بۇكىلالەمدىك ءداندى داقىلدار ءوندىرىسى ىشىندە بيداي ەگىسى ءاردايىم ءبىرىنشى ورىندا تۇراتىنى بارىمىزگە ءمالىم. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز اگرارلى-يندۋستريالى, ورتالىق ازياداعى بيدايدى كوپ ەگەتىن ايماق بولىپ ەسەپتەلەدى. 2011 جىلى «نۇر وتان» حدپ ءحىىى سەزىندە ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, قازاقستان دۇنيە جۇزىندە ۇندى ەكسپورتقا شىعارۋدا ءبىرىنشى ورىندى, بيداي وندىرۋدەن جەتىنشى ورىندى الدى, تەك قانا ەلىمىزدىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتىپ قويماي, ەكسپورتقا دا 7-8 ملن. توننا ساپالى بيداي ءدانىن شىعارۋدا.
اۋىل شارۋاشىلىعىندا كەلتىرىلگەن ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, رەسپۋبليكا بويىنشا 2006 جىلى 13,5 ميلليون گەكتار بيداي ەگىلىپتى, سوڭعى بەسجىلدىقتا بۇل كورسەتكىش 16,8 ميلليون گەكتارعا دەيىن كوتەرىلگەن, بيىلعى 2011 جىلى 17 ميلليون گەكتاردان استام بيداي ەگۋ جوسپارلانۋدا.
ەلىمىزدىڭ 11 وبلىسىنىڭ ەگىس ەگىلەتىن تابيعات ايماقتارى بيداي وسىرۋگە ىڭعايلى كەلەدى, بىراق اۋا رايىنىڭ ىستىق, سۋىعىنا بايلانىستى ساپالى ءتۇسىم الۋعا ءارتۇرلى زياندى ورگانيزمدەر كەدەرگى ەتەدى, اتاپ ايتقاندا, اۋرۋلاردان كەلەتىن شىعىن مولشەرى جىلىنا 15-20 پايىزدى تۇزەيدى. ەپيفيتوتيا دارەجەسىنە دەيىن جەتكەن جىلدارى 30-40 پايىزدان جوعارى بولادى. بيداي ونىمدىلىگىن قاتتى تومەندەتىن اۋرۋلار كوڭىر, سارى, ساباقتى تاتتار, (Puccinia recondita, Puccinia striiformis, Puccinia graminis), جاپىراقتى داقتار (Septoria nodorum ي Septoria tritici, Drechlera tritici-repentis), توزاڭدى قاراكۇيە (Ustilago tritici), گەلمينتوسپوريوزدى جانە فۋزاريوزدى تامىرشىرىكتەر (Bipolaris sorokinianا, Fusarium spp.) بولىپ سانالادى.
2010 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن ينستيتۋتتىڭ عىلىمي ماماندارى قازاقستاننىڭ توعىز وبلىسىندا بيداي اۋرۋلارىنا ءۇش-ءتورت رەت فيتوپاتولوگيالىق تۇرعىدان مونيتورينگ جۇرگىزدى. جۇمىس ناتيجەسىندە وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل جانە الماتى وبلىستارىندا كوڭىر, سارى تاتتار جانە سەپتوريوزدى داق اۋرۋلارىنىڭ تارالۋى بىركەلكى بولدى – 40-50 پايىزدان 80-100 پايىزعا دەيىن, دامۋى 10-15 جانە 25-50 پايىزدى ءتۇزدى. اسىرەسە وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ سايرام اۋدانىندا جانە جامبىل وبلىسىنىڭ مەركە اۋدانىندا قاتتى دامىدى. شىعىس قازاقستاندا كوڭىر, ساباقتى تاتتار جانە سەپتوريوزدى داق اۋرۋلارىنىڭ بيداي ەگىستىگىن زاقىمداۋى الدەقايدا جوعارى بولدى, تارالۋى 100 پايىزعا, دامۋى 50-75 پايىزعا جەتتى.
قاراعاندى جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا اۋا رايى مۇلدەم قۇرعاق بولدى, بىراق سونداي قاتتى قۋاڭشىلىققا قاراماستان قوستاناي وبلىسىنىڭ قارابالىق جانە قوستاناي اۋداندارىندا نولدىك تەحنولوگيامەن ەگىلگەن بيداي ەگىستىگىندە كوڭىر تات جانە سەپتوريوزدى داق اۋرۋلارى ورتاشا, ساباقتى تاتتىڭ وشاقتى تۇردە تارالۋىن بايقادىق.
توزاڭدى قاراكۇيە ءبىز مونيتورينگ جۇرگىزگەن وبلىستاردىڭ جەكە شارۋاشىلىقتارىنىڭ جانە عىلىمي ءتاجىريبەلىك مەكەمەلەرىنىڭ ءداندى داقىلدارىندا, اسىرەسە, جازدىق بيداي ەگىستىكتەرىنىڭ بارىندە كەزدەستى, ال گەلمينتوسپوريوزدى جانە فۋزاريوزدى تامىر شىرىكتەرى اۋا رايىنىڭ قولايلى جانە قولايسىزدىعىنا قاراماستان بيداي ەگىلگەننەن باستاپ توپىراقتىڭ استىندا دامي باستايدى, ەگىس تولىعىمەن شىعىپ بولعانشا 1-3 پايىزىن قاتتى زاقىمداپ جەردەن شىعارماي قويادى, ارمەن قاراي بيداي ءپىسىپ-جەتىلگەنشە تەرىس اسەرىن تيگىزىپ, جيناپ الاتىن ءونىمدى جىل سايىن 5-7 پايىزعا دەيىن تومەندەتەدى. بۇل اۋرۋلاردىڭ ىندەتتەرى توپىراقتا جانە وسىمدىك قالدىقتارىندا قالىپ ءومىر ءسۇرىپ, كەلەسى جىلى قايتادان بيداي ەگىستىگىن زاقىمدايدى.
قاراكۇيە جانە تامىرشىرىك اۋرۋلارىنان ۇلكەن زالال بولماۋ ءۇشىن جىلدا ەگەتىن ءداندى مىندەتتى تۇردە ەگەر الدىندا ءبىر جەتى بۇرىن حيميالىق پرەپاراتتارمەن دارىلەپ الىپ, ەگۋ قاجەت. سونىمەن قاتار قوڭىر, سارى تاتتار جانە سەپتوريوزدى داق اۋرۋلارى جوعارىدا اتالعان وبلىستاردا كەڭىنەن تارالعانىن ايتتىق. ياعني وڭتۇستىك وبلىستاردا ءساۋىر-مامىر, سولتۇستىك جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا مامىر-ماۋسىم ايلارى ىلعالدى بولسا, بيداي ەگىستىگىن اۋرۋلاردىڭ بىلتىرعىدان قاتتى زاقىمدايتىنىنا كۇمان جوق.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە جوعارىدا اتالعان اۋرۋلاردى جوياتىن ءدارى-دارمەكتەر جەتەرلىكتەي. ولاردىڭ بيولوگيالىق تيىمدىلىگى سەپتوريوزدى داق جانە تامىرشىرىك اۋرۋلارىنا 65-75 پايىزعا دەيىن جەتەدى, تات جانە قاراكۇيە اۋرۋلارىن 90-100 پايىزعا دەيىن قاداعالايدى.
الماتى وبلىسىندا كۇزدىك بيدايدا جانە قوستاناي وبلىسىندا جازدىق بيدايدا ساڭىراۋقۇلاقتار قوزدىرعىش اۋرۋلارىنىڭ زياندىلىعىنان بيداي ءونىمىنىڭ قانشا پايىزعا تومەندەيتىنىن انىقتاۋ ءۇشىن ارنايى تاناپتىق تاجىريبە جۇرگىزگەنبىز. جاسالعان ءتاجىريبەنىڭ ناتيجەسىندە الماتى وبلىسىندا سارى تات جانە سەپتوريوزدى داق اۋرۋلارىنىڭ بيداي ەگىسىنە تيگىزگەن زياندى اسەرى جيناپ الاتىن ءونىمنىڭ 13,9 پايىزىن ءتومەندەتتى. قوستاناي وبلىسىندا سەپتوريوزدىڭ جاپىراقتى جانە ماساقتى داقتارىنىڭ زياندىلىعىنان بيداي ءونىمى 6,8 پايىزعا تومەن بولدى.
وبلىستار جانە اۋداندىق اكىمدىكتەردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق باسقارما ماماندارى, مەملەكەتتىك كوميتەتتىڭ ايماقتىق ينسپەكتورلارى, ادىستەمەلىك ورتالىقتىڭ فيتوسانيتارلىق دياگنوستيكا جانە بولجامداۋ ماماندارى, جەكە شارۋاشىلىقتاردىڭ جانە عىلىمي تاجىريبەلىك مەكەمەلەردىڭ باسشىلارى, بىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ عالىمدارى ءبارى بىرىگىپ جىلدا بيداي ەگىستىگىن زياندى ورگانيزمدەردەن قورعاۋى جانە قاداعالاۋى قاجەت, سوندا عانا قازاقستاندا بيداي ءونىمىنىڭ كوپ تومەندەۋىنە جول بەرىلمەيدى, ەل ەكونوميكاسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا دامۋىنا دا ۇلكەن ۇلەس قوسىلادى.
ءابدۋمامات كوچوروۆ, ا.ش.ع.ك. قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ءداندى داقىلداردى قورعاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.