قازاقستاندى مەكەندەگەن ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ بەرەكە-بىرلىگىنە قازىر الەم ەلدەرى قىزىعا دا قىزعانا قارايتىنى شىندىق. ونىڭ دا رەتى بار. ەلىمىزدەگى ىنتىماق پەن تاتۋلىق ەكونوميكالىق دامۋ مەن ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى ەكەنىن قازاقستاندى مەكەندەگەن جۇزدەن استام ۇلتتار مەن ۇلىستار وكىلدەرى ايقىن سەزىنىپ كەلەدى.
راس, وتكەنگە كوز جىبەرسەك, ءازىربايجان حالقىنىڭ دا تالاي تەپەرىشتى باستان وتكەرگەنى تاريحتان بەلگىلى. سونىڭ ىشىندە 1932-1938 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-ءسۇرگىننىڭ ورنى ەرەكشە. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, تەك 1937 جىلدىڭ وزىندە ءازىربايجاندا 29 مىڭ كىناسىز ادام اتىلعان ەكەن. ءبىزدىڭ ۇلت قازاقستاندا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولدى. دەرەك كوزدەرىنەن بەلگىلى بولعانىنداي, قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى قازاقستاندا 150 مىڭ ءازىربايجان قازا بولعان ەكەن. سونىڭ 28 مىڭى تەرگەۋ-تەكسەرۋسىز اتىلىپ كەتە بارعان. قالعاندارى ءار ءتۇرلى مەرزىمگە سوتتالعان. شىنى كەرەك, سول اۋىر جىلدارى قوناقجاي قازاق حالقىنىڭ قايىرىمدىلىعى ارقاسىندا ون مىڭداعان ءازىربايجان ءتىرى قالدى. قازاق حالقى جارتى نانىن ءبولىپ, تورلەرىنەن ورىن بەردى. بۇل ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس.
سوعىستان كەيىنگى حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ, تىڭ يگەرۋ جىلدارىندا دا ءازىربايجاندار قازاق جەرىنە كوپتەپ كەلدى. ولار حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ الۋان سالاسىندا قازاقستاندى مەكەندەگەن باسقا دا ۇلتتارمەن, سونىڭ ىشىندە, باۋىرمال قازاقتارمەن قويان-قولتىق ەڭبەك ەتىپ, بىتە قايناسىپ كەتتى. كوپتەگەن ءازىربايجان وسى جەرۇيىق مەكەندە تۇراقتاپ قالىپ, تامىرىن تەرەڭگە جايدى دەسەم ارتىق بولماس. قازاقتان قىز الىپ, قىز بەرىسىپ, قۇداندالى-جەكجات بولىپ كەتكەندەرى قانشاما.
ارىدەن قوزعاساق, ەكى حالىقتىڭ تىلىندە, سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپىندا, مادەنيەتىندە, دىنىندە ۇقساستىق بار. ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بويىنشا, وبلىستا قازىر 1 مىڭنان استام ءازىربايجان تۇرادى ەكەن. ارينە, بۇعان كەشەگى كەڭەستىك جۇيەنىڭ ىدىراۋى دا سەبەپ بولعانى راس. بىرقاتار ءازىربايجان اتامەكەنىنە ورالدى. ولاردىڭ ىشىندە بىلىكتى گەولوگتار ا.حاليموۆ, ن.يسمايىلوۆ, ءىىم ارداگەرلەرى ش.ابدراحمانوۆ, ز.مامەدوۆ, پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرى يۋ.جاۆادوۆ, دارىگەر ە.قاسىموۆ جانە باسقالارى بار. ولاردىڭ قاي-قايسىنىڭ دا وسى جەردە ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ, ازامات بولعانى, كاسىبي شەبەرلىكتەرىن شىڭداعانى ءۇشىن قازاق حالقىنا دەگەن ريزاشىلىعى شەكسىز. قازاقتاي باۋىرمال حالىق جوق ەكەنىن وزدەرى دە مويىنداپ كەتتى.
قازىر دە وبلىستا تۇرىپ جاتقان ءازىربايجانداردىڭ جاس ۇرپاعى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋى, ساياسي تۇراقتىلىعى جولىندا ەڭبەك ەتىپ, وقىپ ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا. مۇنىڭ ءوزى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارا ساياساتى مەن كورەگەندىگىنىڭ ناتيجەسى ەكەنى ءسوزسىز. قازاقستاندىقتاردىڭ تاتۋلىعى مەن بىرلىگىن قالىپتاستىرۋدا ەلباسى قىرۋار شارۋا تىندىرىپ كەلەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ۇلتارالىق قاتىناستى نىعايتۋدىڭ تاپتىرماس قۇرىلىمى بولعانىنا, ءوزارا بىرلىك پەن ىنتىماقتى قالىپتاستىرۋدىڭ بىرەگەي تەتىگى ەكەنىنە قازىر كوزىمىز انىق جەتىپ وتىر. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان سايلانعان دەپۋتاتتار بارلىق ۇلتتاردىڭ مۇددەسىن قورعايدى.
اسسامبلەيانىڭ جاقىندا استانادا وتكەن «تاۋەلسىز قازاقستان: بەيبىتشىلىكتىڭ, كەلىسىمنىڭ جانە جاسامپازدىقتىڭ 20 جىلى» اتتى ءXVىى سەسسياسى وزىندىك ەرەكشەلىگىمەن ەستە قالدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدە تۇراتىن ەتنوستاردىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىن ساقتاۋعا, دامىتۋعا جان-جاقتى جاعداي تۋعىزىلىپ وتىرعانىن ايتتى. سونداي-اق, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋگە ەرەكشە نازار اۋداردى. ەلىمىزدىڭ وركەندەۋى ءۇشىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ, اسىرەسە, جاستاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋى قاجەتتىگىنە توقتالدى. بۇل بارلىعىمىزعا قاتىستى شارۋا ەكەنىن ەسكەرۋىمىز قەرەك.
ءبىزدىڭ ەتنومادەني بىرلەستىكتىڭ مىندەتتەرى مەن ماقساتتارى وبلىستاعى تاتۋلىق پەن بىرلىكتى ساقتاۋعا, ءازىربايجانداردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەسىن قورعاۋعا, ادامگەرشىلىك قاعيداتتارىنا, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋعا نەگىزدەلگەن. ورتالىق جۇمىسىنا تالىمگەرلەر ا.گاسانوۆ, ش.ۋمۋدوۆ, گ.مامەدوۆ, د.لالاكيشيەۆ, ۆ.اللاحبەرديەۆ جانە باسقالارى بەلسەنە قاتىسادى. ولاردىڭ ءبارى جاس ۇرپاققا ونەگەلى تاربيە بەرۋگە تۇراقتى اتسالىسادى.
وبلىستا ەتنوستاردىڭ مادەنيەتى مەن ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن دامىتۋعا بارلىق جاعداي جاسالىپ وتىر. قازىر وبلىس ورتالىعىندا اشىلعان دوستىق ۇيىندە ون سەگىز ەتنومادەني بىرلەستىك جۇمىس ىستەيدى. ءبىزدىڭ ورتالىقتا دا ءوزارا ىڭتىماق پەن بىرلىكتى قالىپتاستىرۋ, سالت-ءداستۇر, مادەنيەتىمىزدى ۇستانۋ باعىتىندا ءبىراز جۇمىستار جاسالۋدا. ورتالىق جانىندا بي توپتارى جۇمىس ىستەيدى. انشىلەرىمىز وبلىستا وتكىزىلەتىن مادەني-كوپشىلىك شارالاردا ءازىربايجان, قازاق جانە باسقا تىلدەردە ءان شىرقاپ, بي بيلەيدى. كوركەمونەرپازدارىمىز بارلىق قالالىق مەرەكەلەر مەن شارالارعا بەلسەنە قاتىسادى. كوپتەگەن بايقاۋلاردا جۇلدەلى ورىنداردى يەلەنىپ جۇرگەندەرى دە بار. 2008 جىلى مۇندا جەكسەنبىلىك مەكتەپ اشىلدى. قازىر قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى وبلىستىق حاتشىلىعىنىڭ جانە وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ كومەگىمەن جاستار انا ءتىلىن جانە مەملەكەتتىك ءتىلدى, سونداي-اق ءازىربايجاننىڭ تاريحى مەن گەوگرافياسىن وقىپ ۇيرەنەدى. وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ جىل سايىن ەتنومادەني بىرلەستىكتەرگە 75 مىڭ تەڭگە كولەمىندە گرانت بەرۋى داستۇرگە اينالدى. ءوڭىر باسشىسى بىرلەستىكتەر جۇمىسىن ۇدايى نازاردا ۇستاپ, شەشۋىن كۇتكەن ماسەلەلەرگە سەرگەكتىك تانىتىپ وتىرادى.
مەن كەڭەس ارمياسى قاتارىنداعى اسكەري مىندەتىمدى اياقتاعان سوڭ اقتوبەدە قالدىم. الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن ءبىتىردىم, وسىندا ەڭبەك ەتتىم. بولاشاق جارىم قازاق قىزى سۆەتا مۇرىنوۆانى دا وسىندا كەزدەستىرىپ, ۇيلەندىم. زايىبىم سۆەتا ەكەۋمىز قىرىق جىلعا جۋىق وتباسىلىق ومىرىمىزدە ءتورت بالا ءوسىرىپ, تاربيەلەدىك. شۇكىر, قازىر جەتى نەمەرەمىزدىڭ قىزىعىنا بولەنۋدەمىز.
مەنى قازاقتاردىڭ ۇلكەندەرى كۇيەۋ بالا دەپ قۇرمەتتەسە, كىشىلەرى جەزدە دەپ ءازىل جاراستىرىپ جاتادى. ءبىز ۇيدە ءازىربايجان, قازاق جانە ورىس تىلىندە ەركىن سويلەسەمىز. ءازىربايجان مەن قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن تەڭ ۇستانا بەرەمىز. بىزگە قاي-قايسىنىڭ دا جاتتىعى جوق. اتا-ەنەمدى ەتەنە جاقسى كوردىم, قولدارىنا سۋ قۇيدىم. ءوز قولىممەن اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالىپ, باتالارىن العانىما ريزامىن. قازىرگى باقۋاتتى تۇرمىسىمىز سولاردىڭ ىزگى نيەتى, يگى تىلەگىنىڭ ناتيجەسى بولار دەپ تە ويلايمىن.
قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋداعى عانا ەمەس, قوعامدىق-ساياسي ىقپالداسۋداعى ءساتتى قادامدارىنا دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى ءسۇيسىنىپ وتىرعانى دا شىندىق. ءارتۇرلى ساياسي ماسەلەلەرگە وزىندىك ۇستانىمىن ءبىلدىرىپ, كەرەك جەرىندە ءتۇيىندى جايتتەردى تارقاتۋعا اتسالىسىپ جۇرگەن قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى, ۇيىمنىڭ جاڭا مىڭجىلدىقتاعى, ءححى عاسىرداعى العاشقى سامميتىنىڭ استانادا ءوتۋى ەلىمىزدىڭ الەم الدىنداعى بەدەلىن تاعى ءبىر كوتەرىپ تاستادى.
ءبىز وسىنداي بەيبىت جانە تاتۋ ەلدە تۇرىپ جاتقانىمىزدى ماقتانىش تۇتامىز. قازاقستاندا بارلىق ۇلتتار ناقتى قامقورلىقتى ايقىن سەزىنىپ وتىر. بۇل نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كوسەمدىگى مەن كورەگەن ساياساتىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىن. سوندىقتان دا بولار, ەلباسى بيىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ايقىن باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتتى. مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدان ەلىمىز ءۇشىن يگىلىكتى ىستەرگە ۇيىتقى بولۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىز دە بار مۇمكىندىگىمىزدى پايدالانىپ, ەلباسى العا قويعان مىندەتتەر مەن ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋعا ۇلەس قوسامىز, ەلدىڭ دامۋىنا قىزمەت ەتەمىز. ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاريحى – بۇل بارلىق ەتنوستار دوستىعىنىڭ جىلناماسى ىسپەتتى. ءبىز وسى جىلداردا بۇرىنعىدان دا ىنتىماقتاسىپ, تاتۋلىق ءتىنىن بەكىتە تۇستىك دەسەم, ارتىق ايتقاندىق بولماس. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋەلى ەكونوميكا, سودان كەيىن بارىپ ساياسات دەگەن ەلباسى قاعيداسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا قول جەتكىزدىك. وسىنداي بىرلىك پەن بەرەكە عانا ءبىزدى بيىكتەرگە باستاي بەرمەك.
شاحباز جامالوۆ, «ءازىربايجاندار اسسوتسياتسياسى» رقب اقتوبە قالالىق فيليالى كەڭەسىنىڭ توراعاسى.
اقتوبە وبلىسى.