1913 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا, ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالار كەزدە رەسەيدەگى نەمىستەردىڭ سانى ميلليوننان اسىپ جىعىلعان. ءسوز جوق, ءبىر جارىم عاسىردان استام ۋاقىت ورىس جەرىنە باۋىر باسقان وسىنشاما جۇرت قوعامدىق ءومىردىڭ ءبىراز سالاسىنا قوماقتى ۇلەسىن قوسقاندىعى تۇسىنىكتى. وسىعان وراي ەلدىڭ ابىروي-داڭقىن اسپانداتا تۇسكەنى ءۇشىن تاريحقا كىرىپ, وعان ماڭگىلىك جازىلعان كوپتەگەن ادامداردىڭ اتى-ءجونىن ىلتيپاتپەن اتاۋعا بولادى.
سولاردىڭ ءبىرى – مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ قۇلاعىمىزعا ابدەن سىڭگەن, ورىس سامودەرجاۆيەسىمەن تاباندىلىقپەن كۇرەسىپ, قۇربان بولعان ب ۇلىكشىل دەكابريست پاۆەل پەستەل. نەمەسە 1812 جىلعى قىرعىن سوعىستا فرانتسۋز باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە پارتيزان قوزعالىسىن باسقارعان الەكساندر فيگنەر. بۇلاردى ماقتان ەتەرلىك تۇلعا ەمەس دەپ كىم ايتا الادى؟ ال «نەدوروسل» دەگەن پەسانىڭ اۆتورى دەنيس فونۆيزين رەسەيلىك دۆوريانداردىڭ ءومىرىن ءدال سول قالپىندا كوركەم كوزبەن كەستەلەپ, جازىپ كەتتى ەمەس پە؟ عاجاپ سۋرەتشى ورەست كيپرەنسكيدى (وگەي اكەسى – ادام شۆالبە), ورىستىڭ بەينەلەۋ ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلارىنىڭ ءبىرى كارل بريۋللوۆتى قالاي اتاۋسىز قالدىرار ەدىڭىز؟
جارقىن بولاشاقتى اڭساعان يمپەريا حالىقتارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنان نەمىستەر دە قالىس قالعان ەمەس. «وچاكوۆ» كرەيسەرىندەگى كوتەرىلىستى باسقارعان پەتر شميدتىڭ ءومىرى مەن وشپەس ەرلىگى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كىمنىڭ بولسا دا وعان دەگەن شىن ءمانىندەگى شەكسىز قۇرمەت سەزىمىن وياتادى. ءوزىن ءوزى نۇرلى بولاشاق ءۇشىن قۇرباندىققا شالعان تەكتىلىك پەن ادامگەرشىلىكتىڭ ۇلگىسى ەسەبىندە حالىق ەسىندە ماڭگى ساقتالۋى دا سودان بولار. ءبىرىنشى ورىس رەۆوليۋتسياسىنىڭ وت-جلىنى كەزىندە بولشەۆيك نيكولاي باۋمان قاراجۇزدىكتەردىڭ قولىنان قازا تاپتى. 4-مەملەكەتتىك دۋماداعى بولشەۆيكتەر فراكتسياسىنىڭ حاتشىسى ەممانۋيل كۆيرينگ لەنيندىك «پراۆدانىڭ» العاشقى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرى. قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن ول ۋكراينا كپ (ب) ورتالىق كوميتەتىندە ىستەدى, بۇكىلوداقتىق حالىق شارۋاشىلىعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ, كسرو-نىڭ مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ سالاسىندا جاۋاپتى قىزمەت اتقاردى. اقش-تاعى كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى وكىلى بولعان ليۋدۆيگ مارتەنس پەن ەڭبەك حالكومى جانە حالكوم كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆاسيلي شميدت كەزىندە پيتەردە رەۆوليۋتسيالىق قىزمەتپەن اينالىسقان.
وتان باسىنا اۋىرتپالىق ءتۇسىپ, جاۋعا كىرىپتار بولارلىق قارا بۇلت تونگەن كەزدە دە رەسەيلىك نەمىستەر ەلدىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىنەن قاشىپ-پىسقان جوق. ايتالىق, 1914 جىلعى مايداندا 300 مىڭداي ۇلتى نەمىس رەكرۋتتەر (اسكەرگە جاڭادان شاقىرىلعاندار) سوعىسقا قاتىستى. ولار 1941-1945 جىلدارعى گيتلەر باسقىنشىلارىمەن بولعان كۇرەستى دە كەڭەس حالقىمەن بىرگە يىق تىرەسە قارسى الدى.
ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا ەدىل جاعالاۋىنداعى نەمىس اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى, ءسىبىر, ۋكراينا, قىرىم مەن كاۆكازداعى ۇلتتىق اۋدانداردا تۋعان ۇلتى نەمىس ونداعان مىڭ سولداتتار مەن وفيتسەرلەر اسكەر قاتارىندا بولعان. نەمىس رەسپۋبليكاسىنان ءوز ەركىمەن سوعىسقا جىبەرىڭدەر دەگەن 2500 ءوتىنىش ءتۇسىپ, 8000-نان استام ادام حالىق جاساعىنا جازىلعان.
مايدانعا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ 1904-1918 جىلى تۋعان اسكەري مىندەتىن وتەۋگە ءتيىس كىسىلەر شاقىرىلادى. سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كۇندەردە اسكەري كوميسساريات الدىندا كەزەكتە تۇرعاندار نەگىزىنەن مۇنداي توپقا جاتپايتىندار بولاتىن. بۇلار 16-17-دەگى قىز-جىگىتتەر, ماڭدايىن قىراۋ شالعان ازامات سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى, ولاردىڭ ىشىندە 1917-1919 جىلداردان بەرى كومپارتيا مۇشەلەرى يۆان رايسيح, كارل رينگەلشتەين, رۋدولف رولگەيزەر, ادام رامبۋرگەر, وسكار وربەرت, «اۆرورا» كرەيسەرىنىڭ ميچمانى ەدگار ۆالتەر جانە ەسىمى ەلگە ءالى بەلگىلى بولا قويماعان تاعى باسقالار بار ەدى.
1939 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا كەڭەس وداعىندا 1427222 نەمىس, ونىڭ ىشىندە رەسەي فەدەراتسياسىندا 700231, ۋكراينادا – 392458, بەلورۋسسيادا – 8448, ءازىربايجاندا – 23133, قىرعىزستاندا – 8426, گرۋزيادا – 20527, ارمەنيادا – 433, قازاقستاندا – 92 مىڭ ادام تۇراتىن.
ارنايى جەر اۋدارىلعاندار اراسىندا نكۆد-ءنىڭ 1949 جىلى جۇرگىزگەن ساناعى بويىنشا قىزىل ارميادا بۇرىن قىزمەت اتقارعان نەمىستەردىڭ سانى بىلاي ەكەن: جەر اۋدارىلعاندار: وفيتسەرلەر – 1609, سەرجانتتار – 4282, قاتارداعى قۇرامداعىلار – 27724, بارلىعى 33615 ادام; وتانىنا ورالعاندار (رەپاترياتسيالانعاندار): وفيتسەرلەر – 1092, سەرجانتتار – 2828; قاتارداعى قۇرامداعىلار – 18747, بارلىعى – 22667 ادام; اسكەرگە شاقىرىلعاندار: وفيتسەرلەر – 326, سەرجانتتار – 907, قاتارداعى قۇرامداعىلار – 4444, بارلىعى – 5677 ادام; جەرگىلىكتى ازاماتتار: وفيتسەرلەر – 119, سەرجانتتار – 301, قاتارداعى قۇرامداعىلار – 2057, بارلىعى – 2477 ادام; باسقالارى: وفيتسەرلەر – 32, سەرجانتتار – 33, قاتارداعى قۇرامداعىلار – 143, بارلىعى – 208 ادام. سوندا بارلىق 5 ءتۇر بويىنشا – 64644 ادام.
نەمىستەر بۇكىل كەڭەس وداعىنىڭ حالىقتارىمەن توپتاسىپ, ءبىر كىسىدەي جۇمىلىپ, فاشيست باسقىنشىلارىنا قارسى قورعانىسقا كوتەرىلدى.
قارا نيەتتى دۇشپاننىڭ كەنەتتەن سوعىس اشۋى كەڭەس حالقىنا ءتوبەدەن جاي تۇسكەندەي اسەر ەتتى. بۇل, ءسوز جوق, نەمىستەر ءۇشىن دە ۇلكەن سوققى بولدى. الايدا, ولاردىڭ قيامەت-قايىمى, كورەر قايعى-قاسىرەتى الدا ەدى. 1941 جىلدىڭ 26 تامىزىندا كسرو حالىق كوميسسارلار كەڭەسى مەن ۆكپ(ب) ورتالىق كوميتەتى ساراتوۆ, ستالينگراد وبلىستارىندا جانە ەدىل جاعالاۋىنداعى نەمىستەردى جەر اۋدارۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. وسىدان ەكى كۇن وتكەن سوڭ – 1941 جىلدىڭ 28 تامىزىندا وسى شەشىمگە قۇقىقتىق نەگىز بولاتىن كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعى شىقتى. مۇندا نەمىس رەسپۋبليكاسى نەمەسە پالەنشە وبلىس, اۋدان دەگەن سياقتى ناقتى مەكەن-جاي كورسەتىلمەي-اق, «ەدىل جاعالاۋىنداعى اۋدانداردا تۇراتىن نەمىستەردى جەر اۋدارۋ» دەگەن قۇجات ومىرگە كەلدى.
سوعىسقا دەيىنگى ۋاقىتتا دا «كۇدىكتىلەردىڭ» قاتارىنا ىلىگۋ ءۇشىن تەك نەمىس بولعاننىڭ ءوزى جەتكىلىكتى ەدى. ازاماتتىعىنا قاراماستان ولاردىڭ ءبارى ارناۋلى قىزمەتتىڭ ەسەبىندە تۇردى. سوعىس باستالىسىمەن شۇعىل تۇردە ەدىل جاعالاۋىندا تۇراتىن نەمىس حالقىنا «كۇيە جاعىپ», قارالاۋعا قاجەتتى دەرەكتەر ىزدەستىرىلە باستايدى. بىراق قاۋىپسىزدىك ورگاندارى قانشا تىرىسقانىمەن ونىڭ قيسىنى كەلە قويماپتى: 22 ماۋسىمنان 10 تامىزعا دەيىن «نەبارى» 145 ادام تۇتقىندالعان. ونىڭ ىشىندە «جەڭىلۋشىلىك نەمەسە كوتەرىلىسشىلىك» پيعىلىن كورسەتكەندەر 97 ادام, انتيسوۆەتتىك توپتار مەن كەرىتوڭكەرىسشىلەر ۇيىمىنا قاتىسقاندار – 36, ديۆەرسيالىق جانە تەرروريستىك نيەت بايقاتقاندار – 7, «نەمىس شپيوناجى» ەسەبىندە ۇستالعاندار – 2 ادام. 58-باپتىڭ اياسى كەڭ ەكەنىن ەسكەرسەك, مۇنىڭ ءوزى وكىمەت جارلىعىن «وسى دۇرىس ەدى» دەپ جۇرتشىلىقتى يلاندىرا قويمايتىن ەسەپ-قيساپ بولاتىن. كومپرومات جەتكىلىكسىزدىگى اپ-ايقىن!
سوعىستان كەيىنگى جىلدارى باتىستاعى كاناريس ۇيىمدارى (اسكەري بارلاۋ) اگرەسسياعا ۇشىراۋعا ءتيىستى ءاربىر قۇرباندى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە اسكەري تۇرعىدان «بەسىنشى كولوننانىڭ» كومەگىمەن ىدىراتۋدى ماقسات ەتكەن 2-ابۆەر كسرو-دا ولاردى جاقتاۋشىلار كوپ بولا قويمادى, سوندىقتان نەمىس ازشىلىعىنا ارقا سۇيەي المادىق دەپ ءمالىمدەگەن. گەرمان مۇراعاتتارى جاريالاعان «ءۇشىنشى رەيح» جانە رەسەيدە تۇراتىن نەمىستەردىڭ اراسىندا قانداي دا ءبىر بايلانىس بولعاندىعىن ايعاقتايتىن بىردە-ءبىر قۇجات تابىلماعان. ال بيلىك بولسا, 1941 جىلى دا, ودان كەيىنگى ۋاقىتتا دا كەڭەستىك نەمىستەردىڭ مۇنداي قارىم-قاتىناستا بولعان-بولماعانىن تاباندىلىقپەن ۇزدىكسىز ىزدەگەنى ايدان انىق.
تاريحشى عالىمدار ق. الداجۇمانوۆ پەن ە.الداجۇمانوۆ تا وسىنداي تۇرعىدا تۇجىرىم جاسايدى. جارلىقتا كورسەتىلگەن «مىڭداعان ءجانە ون مىڭداعان ديۆەرسانتتار مەن شپيونداردىڭ» ءىزىن ولار دا مۇراعاتتان كەزدەستىرمەگەندىگىن جازادى. جوق بولسا, قالاي تابارسىڭ. دەمەك, وكىمەت شەشىمى – داقپىرت. لاقاپ, الىپ-قاشپا ءسوز. تۇتاس ءبىر حالىققا جابىلعان جالا, سەنىمسىزدىك. ادىلەتتىلىكتەن, اقيقاتتان الشاق جاتقان دۇنيە. ال نەمىس رەسپۋبليكاسىنىڭ جويىلۋىنا كەلسەك, ول زاڭسىز جاسالعان. كسرو كونستيتۋتسياسىنىڭ تالاپتارى ساقتالماعان, اكسر كەلىسىمى الىنباعان.
كەيىن بۇل ماسەلەلەر رەسمي تۇرعىدا مويىندالدى دا.
ۇلتى نەمىس كەڭەستىك ساربازدار گەرمان فاشيزمىمەن كۇرەستە قاھارماندىق, باتىرلىق كورسەتتى. 1941 جىلدىڭ تامىز ايىندا «كومسومولسكايا پراۆدا» گەنريح گوفماننىڭ ەرلىگى تۋرالى حابارلادى. اۋىر جاراقاتتانىپ تۇتقىنعا تۇسكەن, جاۋ جاعىنا ءوتىپ, ايتقانىنا كونبەگەندىكتەن ونى ازاپقا سالىپ, ۇرىپ-سوققان, ەرلىكپەن قازا تاپقان.
دۇشپان سوققىسىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قارسى العان برەست قورعانىنىڭ ەرجۇرەك ساربازدارىنىڭ ىشىندە كەڭەستىك نەمىستەر از ەمەس ەدى. بۇل ءتىزىمنىڭ ىشىنەن تاباندىلىق پەن ەرجۇرەكتىلىك كورسەتكەنى ءۇشىن II دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ناگرادتالعان ستارشينا ۆياچەسلاۆ ەدۋاردوۆيچ مايەردى (مارقۇم) اتاۋعا بولادى. مايور ا.دۋلكايت, اعا لەيتەنانتتار ە. كرولل مەن گ.شميدت, ا.گەرتسوگ, پولك دارىگەرى ۆ. ۆەبەر, قاتارداعى جاۋىنگەرلەر دامم, رەلينگ, كينگ, ا.ۆاگەنلەيتنەر (ونىڭ ايەلى مەن قىزى فاشيستەر قولىنان قازا تاپقان) – بۇلاردىڭ ءبارى برەستىڭ وت-جالىنىن شارپىپ, كەڭەس حالقىنىڭ تەڭدەسى جوق ەرلىگىن تاريح بەتىنە جازىپ كەتكەن اسىل جاندار.
قولىنا قارۋ ۇستاپ نەمىس فاشيستەرىمەن بولعان قيان-كەسكى ۇرىستىڭ ىشىندە 5 اۋە-دەسانت بريگاداسىنىڭ قۇرامىندا كيەۆ قالاسى ىشىندەگى مايدانعا قاتىسقان گەورگي ميۋللەردى ايتۋعا بولادى. وسى قۇرىلىمنىڭ سول ءبىر كەزدەگى جانكەشتى ءىس-قيمىلدارى جونىندە ەۆگەني دولماتوۆسكي كەيىن بىلاي دەپ جازدى: «قىرىق ءبىرىنشى جىلعى تامىزدىڭ 20 كۇنى ىشىندە ا. روديمتسەۆتىڭ قۇرامىنا كىرەتىن اۋە دەسانتىنىڭ كورپۋسى قىرعىن سوعىسقا ىلىگىپ, كەيدە قويان-قولتىق تەكەتىرەسكە ۇلاستى. ارتيللەريستەردىڭ كومەگىمەن دەسانت ءتاۋلىگىنە نەبارى 800 مەتر جىلجىدى. بىراق ولار باتىسقا قادام باستى. 1941 جىلدىڭ تامىزىندا باتىسقا جول تارتتى! وتان سوعىسىنا قاتىسقاندار بۇل قايعىلى ايدى ەشقاشان ۇمىتپايدى, ولار سول كەزەڭ ءۇشىن باتىسقا جىلجۋدىڭ نە ەكەنىن تۇسىنەدى».
قىزىل ارميانىڭ 63-اتقىشتار ءبولىمشەسىن فاشيستەر «قارا كورپۋس» دەپ تەگىن اتاماعان. ونىڭ ساربازدارى روگاچەۆ قالاسىن جاۋدان تارتىپ الىپ, ءبىر اي بويىنا قولىندا ۇستاعان. وسى قۇرىلىمنىڭ قاتارىندا كەڭەستىك نەمىستەر دە جاۋمەن ارپالىسقان. سولاردىڭ ءبىرى – ەرلىكپەن ءشايىت بولعان ەدىل جاعالاۋىنىڭ تۋماسى ياكوۆ ۆاگنەر. ونىڭ جەكە زاتتارى مەن قۇجاتتارى قازا تاپقان پولكتاستارىنىڭ م ۇلىكتەرىمەن بىرگە روگاچەۆ قالاسىنىڭ حالىق داڭقى مۇراجايىنا قويىلعان.
قىزىل ارميانىڭ وفيتسەرى ادولف بەرش بەرلين قالاسىن ازات ەتۋگە قاتىسىپ, كەيىن جەڭىلگەن گەرمانيانىڭ استاناسىنىڭ كەڭەستىك بولىگىنىڭ اكىمشىلىگىندە قىزمەت اتقارعان. سوعىس بىتكەن جىلدارى كسرو-عا كەلىپ, مەكتەپتە نەمىس تىلىنەن ساباق بەرىپتى. بۇل تۋرالى بىزگە قازىر تاريحي وتانىندا تۇراتىن, ال بۇرىن اقمولاداعى «فرويندشافت», سوسىن «اكمولينسكايا پراۆدا» گازەتىندە ىستەگەن ونىڭ شاكىرتى جۋرناليست الفرەد فۋنك ايتقان ەدى.
1941 جىلعى جارلىققا سايكەس ۇلتى نەمىس سولداتتار مەن وفيتسەرلەر سوعىسقا جىبەرىلمەي, كەيىن قايتارىلا باستادى. الايدا, كوپتەگەن جاۋىنگەرلەر اتى-جوندەرىن وزگەرتىپ, مايدان الاڭىن تاستامادى, ەرلىك كورسەتىپ, نەمىس فاشيستەرىمەن تاباندىلىقپەن كۇرەسە بەردى. ءماسەلەن, ساراتوۆ قالاسىنان كەلگەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ۆولدەمار ۆەنتسەل فاميلياسىن وزگەرتىپ ۆەنتسەۆ بولىپ جۇرگەن; اعا لەيتەنانت ارتۋر بويگەل بولسا بويچەنكو دەپ جازىلعان; پەتەر ليوۆين لەۆينگە اينالىپ, وسى فاميلياسىمەن بەرلينگە جەتكەن; گەورگي ەميلەۆيچ ريحتەر سوعىس بىتكەنشە ميحايل ۆاسيلەۆيچ سميرنوۆ دەپ تانىلعان.
پاۋل شميدتىڭ مايدانعا بارۋىنىڭ ءوزى ءبىر حيكايا. قولىنا قارۋ الىپ فاشيست باسقىنشىلارىمەن سوعىسۋ ءۇشىن ەڭبەك ارمياسىنان قاشىپ شىعادى, ءوزىنىڭ ءازىربايجان دوسى ءالي احمەتوۆتىڭ ەسىمىن الىپ, قىزىل ارمياعا كىرەدى, ونىڭ قاتارىندا بەرلينگە دەيىن بارادى. كوپتەگەن جاۋىنگەرلىك وردەن-مەدالدارعا يە بولادى. ال ءوزىنىڭ پ.شميدت دەگەن ناقتى اتى-ءجونىن مارشال گ.ك.جۋكوۆتىڭ كومەگىمەن (!) سوعىستان كەيىن ازەر قايتارىپ الادى.
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ مايدان دالاسىنداعى قىرعىن ۇرىستا ەرلىك كورسەتكەن وسىنداي مىڭداعان كەڭەس نەمىستەرى مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتالدى. ولاردىڭ ىشىنەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولعان قاتارداعى تانكيست جاۋىنگەرلەر پەتەر ميللەر مەن ميحاەل گەككەل, گەنەرال-مايور سەرگەي ۆولكەنشتەين, پارتيزان بريگاداسىنىڭ جەتەكشىسى الەكساندر گەرمان, اتى اڭىزعا اينالعان بارلاۋشى روبەرت كلەين جانە باسقالاردى اتاۋعا بولادى.
دەي تۇرساق تا, تەك از ۇلتتاردىڭ وكىلى – نەمىس – بولعانى ءۇشىن ءبىراز ازاماتتاردىڭ جانقيارلىق ەڭبەگى ەلەنبەي ءتيىستى ماراپاتتارىنان شەتتەتىلگەنى قانشاما دەسەڭىزشى! دەگەنمەن, سونىڭ ءبىر-ەكەۋىن تىلگە تيەك ەتۋدى ءجون دەپ تاپتىق. ءستاليننىڭ بۇيرىعىنا سايكەس ۇلتى نەمىس بولعاندىقتان اۆياتسيادان شىعارىلىپ, وزەننەن اعاش اعىزۋعا جىبەرىلگەن اسكەري اۋە كۇشتەرىنىڭ بۇرىنعى كاپيتانى, تاماشا ۇشقىش ميحايل يۆانوۆيچ اسسەلبورننىڭ جاساعان ەرلىك ىستەرى مۇنى ايعاقتاي تۇسەدى. ول بولعان جاعدايعا مويىماي ارنايى وقۋ ورنىنا جىبەرۋگە تىركەلەدى, ونى بىتىرگەن سوڭ ديۆەرسيالىق بارلاۋ وتريادىنىڭ كومانديرىنە تاعايىندالادى. اسسەلبورندىقتاردىڭ 180 تاۋلىك بويى جاساعان جورىعى لەنينگراد بلوكاداسىن جويۋعا جاردەمىن تيگىزەدى. ولار بالتىق جاعالاۋىندا جانە باسقا جەرلەردە تالاي ەرلىكتىڭ ۇلگىلەرىن كورسەتكەن. جاۋىنگەرلىك داڭقتى تابىستارى كوپ. باسشىلىق ونى مارقۇم بولعاننان كەيىن تەك مەدالعا عانا لايىقتى دەپ ەسەپتەدى. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ تۇرعان كەزىندە د. قوناەۆ ونى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنادى. الايدا, ساياسي جۇيە بۇل جولى دا ءوزىنىڭ جاڭىلمايتىندىعىن سەزدىرىپ, مارقۇمدى قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ناگرادتادى.
1996 جىلدىڭ 19 ماۋسىمىندا رەسەي پرەزيدەنتى مازمۇنى جاعىنان بۇرىن بولىپ كورمەگەن № 948 جارلىققا قول قويادى. مۇندا: « ۇلى وتان سوعىسىندا كورسەتكەن ەرلىگى مەن باتىرلىعى ءۇشىن سەرجانت گانۋس فەودوسي گريگورەۆيچكە (مارقۇم) رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلسىن», دەلىنگەن. حح عاسىردىڭ سوڭىندا رەسەي جارتى عاسىردان بۇرىن ستالينگراد تۇبىندە ەرلىكپەن قازا تاپقان ناقتى كەڭەس جاۋىنگەرىن كەنەتتەن ەسكە الىپ, ونى ەندى جاڭا مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارعى ناگراداسىمەن ماراپاتتاۋىنىڭ ءوزى تۇسىنىكسىزدەۋ ەدى.
وقيعا بىلاي بولعان. 1943 جىلدىڭ 21 قاڭتارىندا ستالينگراد تۇبىندەگى نوۆايا نادەجدا حۋتورىنىڭ جانىندا 91-بريگادانىڭ لەيتەنانت الەكسەي ناۋموۆ باسقارعان كۆ تانك ەكيپاجى نەمىس فاشيستەرىمەن تەڭ كەلە المايتىن جاعدايدا سوعىسىپ جاتتى. ونىڭ قۇرامىنداعىلار – كىشى سەرجانت پەتر نوريتسىن, اعا مەحانيك-جۇرگىزۋشى پاۆەل سميرنوۆ, كىشى سەرجانت, راديست نيكولاي ۆيالىح, سەرجانت, وق بەرۋشى فەودوسي گانۋس. كۇنى بويعى جان الىپ, جان بەرىسكەن تەكەتىرەستە وسى بەس جىگىت جاۋدىڭ بەس تانكىسىن, ون جەتى پۋلەمەتىن جويادى. ۇرىس بىردە ۇدەپ, بىردە باسىلىپ تۇردى. اقىرىندا جاۋمەن جالعىز الىسقان تانك ىستەن شىقتى, جاۋىنگەرلەر ابدەن قالجىرادى. قاراڭعىلىق ءتۇستى. ەكيپاج تاپسىرمانى ورىندادى, ولار تەحنيكاسىن تاستاپ, كەيىن شەگىنۋىنە دە بولار ەدى. بىراق بۇلاردىڭ ءالى قارۋ-جاراعى, وق-دارىلەرى بولعاندىقتان ۇرىستى جالعاستىرا بەرەدى. نەمىستەر ىستەن شىققان تانكتى قورشاپ, تۇتقىنعا ءتۇسۋىن تالاپ ەتتى. تانكيستەر بۇعان جاۋاپ رەتىندە تازا نەمىس تىلىندە «Russen ergeben sich nicht!» («نەمىستەر بەرىلمەيدى!») دەگەن. فاشيستەر ورىس تانكىنە جانارماي قۇيىپ, ورتەپ جىبەرەدى. كەلەسى كۇنى نوۆايا نادەجدا حۋتورى ازات ەتىلىپ, قازا بولعان تانكيستەر دالالىق القاپتاعى باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەنەدى.
91-تانك بريگاداسىنىڭ قولباسشىسى پولكوۆنيك ي. ياكۋبوۆسكي بەس تانكيستى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنادى. بۇعان اسكەري كەڭەس مۇشەسى گەنەرال-مايور ك. تەلەگين مەن اسكەر قولباسشىسى ارميا گەنەرالى ك. روكوسسوۆسكي دە قول قويادى. تورتەۋى باتىر اتاعىنا يە بولادى, ال فەودوسي گانۋسكە بەرىلمەيدى. سەبەبى – نەمىس.
ف.گانۋس قازىرگى استانا قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى بۇرىن سەنوكوسنوە دەپ اتالاتىن ەلدى مەكەندە 1912 جىلى جەر ولشەۋشى نەمىس وتباسىندا تۋعان. كومسومولدىق جولدامامەن نوۆوكۋزنەتسك مەتاللۋرگيا كومبيناتىنا بارادى. سوندا ءوزى سياقتى كلاۆديا كوزلوۆا دەگەن كومسومول قىزعا ۇيلەنىپ, تۇڭعىش بالاسى تۋعان سوڭ ايەلىنىڭ تۋىستارى تۇراتىن ليپەتسك قالاسىنا كوشەدى. سوعىس باستالىسىمەن-اق اسكەري كوميسسارياتقا بارىپ, قىسقا مەرزىمدى تانكيستەر دايىندايتىن كۋرستى اياقتاپ, نوۆوليپەتسك مەتاللۋرگيا كومبيناتىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جەرىنەن مايدانعا اتتانادى. كلاۆديا ءتورت بالاسىمەن ۇيىندە قالادى.
1941 جىلعى 8 قىركۇيەكتەگى ءستاليننىڭ بۇيرىعىمەن (№ 35105) مايدان مەن تىلداعى قىزىل ارميانىڭ بولىمشەلەرىنەن, اكادەميالارىنان, اسكەري وقۋ ورىندارىنان جانە مەكەمەلەرىنەن نەمىس ۇلتىنىڭ قاتارداعى جانە باسشىلىق قۇرامىنداعىلار تۇگەلدەي الاستاتىلىپ, ولاردى ىشكى وكرۋگتار مەن قۇرىلىس ءبولىمشەلەرىنە جىبەرۋ كوزدەلگەن بولاتىن. ال مايدان شەبى ەدىل جاعالاۋىنا جاقىنداپ, مامان اسكەريلەر جەتىسپەي جاتقاندا مۇنىمەن كىم ەسەپتەسىپ جاتتى دەيسىز. فەودوسي گانۋستىڭ اسكەر قاتارىندا قالىپ, ستالينگراد مايدانىنا قاتىسۋىن تەك وسىنداي سەبەپتەرمەن تۇسىندىرۋگە بولادى دەپ ويلايمىز.
مىنە, وسى وقيعانى ون جىل بويى زەرتتەگەن سوعىس ارداگەرى پ.دۋناەۆتىڭ «گانۋستىڭ ءىسىن» كرەمل دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىپ, ادىلەتتىلىككە قول جەتكىزە الۋى ىزگىلىكتى قادىر-قاسيەتتىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ ايقىن ۇلگىسى بولارى ءسوزسىز.
امانتاي كاكەن, جۋرناليست.
استانا.