىرامىز, اتى-جوندەرىمىزدى ناق-ناق اتاپ جازا بەرىڭىز», – دەدى. كەيىننەن: «ءبىراز-ءبىراز كىسىلەر باقيلىق بوپ كەتتى. نىسپىلارىن انىق كورسەتپەي-اق قويعانىڭىز ءجون», – دەدى. سولاي كەلىستىك.
حيرۋرگىڭىز – كادۋىلگى قازاقتىڭ قارا بالاسى. بۇگىندە جاسى جەتپىسكە تاياعان. شاشى بۋرىل. ومىرگە, قوعام مەن زامانعا, جالپى ادامعا وكپەسى جوق. بارلىق نارسەگە, كۇللى قۇبىلىستارعا ءسال-ءپال ك ۇلىڭكىرەپ قارايدى. ءپالساپالىق ءمان-ءمانىس بەرىڭكىرەپ. دەگەندەي. ەڭ باستىسى, اۋەلى اللانىڭ ارقاسىندا, سونسوڭ-سونسوڭ بارىپ وتاشىلىق ءتاجىريبەسىنىڭ ناتيجەسىندە قانشاما ادامداردىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالعانىنا قۋانادى. عۇمىرىنا, كورگەن ازاپتارى مەن عاجاپتارىنا شۇكىرلىكپەن قاناعاتتانادى. جارىق دۇنيەگە كەلمەگەندە قايتە-تۇعىن ەدى.
سوناۋ سوعىستىڭ ەكىنشى جازىندا, قىرىق ەكىنىڭ ورىگى ۋىلجىپ ءپىسىپ, سىرت-سىرت ءۇزىلىپ ءتۇسىپ جاتقاندا دۇنيەگە كەلگەن. ءوزبەكستاننىڭ سىرداريا وبلىسىندا. سىرداريا اۋدانىندا. «شىبىنتاي» شارۋاشىلىعىندا. اكەسى سوعىستان قايتپاعان. شەشەسى پەرزەنتتەرىن قايتكەندە قاتارعا قوسامىن دەپ, شاردارانىڭ شالقار دالاسىن شارلاپ بارىپ, كەزىندە كيروۆ اۋدانى اتانعان ايماققا, بۇگىنگى ماقتاارالدىڭ ءبىر مۇيىسىنە تۇراقتاعان. قازىرگى حيرۋرگىڭىز قايتا-قايتا بارىپ ءجۇرىپ, الماتىداعى مەديتسينا ينستيتۋتىنا ازەر تۇسكەن. وقۋ وڭايعا سوقپاعان. ورىسشاسى ناشارتۇعىن. ەۆرەي قىزداردان ۇيرەندى. قالتاسى تەسىك-تۇعىن. كۇندىز وقىپ, تۇندە ءمايىتحانادا قارا جۇمىس ىستەگەن. العاشقى كۋرستا ازاپقا شىداي الماي, 360 ستۋدەنتتىڭ 160-ى ينستيتۋتتى تاستاپ كەتكەن. بۇل تىستەي قاتىپ, تىرمىسىپ باققان. الپىس جەتىنشى جىلى تامامداعان. قازىرگى ۆيتسە-پرەمەرىڭىز ەربول ورىنباەۆتىڭ اكەسى تۇرماحان ورىنباەۆ شىمكەنتىڭىزدە وبلىستىڭ باس حيرۋرگى ەكەن. قامقورلىق كورسەتتى. قاناتىنىڭ استىنا الدى. بىرتە-بىرتە بۇل – باس حيرۋرگتىڭ قامقورلىعىنداعى جاس حيرۋرگ, ىزدەنىمپاز, ىزگى جاندى مامان رەتىندە تانىلا باستاعان. جۇمىستان جالىقپاعان. كۇنى-ءتۇنى ايانباعان. سولاي قالىپتاسىپ كەتكەن.
اي دەسە اۋزى بار, كۇن دەسە كوزى بار, شىمكەنت شاھارى, قالا بەردى وبلىسىڭىز بويىنشا سۇلۋ دەيتىندەي قىزعا ۇيلەندى. حيرۋرگىڭىز قازىرگە دەيىن: «ودان ارتىق سۇلۋدى وسى كۇنگە دەيىن كورگەن ەمەسپىن», – دەيدى. سولاي مەڭزەپ, ك ۇلىپ قويدى. كۇرسىنىس كۇتكەن ەدىك. كۇرسىنبەدى. كۇلە بەردى. «باقىتتى بولدىق. وتە باقىتتى ەدىك. قايىرىمدى, رياسىز قامقورلىقتى تيتتەي دە مىندەتسىنبەي جاسايتىن مەيىرىمدى كىسىلەر كوپ ەدى, – دەيدى حيرۋرگ اعامىز. – ەكەۋمىزدىڭ قوسىلعانىمىزعا قۋانباعان جان جوق سىقىلدى-تۇعىن سوندا. ۇيلەنۋ تويىمىزدىڭ ءوزىن تۇرماحان ورىنباەۆ پەن ورازالى شومانباەۆ سىندى ارىپتەس, باسشى اعالارىمىز جاساپ بەردى».
ءبىراز ۋاقىت وتكەندە حيرۋرگتى قۋدالاۋ باستالىپتى. كۇنشىلدىك دەگەن قيىن. ىشتارلىق دەگەن بالە. سودان وزبەكستانعا كوشتى دە كەتتى. سىردارياڭىز جاڭادان وبلىس بولعان. ءتورت ايدان سوڭ سىرداريا قالاسىنداعى اۋرۋحانانىڭ حيرۋرگيا بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە كوتەرىلدى. تاپ سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە قالا باستىقتارىنىڭ بالالارى ءوزارا اتىسىپ, بىرەۋى اسا اۋىر جارالاندى. حيرۋرگ وتە قاتتى قاۋىپ ءتونىپ, ءولىم اۋزىندا جاتقان بالانى اجالدان امان الىپ قالدى. اتاعى «الەمگە» جايىلدى. ۇيىنە اناۋ-مىناۋ دۇنيە كوپ كەلە باستادى. كەلىنشەگىنىڭ سونداي-سوندايعا بەرىلىڭكىرەگەنىن كەشىرەك بايقادى. ماسكەۋدە ءۇش اي وقىپ, ماماندىعىن جەتىلدىردى. كاتەگورياسى كوتەرىلدى. اتاق-داڭقى كۇشەيدى. ەشكىم تيىسە قويمايتىنداي, ارامدىق اياقتان شالا الماستاي سەزىنگەن. ونىسى بەكەر ەكەن ءدا. تاعى دا كۇنشىلدىك پەن ءىشتارلىق ىشتەن شالدى. جالا جابىلدى.
قازاقتىڭ قايراتكەر پەرزەنتتەرى قارجاۋ جارقىنبەكوۆ پەن تورەگەلدى شارمانوۆ كومەكتەستى. جەتپىس بەسىنشى جىلى شىمكەنتىنە قايتا ورالدى. ۆاگيد مەحمانوگلى اليەۆ وبلىستىق اۋرۋحانانى باسقاراتىن. قۋانا-قۋانا قابىلدادى. قىزمەتكە. كاتەگورياسىنا كوز جەتكىزدى. شەبەرلىگىن مويىندادى. جانىنان شىعارمايتىنعا اينالدى. بۇل بەينەتقورلىعىنان تانبادى. سەكسەن ءبىرىنشى جىلى ۇلكەن بولىمشەنى باسقارۋعا كىرىستى. كۇنى-ءتۇنى ەرىنبەي ەڭبەكتەنەتىن قاسيەتىنەن تانبادى. ءۇلكەن-ۇلكەن باسشىلارمەن, ءتىپتى وبكومنىڭ ەكىنشى حاتشىسى نيكولاەۆتىڭ, قالا دوكەيلەرىنىڭ, مەديتسينا مەكەمەلەرى باستىقتارىنىڭ وتباسىلارىمەن ارالاساتىن بولدى. ءۇي-جايلارىن جاقسارتتى.
«كەشىرىڭىز, مەن ول تۋرالى جامان ءسوز ايتپايمىن. كىنالامايمىن. ادامنىڭ اتى ادام. پەندەنىڭ اتى پەندە. ءبارىمىز دە پەندەمىز. دۇنيەگە, التىن-كۇمىسكە, تاعىسىن-تاعىلارعا قاتتى بەرىلىڭكىرەدى. ءوزى دە اجەپتاۋىر مەكەمەنى باسقاراتىن. وسەك كوبەيدى. العاش ءمان بەرمەيتىن ەم. جۇمىسقا ەرتە كەتەم, كەش قايتام. سانيتارلىق اۆياتسيا دەگەن بار, ءىسساپارلار بار… ارعى جاعىن تۇسىنگەن شىعارسىز. اجىراستىق. كوزىم ابدەن جەتكەن سوڭ: «مەن كەتەمىن. قانداي شارتىڭ بار؟» دەدىم. ءۇي-جايدى, تاعىسىن-تاعىلاردى وزىنە عانا قالدىرعىسى كەلەتىن ويىن ءبىلدىردى. ءبارىن تاستاپ شىعىپ كەتتىم. تاعى دا ايتام, كىنالارىن تىزبەلەپ, عايباتتاعىم جوق. اركىم ءوز ارەكەتىنە ءوزى جاۋاپ بەرەدى. حاديستە: «ومىردەن وزعانداردى سوكپەڭدەر, ويتكەنى, ولار ەندىگى جەردە وزدەرىنىڭ جاساعان ىستەرىمەن جولىقتى» دەمەي مە؟ تاعدىر عوي. ءومىر عوي... ول مەنى قايتا ورالادى دەپ ويلادى. ورالمادىم. ورالا المادىم...»
وسى جەردە ءسىزدىڭ ءتىلشىڭىزدىڭ تانىس ءىنىسى اڭگىمەگە ارالاستى. «ءبىر كۇنى وبكومنىڭ حاتشىسى قول قويعان تاپسىرما قاعاز توبەسىنە تىگىلگەن كولدەي ارىز جەتتى. شىمكەنتتەگى دزەرجينسكي اۋپارتكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى رابيعا كولباەۆا ەدى. پاراساتتى, ىزگى نيەتتى كىسى عوي. «وقىپ شىعىڭىزشى», – دەدى. وقىدىم. وبكوم حاتشىسى ارىزدا كورسەتىلگەن فاكتىلەر بويىنشا شۇعىل شارا قولدانۋدى, ياعني اۋپارتكومعا قارايتىن باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنداعى كوممۋنيست دارىگەردى – وبلىستىق اۋرۋحانا حيرۋرگيا ءبولىمشەسىنىڭ باسشىسىن پارتيادان شىعارۋدى تاپسىرعان. «قايتەمىز؟ وبكوم حاتشىسىنىڭ نۇسقاۋىن ورىندايمىز با؟» – دەدى رابيعا قۇرمانبايقىزى قينالىستى ءۇنمەن كۇرسىنىپ. «مەن بۇل حيرۋرگتى دە, بولعان وقيعالاردى دا ءبىراز-ءبىراز بىلەمىن. وتە بىلگىر, ەڭبەكقور, اق حالاتتى ابزال جاننىڭ مىندەتىن ەكى ءجۇز پايىز ورىندايتىن مامان. ادال, اقجۇرەك ادام. اجىراسۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى دە بەلگىلى. تۇبەگەيلى ءتۇردە, قايتا تەكسەرەيىك. ۇجىمداردىڭ, پارتيا ۇيىمىنىڭ پىكىرىمەن ساناسايىق, ايتپەسە, وبال بولادى عوي», – دەدىم. رابيعا قۇرمانبايقىزى: «دۇرىس, وبال بوپ ءجۇرمەسىن, اسىقپاي انىقتايىق», – دەدى».
«ءيا, يسەكەڭدەردىڭ ارقاسىندا امان قالعانبىز. ايتپەسە, ول كەزدە ءتىپتى قيىن ەدى, – دەيدى حيرۋرگ. – مورالدىق جات قىلىققا ءبارىن دە جاتقىزا بەرەتىن. ءاسىرەسە, كوممۋنيست وتاعاسىلار سىڭارجاقتىقتان سورلايتىن. ال مەن كولباەۆا مەن ابۋباكىروۆتىڭ ادىلدىگى ناتيجەسىندە پارتيادا قالدىم. جۇمىستان بوساعام جوق. ءبارىبىر, وتە-موتە اۋىر سوقتى. جۇرتتىڭ بەتىنە قاراۋعا قينالامىن. اينالايىن, ادامدار-اي, دەسەڭىزشى! «سەن قورسىنبا دا, قورلانبا دا. ءبىز سەنىڭ كىم ەكەنىڭدى, قانداي ادام ەكەنىڭدى بىلەمىز», – دەگەندەر از ەمەس-ءتى. ەڭبەك بارىنەن دە, قانداي قيىندىقتان دا قۇتقارادى ەكەن. ەڭبەك, ەڭبەك, تەك قانا ەڭبەك! وسى ۇستانىمنان اينىماۋعا تىرىستىم جانە اقپەيىل ادامدارعا ءسۇيەندىم-اۋ دەيمىن. جارتى جىلداي ۋاقىتتان سوڭ ءۇيلەندىم. ءوزىمدى وزگەشە تۇسىنەتىن, باسىمدى باعالايتىن ادام تاپتىم. بىلەتىن ەدى. ءبارىن. ەڭ باستىسى, تەرەڭ ءتۇسىندى. ۇعىندى. ودان بەرى دە تالاي-تالاي جىلدار ارتتا قالدى. ۋاقىت شىركىن ءبارىن ەمدەيدى ەكەن. بۇگىنگى بازبىرەۋلەرگە ساباق بولسىن دەگەن وي عانا عوي بىزدىكى. بارلىق بالە-باتىرلەر ءدۇنيە-بوققا شەكتەن تىس قۇنىعۋدان باستالادى ەكەن ءدا. كۇنشىلدىك پەن ءىشتارلىققا بەرىلىپ, باقىتتىلاردى ازعىراتىنداردان ابايلاۋ كەرەك ەكەن. ولاردىڭ ارەكەتتەرى, ايارلىقتارى تىم-تىم تەرەڭدە جاتادى ەكەن ءدا».
حيرۋرگتىڭ حيكاياسى, وتە-موتە قىسقا قايىرعاندا, وسىلاي. العاشقى ايەلى كەيىننەن اۋىر ناۋقاسقا شالدىقتى. ايادى. اجالعا اراشا تۇرا المادى. كەك ساقتاۋ حيرۋرگتىڭ جاراتىلىسىندا جوقتۇعىن. ەشبىر جاندى كىنالامادى, كىربىڭ جيمادى, كىر ىزدەمەدى. سىرتىنان كىسى عايباتتاۋ دا بۇل اعامىزدىڭ تابيعاتىنا مۇلدە جات ەكەنى ءبىلىنىپ-اق تۇرىپتى. العاشقى جارىنىڭ انا دۇنيەسى جارىق بولعانىن تىلەيدى. اللا كەشىرسىن ءبارىن دە. ارتىندا قالعان قوس پەرزەنتى ۇلكەن-ۇلكەن ماماندار بوپ شىقتى. شەت ەلدەردە ەڭبەكتەنىپ ءجۇر. كەيىنگى كەلىنشەگى بۇرىنعى بالالارىن باۋىرمالدىقپەن باۋراپ, ۇلگى-ونەگەسىمەن ءۇيىرىپ الىپ كەتتى. ءوزىنىڭ قوس پەرزەنتىنەن كەم كورمەدى. تويلارىن جاسادى. اياقتاندىردى. ەل-جۇرت ەرەكشە ريزا. كوڭىل كوڭىلدەن سۋ ىشەدى دەگەن وسى. مۇحاممەد پايعامبارىمىز عالايىسسالامنىڭ: «ادامداردىڭ ىشىندە ادام بول!» دەگەنى تەگىن ەمەس قوي.
مارحابات بايعۇت, شىمكەنت.