اۋىلداعى كاسىپورىن ەۋروپا رىنوگىنا شىقپاق
وسىدان بىرەر جىل بۇرىنعى كەزدەسۋدە سەرىكتەستىكتىڭ قۇرىلتايشىلارى ايدار سەكسەنباەۆ پەن نۇرلان قاسىمحانوۆ وزدەرىنىڭ كەڭ كولەمدى جوسپارلارىن جايىپ سالىپ, رەسپۋبليكانى قويىپ, ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ رەسەي مەن ەۋروپاعا قۇلاش ۇراتىندارىن بايانداعاندا, بىزگە ولاردىڭ بۇل جەلپىنىستەرى البىرت جىگىتتەردىڭ ارمانى ىسپەتتى كورىنىپ, سەنە قويماعانىمىز راس بولاتىن. اۋدان كولەمىندەگى ءبىردەن-ءبىر كاسىپورىن بولىپ سانالاتىن سەرىكتەستىكتە سوڭعى جىلدارى قانداي وزگەرىستەر بولدى؟ قۇرىلتايشىلاردىڭ ىنتالانا كىرىسكەن جاڭا جوبالارى نەندەي ناتيجەلەر بەردى؟ وسى ساۋالدارعا ناقتى جاۋاپ تابۋ ماقساتىندا ءبىز كاسىپورىن قاقپاسىن قاققان ەدىك.
– تسەحتاردى ارالاماي تۇرىپ, الدىمەن جالپى جاعدايدان ءبىراز ماعلۇمات العانىڭىز ءجون بولار, – دەدى ءبىزدى ىقىلاسپەن قارسى العان وسىنداعى ءۇش قۇرىلتايشىنىڭ ءبىرى ن.قاسىمحانوۆ, – سودان سوڭ بارشا احۋالدى الدىڭىزعا جايىپ سالامىز.
وسىلاي دەپ كاسىپورىننىڭ بۇگىنگى جاي-جاپسارىن بايانداي باستاعاندا مەن تاڭىرقاعانىمدى جاسىرا المادىم. ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ءوزىم كۇماندانا قاراعان جوسپارلارىن ارقالى ازاماتتار جۇزەگە اسىرىپ تا ۇلگەرىپتى. ونىڭ ەڭ باستى ايعاعى سەرىكتەستىكتىڭ ەۋروپاداعى ءمۇيىزى قاراعايداي بيزنەس سەركەلەرىمەن كەلىسىمگە كەلىپ, بىرلەسە جۇمىس ىستەي باستاعاندارى دەر ەدىك. كاسىپورىن باستان-اياق ەۋروپالىق ستاندارتقا ساي قۇرال-جابدىقپەن جاراقتالىپ, بۇرىنعى قارادۇرسىن تىرلىك كەلمەسكە كەتىپتى.
– ءوندىرىستى قايتا جابدىقتاۋعا 180 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا سالىندى, – دەپ اڭگىمەسىن جالعاستىردى نۇرلان ەسىمحان ۇلى, – بۇعان مەملەكەتتەن ءبىر تەڭگە دە العان جوقپىز, بار قارجىنى ايدار ۋاتقان ۇلى جانە ارىپتەسىمىز ارتۋر بۋچ ۇشەۋىمىز سالدىق. ارتۋر بۋچ – گەرمانياداعى ايگىلى «دەلتا-ستيكس» اق پرەزيدەنتى. ول وسىندا ارنايى كەلىپ, بارشا جاعدايدى مۇقيات ساراپتاعان سوڭ, بىزبەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە كەلىسىم بەرگەن بولاتىن. ال جۇمىستى دۇرىس جولعا قويۋ باعىتىندا كاسىپورىن ديرەكتورى ارمان قالياكپەروۆتىڭ, وسىنداعى فيليال ديرەكتورى اسىلبەك ادىلبەكوۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى ۇشان-تەڭىز.
كاسىپورىن بۇگىندە بەس باعىت بويىنشا جۇمىس ىستەپ, جاڭا جوبانى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. ونىڭ ەڭ ءبىرىنشىسى – بالىقتىڭ جون ەتىنەن فيلە دايىنداۋ. فيلە تسەحى كوكسەركە, شورتان, الابۇعا ەتىنەن زاماناۋي تالاپتارعا ساي دايىنداعان ءونىم رەسەي ارقىلى شەت ەلگە دە شىعارىلۋدا. ەكىنشى باعىت دەپ بالىق كەپتىرۋ تسەحىنداعى قارقىندى جۇمىستى اتاي الامىز. مۇنداعى اۆتوماتتاندىرىلعان تسەحتاردا شورتان, تابان, مايشاباق, بالىقتارى كەپتىرىلەدى, بۇل ساپالى ونىمگە دە سۇرانىس مول. ءۇشىنشى باعىتتا بالىق ۇنىن تارتاتىن تسەحتىڭ جۇمىسىنا دەن قويىلعان. ءوندىرىستەن قالعان بارشا قالدىقتار ۇن ەتىپ تارتىلادى. ال بۇل ۇننىڭ, اسىرەسە قۇس فابريكالارى مەن مال بورداقىلايتىن شارۋاشىلىقتار ءۇشىن تاپتىرمايتىن ءونىم ەكەنىن ەسەپكە الساق, سوناۋ استانادان باستاپ كوپتەگەن كاسىپورىنداردىڭ ءار كيلوسىن 117 تەڭگەدەن ساتىپ الىپ جاتقانىنا تاڭدانۋعا بولمايدى. وسىدان انىق بايقايتىنىمىز, سەرىكتەستىكتىڭ قالدىقسىز ءوندىرىسكە اينالعاندىعى. ال ءدال وسىنداي كاسىپورىن ازىرشە قازاقستاندا جوق دەسەك, مۇنىڭ ءوزى ۇشقارى سويلەگەندىك بولا قويمايدى. ءتورتىنشى باعىتتى كاسىپورىن باسشىلارى بۇگىندە زايسان كولىندە ءورىپ ءجۇرگەن شاياندى وڭدەۋگە ارناعان ەكەن. اۋداندا ونى وڭدەيتىن ءوندىرىس ورنى بولماعاندىقتان, وسىعان دەيىن اۋلانعان شاياننىڭ بارلىعى قالا اسىپ, رەسەيگە جونەلتىلىپ جاتاتىن. ەندى بۇل قوسمەكەندىنى ءوزىمىزدە ىسكە جاراتۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. بەسىنشى باعىتتا, ءارينە, اتاكاسىپ – مال ءوسىرۋ جوباسى تۇر. «تۇلپار» شارۋا قوجالىعى شىن ءمانىندە وسى سەرىكتەستىكتىڭ قوسالقى شارۋاشىلىعى بولىپ تابىلادى. شارۋاشىلىق باسشىلارى قازاقتىڭ اق باس سيىرىن كوپتەپ ساتىپ الىپ, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا دا شىنداپ دەن قويۋدا.
بۇدان سوڭ ءبىز كاسىپورىن تسەحتارىن ارالاپ, ونداعى وزگەرىستەردى كوزبەن كورۋگە نيەت بىلدىردىك. سىرتقى ەسىكتەن كىرگەندە-اق مۇنداعى جاعدايدىڭ تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىراعانىنا كۋا بولدىق. بۇرىنعىداي جاي ارالاپ شىعۋعا رۇقسات بەرىلمەيتىن بولىپتى. الدىمەن, ءبارىمىز بىردەي اۋرۋحاناداعى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستالاتىن ءبولىمشەلەردەگىدەي ارناۋلى كيىمدەردى كيدىك. بۇدان كەيىن دەزينفەكتسيا بولىمىنەن وتتىك. وسىدان سوڭ بارىپ, بارلىعى بىردەي ارناۋلى كيىم كيگەن, بارشا تالاپقا ساي قۇرالدارمەن جاراقتانعان كاسىپورىن جۇمىسشىلارى قىزۋ قيمىل كورسەتىپ جاتقان تسەحتارعا ەندىك. تسەحتار جۇمىسى تولىعىمەن اۆتوماتتاندىرىلعان. مۇندا تازالىققا وتە قاتتى ءمان بەرىلەدى ەكەن. بالىقتى جۋاتىن, شاياتىن سۋدىڭ بارلىعى الدىمەن اكۆافور اتتى قۇرىلعىدان وتەدى. مۇندا سۋ اۋىر مەتالداردان, باسقا دا زياندى زاتتاردان 90 پايىزعا دەيىن تازاراتىن كورىنەدى. سودان سوڭ ءبىر ايتا كەتەرلىك ءجايت, كاسىپورىننىڭ بارشا قالدىق سۋلارى اۆتوماتتاندىرىلعان تازارتقىشتان ءۇش مارتە وتەدى ەكەن. ءسويتىپ, مايىنان, كىرىنەن ارىلعان قالدىق سۋ ارناۋلى ماشينەمەن سورىپ الىنىپ, ادەيىلەپ جابدىقتالعان تۇيىق شۇڭقىرعا توگىلەدى.
– مۇنداعى قايتا قۇرۋ جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ بىزگە رەسەيدەگى ايگىلى «روسسەلحوزنادزور» باسقارماسىنان ينسپەكتورلار كەلدى, – دەيدى نۇرلان ەسىمحان ۇلى. – بىرنەشە كۇن بولىپ, مۇقيات تەكسەرۋ ءجۇرگىزگەن ولار بىزدەگى جاعداي تالاپقا ساي دەگەن شەشىمگە كەلىپ, ءوز سايتتارىنا شىعۋعا رۇقسات بەردى. ەندى بىزگە رەسەيگە ءوز ءونىمىمىزدىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن شىعارۋعا جول اشىلدى. بۇدان سوڭ ەۋرووداقتان ارنايى جىبەرىلگەن ەۋروكوميسسارلاردى كۇتىپ الدىق. كىرپياز ەۋروپالىقتار زاۋىتتىڭ, ءونىمنىڭ, سۋدىڭ, وسىنداعى تەحنيكا اتاۋلىنىڭ, ءونىمدى ساقتاۋدىڭ, ءتىپتى, كيىمنىڭ تازالىعىنا دەيىن شۇقشيا تەكسەردى. ولار دەنساۋلىق قاۋىپسىزدىگىن قاتاڭ نازاردا ۇستايدى عوي. دەگەنمەن, ءبىز بۇل سىننان دا ابىرويمەن وتە الدىق. اتالعان كوميسسيامەن بىرگە استانادان, وبلىستان, اۋداننان دا قۇزىرلى ادامدار كەلىپ, ءبىزدىڭ ءوز ءىسىمىزدى لايىقتى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعانىمىزعا كۋا بولدى. ەندى سەرتيفيكات ءنومىرىن توسىپ وتىرمىز. ول قولعا تيگەن سوڭ, ءونىمدى ەۋرووداققا تىكەلەي جونەلتەتىن بولامىز. ال كەدەن وداعىمەن دە قويان-قولتىق ارىپتەستىككە قول جەتكىزىپ وتىرمىز.
«ۆوستوكبيزنەستrade» جشس اتالاتىن بۇل ۇيىمنىڭ بيۋدجەتكە جىل كولەمىندە تۇسىرەتىن قارجىسى 10 ملن. تەڭگەدەن اسىپ جىعىلادى. كاسىپورىندا 80-نەن استام ادام جۇمىس ىستەيدى, ولارعا 30-70 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا ەڭبەكاقى تولەنەدى. زەينەتاقى قورىنا تۇراقتى تۇردە تولەم جاسالىپ وتىرادى.
كاسىپورىننىڭ دەمەۋشىلىك باعىتتاعى وڭ ىستەرىن دە اتاپ وتكەن ءلازىم. زايسان كولىنىڭ جاعالاۋىنداعى بالىقشى اۋىلدارىنا بارىنشا قامقورلىق جاسالىپ تۇرادى. بالىقشى تويلارىن وتكىزۋگە قىرۋار قارجى بولىنەدى, اۋدانداعى سپورت, ونەر تارلاندارىنا جۇيەلى تۇردە دەمەۋشىلىك كورسەتىلۋدە. اۋدان مەشىتىنە قاجەتىنشە قولداۋ-دەمەۋ جاسالادى. وتكەن قىستا سۋ العان قاراتوعاي اۋىلىنا 150 مىڭ, وسى اۋىلدىڭ مەكتەبىنە 50 مىڭ تەڭگە اقشالاي جاردەم بەرىلدى.
كۇرشىمدەگى «ۆوستوكبيزنەستrade» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى وسىنداي كەلەلى ىستەرگە قادام جاساپ جاتىر. قالدىقسىز تەحنولوگيا ارقىلى ەكولوگيالىق تازا ءونىم الۋ جولىندا بارشا بىلىمدەرىن جۇمساپ, قارجىلارى مەن مۇمكىندىكتەرىن اياماستان تەر توگىپ جۇرگەن كاسىپورىن جەتەكشىلەرىنىڭ كۇنى ەرتەڭ كوزدەگەن مەجەگە قول جەتكىزىپ, وتاندىق ونىمدەردى ەكسپورتتاۋشىلار رەتىندە حالىقارالىق بيزنەس شوعىرىنان بوي كورسەتەرىنە سەنىممەن اتتاندىق.
حاسەن زاكاريا, جۋرناليست.
شىعىس قازاقستان وبلىسى, كۇرشىم اۋدانى.