ونىڭ ءومىر مەكتەبى − قاتال سوعىس بولدى. اسىل جاستىق شاعى ادام قانى سۋشا اققان مايداندا ءوتتى. وتان ءۇشىن وت كەشىپ, جاۋمەن قاسىق قانى قالعانشا ايقاستى. بۇعان “قىزىل تۋ”, “الەكساندر نەۆسكي” وردەندەرىن, وننان اسا مەدالدار العانى ناقتى ايعاق. ۇرىسقا العاش كىرگەندە تەحنيك ەدى, سوعىستىڭ ەڭ اۋىر كەزەڭى, 1942 جىلى باتالون كومانديرى بولىپ تاعايىندالدى. ول كەزدە شايمۇحان مۇحانوۆ نەبارى جيىرمادان ەندى عانا اسقان ەدى. ءبىر باتالوندا 4 روتا, 15 ۆزۆود بار دەسەك, قازاقتىڭ ورىمدەي جىگىتىنە 600 ادامنىڭ تاعدىرىنىڭ سەنىپ تاپسىرىلۋى كومانديرلىك تاجىريبەسىن, ەرلىگىن باعالاۋ بولاتىن. ءسويتىپ ول سوعىستىڭ العاشقى كۇنىنەن اياعىنا دەيىن الدىڭعى شەپتەن عانا كورىندى.
ءيا, شايمۇحان مۇحانوۆ 1940 جىلدىڭ قازان ايىندا اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, نوۆوچەركاسسك قالاسىنداعى اسكەري-تەحنيكالىق كۋرسقا قابىلدانادى. ارادا جىل وتپەي جاتىپ ۇلى وتان سوعىسى باستالادى. 19 جاستاعى جالىن اتقان شايمۇحان ءبىر توپ جولداستارىمەن لەنينگراد قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى بوروۆيچي ءشارىنە كەلەدى. وسى جەردە جاساقتالعان 177-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ جاۋىنگەرلەرىمەن بىرگە شىلدە ايىنىڭ 10-ى كۇنى العى شەپتە جاتىپ, سوعىستىڭ نەندەي كەسەپات ەكەنىن سەزىنەدى. جاس جىگىت ءومىر مەن ءولىمنىڭ ارالىعى قاس قاعىم ءسات ەكەنىن سول كۇنى اڭعارادى. العاشقى ايلاردا باسىنان كەشكەن قاتەرلى ساتتەردى ەستەلىگىندە تاپتىشتەپ بايانداۋى سودان بولسا كەرەك.
سول ەستەلىكتەردىڭ بىرىندە ايتىلعانداي, جاۋىنگەرلەردى قارۋ-جاراقپەن قامتاماسىز ەتەتىن قىزمەتتىڭ باستىعى پودپولكوۆنيك سيدوروۆ شايمۇحانعا: «وق تيەلگەن 5 اربانى الدىڭعى شەپكە جەتكىز!», دەپ, قاسىنا بىرەر جاۋىنگەر قوسادى. جولشىباي ولارعا جارالى سولداتتار كەزىگىپ: «ءاي, اقىماق, مىنا جاراقتى كىمگە اپاراسىڭ؟ الدىڭعى شەپتە قارۋ ۇستارلىق جاۋىنگەر قالعان جوق...» − دەگەنىنە سەنىپ, كەرى قايتادى. پودپولكوۆنيك ونىڭ جاۋابىن تىڭداماي, بالاعاتتاپ, اتىپ تاستاماق بولىپ, تاپانشاسىن سۋىرادى. «مەنىڭ باعىما سول ساتتە پولكتىڭ تىلىن باسقاراتىن, جاسى الپىستى القىمداعان قارتاڭ وفيتسەر كەلە قالىپ, الگى اكىرەڭگە: «تاپانشاڭدى شوشاڭداتپا! نەمىستىڭ وعىنان جۋساپ جاتقان بوزداقتار از ەمەس. اۋەلى الدىڭعى شەپتەگى جاعدايدى بىلەيىك!..», دەپ ءبىزدىڭ جىگىتتى ەرتىپ, بىردە بۇكەڭدەپ, بىردە جەر باۋىرلاپ جەتسە, قولىنا قارۋ ۇستارلىق ءتىرى جان قالماعانىن اڭعارادى. ەكەۋى سودان ۇرىمتال توعايعا شەگىنىپ, تىڭنان شەپ قۇرعان بولىمشەگە تاپ بولادى. ناتيجەسىندە تەحنيك جىگىت 5 اربا جاراقتى سولارعا جەتكىزىپ بەرىپ, ەرەكشە ءبولىمنىڭ تەرگەۋىنەن امان قۇتىلادى.
فاشيستەرمەن جان اياماي شايقاسقان شايمۇحان مۇحانوۆتىڭ اسكەري بەدەلىنىڭ ءوسۋى 3-باتالوننىڭ پۋلەمەتشىلەر روتاسىنا كوماندير بولعاندا ايرىقشا بايقالعان. پۋلەمەتشىلەر روتاسىنىڭ مىندەتى − تانكىلەردىڭ سوڭىندا كەلە جاتقان جاياۋ اسكەردى قۇرتۋ. «ءبىر كەزدە ءبىزدىڭ زەڭبىرەكتەر گۇرسىلگە باستى. تانكىلەر العا جىلجي الماي, كەيىن قاراي جالت بەردى. سول ساتتە مەن پۋلەمەتتىڭ قۇلاعىنا جارماسىپ, ساتىرلاتىپ اتا باستادىم. وزگە پۋلەمەتشىلەر دە تۇس-تۇستان وق جاۋدىردى, − دەپ سيپاتتايدى شاكەڭ ءوز روتاسى جۇرگىزگەن شايقاستى. − دالدەپ جاۋدىرعان وعىمىز جاۋ سولداتتارىن تانكىلەردەن ءبولىپ تاستاپ, كوپشىلىگىن جەر جاستاندىردى. سول كۇنى نەمىستەر ءۇش دۇركىن شابۋىلعا شىقتى, ەكىنشى شابۋىلدان كەيىن ءوز كىسىلەرىمدى تۇگەندەسەم − 11 پۋلەمەتتىڭ ۇشەۋىندە عانا اتقىشتار قالىپتى. كەش باتا تاعى تۇگەندەدىم. بۇكىل روتادان ءتورت-اق ادام امان قالعان, بىرەۋى − ءوزىم...»
نەمىستىڭ اسكەرباسىلارى نەگىزگى كۇشتەرىن ماسكەۋدى تەزىرەك الۋعا جۇمساپ, لەنينگرادتى جەرمەن-جەكسەن ەتەتىن ۇرىستاردى كەيىنگە شەگەرگەنى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تاريحىنان ءمالىم. الايدا, ۇزاق قانتوگىسپەن جاۋلاپ العان كۇنباتىستاعى ايماقتى ۋىسىنان شىعارماۋ ءۇشىن نەمىس كوماندوۆانيەسى بىرنەشە ديۆيزيا ۇستاۋعا ءماجبۇر بولعان. كەڭەس اسكەرباسىلارى دا لەنينگراد توڭىرەگىندە بەكىنگەن اسكەردى قوزعاماعان. ءبىزدىڭ جىگىت − قورعانۋشى توپتىڭ جۋان ورتاسىندا... «توعاي ىشىندە بىرنەشە اي جاتتىق. ۇرىس سايابىرلاعان ساتتە جاۋىنگەرلەرگە قارۋ-جاراقتى ۇتىمدى پايدالانۋ تاسىلدەرىن ۇيرەتەمىز. مەن كوبىنە مەرگەن ۆينتوۆكاسىن ۇستاپ, جاۋ جاقتى اڭديمىن...» − دەگەن لەبىزدى شاكەڭ وسى مەزگىلگە ارناعان. «بىردە باتالون كومانديرى روتاعا كەلىپ, ماعان العىس جاريالادى. سويتسەم, زەڭبىرەكشىلەردىڭ باقىلاۋ پۋنكتىنەن نەمىس مەرگەنىمەن مەنىڭ جەكپە-جەگىمدى بايقاعاندار بولىپتى. جاۋ مەرگەنىن جايراتقانىم ءۇشىن ماعان “ەرلىگى ءۇشىن” مەدالى بەرىلىپ, ىلە-شالا كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا مۇشەلىككە قابىلداندىم» − دەلىنگەن ەستەلىكتە. ءبىر ايدان كەيىن ول باتالون كومانديرىنىڭ ورىنباسارى مىندەتىن اتقارۋعا كىرىسەدى. ال ءساۋىر ايىندا 21 جاسقا ەندى عانا اياق باسقان قازاق جىگىتى, اعا لەيتەنانت مۇحانوۆ باتالون كومانديرى بولىپ تاعايىندالادى.
1944 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ باس كەزىندە نارۆا وزەنىنەن ءوتىپ, ۆىبورگ قالاسىن جاۋدان ازات ەتۋ ءۇشىن باستالعان شابۋىل كەزىندە كاپيتان مۇحانوۆ مينا جارىقشاعىنان اۋىر جاراقاتتانادى. ەمدەلىپ, يۆانوۆ وبلىسىنىڭ كينەشما قالاسىنداعى گوسپيتالدا ءتورت اي جاتىپتى. سودان ساۋىعىپ شىققان كەزدە ول اسكەري ءراسىمدى تارك ەتىپ, ءوزى باۋىر باسقان ديۆيزياعا قايتىپ كەلەدى. 1945 جىلعى ءساۋىردىڭ 29-ى كۇنى بۇلاردىڭ ديۆيزياسى كۋرليانديا تۇبەگىنە پويىزبەن جەتكىزىلەدى. وسى جەردە نەمىستەردىڭ 350 مىڭ اسكەرى شوعىرلانعان, ولار جانە اقتىق وعى تاۋسىلعانشا قارسىلاسپاق دەگەندى ەستيدى. سوندىقتان 3-باتالوننىڭ كومانديرى 8 مامىر كۇنگى ەرتەڭگىلىكتە ءار جاۋىنگەرگە اۆتوماتتىڭ 4 ديسكاسىن, 4-5 گراناتا ۇلەستىرىپ, ۆينتوۆكا ۇستاعانداردى دا مول وقپەن كوتەرگەنىنشە جابدىقتاپ, شابۋىلعا شىعۋعا ساقاداي ساي وتىرادى. «شابۋىلعا بۇيرىق كۇتىپ دەگبىرسىزدەنىپ تۇرعاندا تەلەفون شىرىلداپ, بايلانىسشى ترۋبكانى ماعان ۇسىندى, − دەپ سىر شەرتەدى شايمۇحان اقساقال كىتابىندا. − «تىڭداپ تۇرعان كاپيتان مۇحانوۆ», دەپ ەدىم, پولك كومانديرىنىڭ ساياسي ورىنباسارى م.فەربەرەۆ: «شايمۇحان, جەڭىسپەن قۇتتىقتايمىن!» − دەدى بار داۋسىمەن ايقايلاپ. سول ساتتە نە دەگەنىمدى بىلمەيمىن, ەسىم شىعىپ, ترۋبكانى تاستاي سالىپ: «قىمباتتى جولداستار, سوعىس ءبىتتى. ءبىز جەڭدىك! ۋرا... − دەپ ءۇنىم قارلىققانشا ايقايلاي بەرىپپىن» دەيدى. سودان شايمۇحان 1946 جىلدىڭ ماۋسىمىندا, ياكي جەتى جىل ۇدايى اسكەري مىندەتىن ۇزدىكسىز اتقارۋدان سوڭ ەلگە قايتادى.
ومىراۋى وردەندەر مەن مەدالدارعا تولى, مايدانگەر مايور, كوممۋنيست, جاسى جيىرما بەستىڭ شەبىنەن ەندى عانا اسقان جىگىت اۋەلى تالدىقورعان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ كادر جونىندەگى حاتشىسىنا كىرەدى. ولار ونى بىردەن وبكومنىڭ ۇيىمداستىرۋ بولىمىنە نۇسقاۋشى ەتىپ تاعايىندايدى. ءبىر جارىم جىلدان كەيىن شاكەڭ ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالادى. 1950 جىلدىڭ باسىندا سول كەزدە قاراتال اۋدانى اتالاتىن اۋپارتكومعا ەكىنشى حاتشى بولىپ سايلانادى. ەكى جىلدان سوڭ تالدىقورعان قالالىق پارتيا كوميتەتىنە حاتشى بولىپ اۋىسادى.
كەڭەس وداعىنىڭ بيلىگىن قولىنا العان ن.س.حرۋششەۆتىڭ ۇزاق جىلدار بويى قالىپتاسقان سوتسياليستىك باسقارۋ جۇيەسىنە پايدالى دا, زالالدى دا وزگەرىستەردى كۇشتەپ ەنگىزىپ, حالىقتىڭ داعدىلى تىرلىگىن قاۋىرت وزگەرتۋگە ۇمتىلعانى ءمالىم. سولاردىڭ ءبىرى, ءسىرا, ەڭ ءساتتىسى − مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگانىن يگى ىستەرىمەن سىننان وتكەن, تاجىريبەلى پارتيا كادرلارىمەن كۇشەيتۋ ارەكەتى بولعان سەكىلدى. وسى ناۋقان شايمۇحان مۇحانوۆتى دا اينالىپ وتپەگەن, سويتۋگە, ءسىرا, اسكەري تاجىريبەسى دە ەسكەرىلگەن. 1962 جىلى ول وسى جۇيەنىڭ الماتى وبلىستىق كوميتەتى ءتوراعاسى بولىپ تاعايىندالادى. بىرەر جىلدان سوڭ قايتادان قۇرىلعان تالدىقورعان وبلىسىنداعى باسقارماعا اۋىسادى. ودان كەيىن جامبىل وبلىسىندا ىستەيدى. ءوز ايتۋىنشا: «كسرو قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى» دەگەن مارتەبەلى اتاققا يە بولدىم. پارتيا سەنىمىن اقتاۋ ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ, كسرو-نىڭ قورعانىس قابىلەتىن ساقتاۋعا, ارتتىرۋعا حال-قادەرىمشە قىزمەت ەتتىم. اقىر اياعىندا جاسىم ەگدە تارتىپ, دەنساۋلىق سىر بەرە باستاعان سوڭ ءوز قالاۋىممەن زەينەتكە شىقتىم», دەيدى.
زەينەتكە شىققان سوڭ-اق جاس كۇنىنەن باۋىر باسقان تالدىقورعان قالاسىنا كوشىپ كەلەدى. بىراق, جەرگىلىكتى اكىمدەر قايراتكەرلىگى مەن ىسكەرلىگى ءمالىم زەينەتكەردى ۇيىندە وتىرعىزباپتى, كەلگەن بەتىندە-اق وبلىستاعى ارداگەرلەر كەڭەسىنە توراعالىققا تاعايىندايدى. شاكەڭ سونى دا ابىرويمەن اتقارادى. ءسويتىپ جۇرگەندە 1996 جىلدىڭ قوڭىر كۇزىندە تالدىقورعان قالاسىنىڭ بايىرعى تۇرعىنى, دەربەس زەينەتكەر شايمۇحان مۇحانوۆتىڭ بالالارى وتكىزبەك بولعان “التىن تويعا” كەنەتتەن قالا اكىمدىگى ارالاسادى. سويتسە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, حالىق قاھارمانى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ قالا اكىمىنە تەلەفون سوعىپ: «مارشال دميتري يازوۆ جانە مەن ەرتەڭگى ۇشاقپەن سىزدەرگە كەلەمىز. مايدانگەر شايمۇحان اعامىزدىڭ سوعىس جىلدارىندا وعان كوماندير بولعانىن, ءسىرا, سىزدەر بىلمەيسىزدەر. ماعان سونى دميتري تيموفەەۆيچ ماسكەۋدەن تەلەفون سوعىپ, قارت ۇستازىن قۇتتىقتاۋ ءۇشىن كەلەتىنىن حابارلادى...», − دەيدى.
سودان نويان اسكەرباسىلار ۇشاقتان تۇسكەندە, قولدارىنا گۇل ۇستاعان ءبىر قاۋىم ەل اۋەجايدا كۇتىپ تۇرادى. وركەستر مارش ويناپ, كەڭ الاڭدى دۇبىرلەتە باستاعاندا, مارشال يازوۆ ادىمداپ كەلىپ: «جولداس ۆزۆود كومانديرى, ءوزىڭىزدىڭ ورىنباسارىڭىز, قازىرگى مارشال شاكىرتىڭىز شاقىرۋىڭىز بويىنشا قۇزىرىڭىزعا كەلگەنىن مالىمدەيمىن!..» − دەپ راپورت بەرەدى. شاكەڭ دە بويىن تىكتەپ: «راحمەت, ميتيا! راپورتىڭدى قابىلدادىم. ءوزىڭ ءبىر كەزدە ادال قىزمەت ەتكەن قازاق ەلىنە حوش كەلىپسىڭ!» − دەپ قۇشاعىن ايقارا اشادى.
ولار ۇزاق قاۋىشقاندا, وركەستر تۋش ويناپ, الاڭداعى جۇرت دۇركىرەي قول سوعىپ, مارە-سارە بولىپتى... ويتكەنى, كەزىندە اسكەري ۋچيليششەنى جەدەل ءتامامداپ, كىشى لەيتەنانت شەنىمەن لەنينگراد مايدانىنا كەلگەن ورىمدەي جاس, تالدىرماش جىگىت ميتيا يازوۆ سول قارساڭدا شاكەڭە ورىنباسار بولىپ, بلينداجدا جارىم جىلداي ۋاقىت بىرگە بولىپتى. شاكەڭنىڭ اسكەري دارەجەسى ءوسىپ, روتا كومانديرى بولعاندا, ول ءوز ۆزۆودىن جاس وفيتسەرگە تاپسىرعان. سودان ءوزى باتالونعا يە بولعاندا, روتا كومانديرى ەتىپ تاعى دا وسى جىگىتتى تاعايىنداپتى. قالايدا قيمىل-ارەكەتى ءجىتى ءارى اقىلمەن ارەكەت ەتەتىن بوزبالاعا ەرەكشە سەنىم ءبىلدىرىپ, جانتۇرشىگەرلىك اۋىر سوعىستىڭ قاتال مەكتەبىنەن تەزىرەك وتۋىنە سەپتىگىن تيگىزگەن.
ءيا, ادام قانى سۋشا توگىلگەن سوعىس كۇندەرىندە بايلانعان دوستىقتىڭ بەكەم بولاتىنى الميساقتان ءمالىم. دەمەك, بىزدىڭشە, دميتري يازوۆتىڭ جۇرەگىندە ماڭگى ۇيالاپ, مارشال اتانعان مارتەبەلى شاعىندا دا وزىنە قامقورلىق كورسەتكەن العاشقى كومانديرىنە ىزەتپەن قاراۋىنىڭ ءتۇپ سەبەبى وسى دەپ بىلەمىز.
مەدەۋ سارسەكە, جازۋشى.