ۇلت تاعدىرى مەن ۇرپاق تاعدىرىن ءبولىپ قاراي المايسىڭ. ۇرپاق ۇلىقتاي بولىپ وسپەسە, كەم تالانت بولىپ قالسا, تىرباڭداعان تىرلىگىڭ تەككە كەتەدى. تاۋەلسىز ەلدىڭ ەرتەڭگى تىرەگى دە, التىن دىڭگەگى دە, وي-ءورىسى داۋىرمەن ۇندەس, زامانمەن قارايلاس, تورتكۇل دۇنيەگە ويلى كوزبەن قاراپ, ەسكى سۇرلەۋدى ەستەن شىعارىپ, جاراسىمى مول ساباقتاستىقتى, ءومىر دامۋىنداعى جاڭالىق ءداستۇردى سارالاي وتىرىپ, تىزبەكتەلگەن ۋاقىت كوشىنە ەسە جىبەرمەۋگە بەل بايلايتىن دا سول ۇرپاق بولارى ايداي انىق. وسىنى كورەگەندىكپەن بولجاي العان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلىنان ءبىلىم بيىگىنە جاستاردى شىعارۋ ارقىلى, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ لەگىنە قوسىلۋعا بولاتىنىن ساناعا ءسىڭىرىپ قانا قويماي, باتىل باستامالارعا بارىپ, ناقتى كومەك كورسەتىپ كەلەدى. ءبىر عانا دالەل كەلتىرەر بولساق, پرەزيدەنت «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا»: «جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ ءبىلىمدى, جوعارى ونەگەلى, سىنشىل ويلايتىن, دەنەسى دە, رۋحاني جاعىنان دا دامىعان, ءوزىن-ءوزى دامىتۋعا جانە شىعارماشىلىققا قابىلەتتى ازاماتتى قالىپتاستىرۋ» ءىسىن تاراتا ايتقان ەدى. جالپى, وتانىمىزدا بۇل جۇمىستا تابىس تا, تالپىنىستار دا بار, جەتىستىك تە, اياعىنا جەتپەگەن رەفورمالار دا جوق ەمەس. وسى ءبىر ەلدىك ءىستى قازاقستان پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اسقاربەك قۇسايىنوۆپەن وي بولىسە وتىرىپ, قوزعاۋدى ءجون كوردىك.
– «ءبىلىم نەگىزى – باستاۋىشتا» دەگەن ۇعىم كوپ ايتىلادى. مۇنىڭ استارىندا ۇلكەن اقيقات جاتقانى دا انىق. ادەمى سارايىڭنىڭ ىرگەتاسى وسال بولسا, باسپاناڭ ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءبىر جاعىنا قاراي قيسايماي قويمايدى. «جاس بالا – جاس شىبىق, جاس كۇندە قاي تۇرگە ءيىپ تاستاساڭ, ەسەيگەندە سول يىلگەن كۇيىندە قاتىپ قالماق. تەرىس ءيىلىپ قالعان شىبىقتى ارتىنشا تۇزەتەمىن دەسەڭ – سىندىرىپ الاسىڭ» دەگەن ەدى ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن «پەداگوگيكا» اتتى قازاقتىڭ ءتول وقۋلىعىنىڭ تۇڭعىش اۆتورى, جىر جامپوزى ماعجان جۇماباەۆ.
– ءسوز توركىنىن ءتۇسىندىم. ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ «وقىعاندار ەندىگى جاس بالالارعا وزدەرى ۇلگى بولىپ, ناداندىقتان شىعارىپ, ادامشىلىقتىڭ جارىق جاعىنا سۇيرەۋگە مىندەتتى» دەگەن ەدى. قالامگەردىڭ «جارىق جاعى» دەپ وتىرعانى ءبىلىم بەرۋ ءىسى. بۇل ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. قاي-قايسىمىزدىڭ دا موينىمىزدا ۇرپاق كەلەشەگىنىڭ كەمەل بولۋى, بەس باتپان پارىز بەن قارىز ەكەنى ءسوزسىز. كىم دە بولسا بالاسىنىڭ ساليقالى, زيالى ازامات بولىپ ءوسۋىن ارماندايدى. ول ءۇشىن جاقسى ورتادا تاربيەلەنىپ, جاقسى ءبىلىم الۋ كەرەكتىگىن ويلايدى. سوندىقتان ءبىلىم سالاسىندا بولىپ جاتاتىن وزگەرىستەر, جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار كىمدى دە بولسا بەي-جاي قالدىرمايدى. مەن بۇكىل عۇمىرىمدى ۇلتتىق پەداگوگيكاعا ارناپ كەلەمىن. جەتىستىگىمىزدى ايتۋدان جالىققان ەمەسپىن. كەمشىلىگىمىزدى دە سارالاپ ءجۇرمىن. سونىڭ ءبىر دالەلى تاياۋدا «ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى داعدارىس: شىعۋ جولدارى» دەگەن كىتاپشا شىعاردىم. وندا وسى سالاعا جان-جاقتى باعا بەرىلىپ, الەمدىك وزىق تاجىريبەلەر كورسەتىلدى.
ءيا, ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى – وتە كۇردەلى جۇيە. سوندىقتان ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ عىلىمي نەگىزى بولۋى كەرەك دەپ بىلەمىن. عىلىمي نەگىزى بار ىستەن ولقىلىق كەتپەيدى. وكىنىشكە وراي, بىزدە ولاي بولماي تۇر. ءار كۇردەلى جۇيەنىڭ التىن ارقاۋى ءتارىزدى – ءبىلىمنىڭ دە وزىندىك قۇرىلىمى بار. ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ ءۇشىن وسى قۇرىلىمدى انىقتاپ بارىپ, وقۋ ساپاسىن ۇيلەسىمدى تۇردە كوتەرۋ كەرەك. سوندا عانا بىلىمدە ساپا بولادى. وتكەننىڭ ءبارىن جامان دەۋگە بولمايدى. كەڭەس كەزىندە ءبىلىم ساپاسى جوعارى بولدى, الەمدە العاشقى ۇشتىكتەن ورىن الدى. ۇستازدار الەۋەتى جوعارى ەدى. ءبىلىم بەرۋ سالاسى عىلىمي نەگىزدە دامىپ وتىردى. پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكادەمياسى وداقتىڭ عىلىم اكادەمياسى دەڭگەيىندە تۇردى. ون مىڭنان اسا عالىمدار جۇمىس جاسايتىن, قۇزىرلى مەكەمە بولدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى عىلىمي نەگىزدە دامىدى.
– ول جۇيەدە كەمشىلىكتەر بولدى ما؟
– بولدى. ەڭ باستىسى, مەكتەپتە وقىتىلاتىن پاندەر بويىنشا بەرىلەتىن وقۋ كولەمى بالالاردىڭ ءبىلىمدى مەڭگەرۋ قابلەتىنەن ارتىپ كەتتى. ول تۋرالى ورىستىڭ بەلگىلى عالىم-پەداگوگتەرى ناقتى دالەلدەر كەلتىرە وتىرىپ, اشىق جازدى. مىسالى, ك.ۋشينسكي: «ءبىز بالالارداڭ باسىنا ءارتۇرلى ەشتەڭەگە دە كەرەگى جوق قوقىستى ءۇيىپ-توگىپ جاتىرمىز, كەيىن ادام ونى ومىردە قولدانبايدى», – دەۋى سوعان دالەل. كەيدە عىلىمعا نەگىزدەلگەن ۇسىنىستار دا تولىق ەسكەرىلمەدى. تاۋەلسىزدىك تۇسىندا زامانعا قاراي جاڭا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. دەگەنمەن, بۇرىنعى كەلەڭسىزدىكتەردى ەسكەرىپ, الدىمەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ عىلىمي جۇيەسىن جاساقتاۋىمىز كەرەك ەدى. وكىنىشكە وراي, ونداي جۇمىستار كوپ جاعدايدا اتقارىلمادى. بىرىنشىدەن, زامان تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن كادر تاپشىلىعى قاتتى سەزىلدى, ەكىنشىدەن, قيىن تۇستا قارجىنىڭ كەمدىگى دە قول بايلاۋ بولدى. ودان كەيىن ەلباسىنىڭ ەرەن ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسىندە دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇستىك. جاسىراتىن نەسى بار, سول جولدا جۇرگىزىلگەن بارلىق رەفورمالاردىڭ عىلىمي نەگىزى ەسكەرىلمەدى. سودان كەلىپ ورتا ءبىلىم ساپاسى ورلەۋدىڭ ورنىنا تومەندەپ كەتتى.
– بۇعان كەلتىرەر دالەلىڭىز قانداي؟
– دالەلىم بار. ءبىلىم ساپاسىن انىقتايتىن حالىقارالىق PISA, TIMSS, باسقا دا ورتالىقتار بار. ەلىمىز العاش رەت 2007 جىلى TIMSS زەرتتەۋىنە قاتىستى. ول زەرتتەۋ 4-ءشى جانە 8-ءشى سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا جۇرگىزىلدى. وعان بىزدەن تەك 4-ءشى سىنىپ وقۋشىلارى عانا ات سالىسىپ, ماتەماتيكا ءپانى بويىنشا – 5-ءشى ورىن, جاراتىلىستانۋ ءپانى بويىنشا – 11-ءشى ورىن الدى. بۇل جاقسى كورسەتكىش ەدى, حالىق قۋاندى. ال 2011 جىلى مۇنداي سىنعا 4-ءشى جانە 8-ءشى سىنىپ وقۋشىلارى تارتىلدى. 4-ءشى سىنىپ وقۋشىلارى سايكەسىنشە 27-ءشى جانە 32-ءشى ورىندى يەلەندى. بۇدان وتكەن 4 جىلدا ءبىلىم ساپاسىنىڭ 22 جانە 21 ساتىعا تومەندەپ كەتكەنى بىردەن كورىنىپ تۇر ەمەس پە؟ ال 2007 جىلى 4-ءشى سىنىپتا وقىعان وقۋشىلار 2011 جىلى 8 سىنىپقا كەلگەندە, ولار وسى پاندەردەن سايكەسىنشە 17-ءشى جانە 20-شى ورىنداردى يەلەنىپ, وزدەرىنىڭ ءبىلىم ساپاسىن 4 جىلدا 12 جانە 9 ساتىعا تومەندەتىپ جىبەرگەن. مۇنى جاقسى نىشان دەي الامىز با؟
PISA ساراپتاۋىنا ەلىمىز 2009 جانە 2012 جىلدارى قاتىسقانى ءمالىم. زەرتتەۋ ماقساتىنا كەلسەك, 15 جاستاعى وقۋشىلاردىڭ وقۋدان, ماتەماتيكالىق جانە جاراتىلىستانۋدان عىلىمي ساۋاتىن انىقتاۋ. ول زەرتتەۋگە الەمنىڭ 65 ەلى قاتىسقانىن ايتا كەتەلىك. قازاق ەلى وقۋشىلارى وقۋ ساۋاتتىلىعى بويىنشا سول جىلدار ىشىندە 59-شى جانە 63-ءشى, ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىق بويىنشا 53-ءشى جانە 49-شى, ال جاراتىلىستانۋ-عىلىمي ساۋاتتىلىقتارى بويىنشا 58-ءشى جانە 52-ءشى ورىنداردى يەلەندى. بۇل ناتيجەلەردەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرى بويىنشا ورتاشا ناتيجەدەن كوپ تومەن ەكەنىن كورەسىڭ. وسى ويلاندىرا ما, ارينە, ويلاندىرادى. ءسوز بەن ءىستىڭ اراسىنداعى الشاقتىقتىڭ بارىن ەشكىم جوققا شىعارا قويماس.
– سوندا ءبىلىم ساپاسىن قالاي كوتەرۋگە بولادى؟
– الەمدەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى شىنايى دامىعان ەلدەردى انىقتاپ, ولار سونداي جەتىستىككە قالاي جەتتى دەگەندى زەردەدەن وتكىزۋىمىز كەرەك. بۇل ءبىر دەسەك, ەكىنشىدەن, الەم ەلدەرىنىڭ جاقسى ءبىلىم بەرۋ ءىسى مەن عىلىمي-تاجىريبەلىك تاسىلدەرىن مۇقيات تالداپ, اتقارىلعان جۇمىستاردى قورىتىندىلاۋ كەرەك. سوندا نەدەن ۇتتىق, نەدەن ۇتىلدىق دەگەن ماسەلە انىقتالادى. ءبىزدىڭ اكادەميا ءبىراز جۇمىستاردى اتقاردى دەۋگە بولاتىن سەكىلدى. سوڭعى 10-12 جىلدا حالىقارالىق PISA, TIMSS, PIRLS زەرتتەۋلەرىنىڭ قورىتىندىلارىن ءبىز دە زەردەدەن وتكىزە وتىرىپ, شانحاي (قىتاي), سينگاپۋر, گونكونگ (قىتاي), فينليانديا, وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, كانادا جانە جاڭا زەلانديا ەلدەرىنىڭ وقۋشىلارى تۇراقتى تۇردە جەتىپ كەلە جاتقان ناتيجەلەردى ساراپتاما جاسادىق. ول ەلدەردە عىلىمي نەگىزدە دايىندالعان ءبىلىم بەرۋ ساياساتى ىسكە اسىرىلعان ەكەن. ولاردىڭ باستى ماقساتتارى: ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەر مەن مادەنيەتتى, انا ءتىلىن ساقتاپ دامىتۋدى, رۋحاني باي ادام تاربيەلەۋدى ءبىرىنشى كەزەككە شىعارىپتى. مۇعالىمدەردىڭ كاسىبي قۇزىرەتتىلىگىن كوتەرىپ, بەدەلىن ارتتىرىپتى. ءبىر سوزبەن ايتار بولساق, باستى نيەت – ادام تاربيەسى, ادامعا دەگەن قامقورلىقتى كورەمىز. ول ەلدەردە ءبىلىم رەفورماسى, ورتا ەسەپپەن, 10 جىلدا ءبىر رەت جۇرگىزىلەتىنىنە كوز جەتكىزدىك.
شەتەلدىك عالىمداردىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنىڭ ىشىندە بىزگە اقش-تىڭ «McKinsey&سوmpanۋ» كومپانياسى عالىمدارىنىڭ جۇمىستارى ۇنادى. ولار: «مەكتەپتە وقىتۋدىڭ تۇراقتى جوعارى ساپاسىنا قالاي جەتۋگە بولادى؟» دەگەن تاقىرىپتا كولەمدى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. زەرتتەۋ الەمنىڭ 25 ەلىندە وتكەن. عالىمدار سول زەرتتەۋ ناتيجەسىن سارالاي وتىرىپ: «مەكتەپتە ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇزدىك جۇيەسى قالاي جەتىلە تۇسۋدە؟» دەگەن تاقىرىپتى انىقتاپ, ىزدەنىستى جالعاستىرعان. زەرتتەۋ اياسىنا تۇراقتى تابىستارعا قول جەتكىزگەن 20 ەلدىڭ ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى الىنعان. عالامدار ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن: «ءۇش جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ جاقسارتۋعا بولادى», – دەگەن قورىتىندى جاسايدى. بىرىنشىدەن, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ قاراستىرىلىپ وتىرعان كەزدەگى ناقتى جاعدايىن, جەتىستىكتەرى مەن كەمشىلىكتەرىن انىقتاپ الۋ; ەكىنشىدەن, وقىتۋ ناتيجەلەرىن جاقسارتۋ ءۇشىن قانداي جۇمىستار اتقارۋ قاجەتتىگىنىڭ تۇجىرىمداماسىن جاساۋ; ۇشىنشىدەن, ءار ەلدىڭ ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىنىڭ ەرەكشەلىگىن, تاريحىن, مادەنيەتىن, ساياساتى مەن قۇرىلىمىن ەسكەرۋ. وسىلايشا ءسوز بەن ءىستى ۇيلەستىرىپ, ءىس-شارالار كلاستەرىن دايىنداپ, جۇمىستى تياناقتى اتقارعان. بۇدان شىعاتىن ءتۇيىن, ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ 8 نەگىزىن اتاۋعا بولادى. ول, ءبىرىنشى, ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارى مەن وقۋ باعدارلامالارى; ەكىنشى, وقۋ ادەبيەتى; ءۇشىنشى, پەداگوگ كادرلاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى; ءتورتىنشى, ءبىلىم ساپاسىن باعالاۋ جۇيەسى; بەسىنشى, رۋحاني-ادامگەرشىلىك جانە پاتريوتتىق تاربيە; التىنشى, عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى; جەتىنشى, باسقارۋ جۇيەسى; سەگىزىنشى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا – وسىلار ۇيلەسىمدى بولسا ۇتارىمىز كوپ ەكەن.
– قازىرگى ۋاقىتتا مەكتەپتەردە قولدانىلىپ وتىرعان «ءبىلىم, بىلىك, داعدى» پاراديگماسىن وزگەرتۋ كەرەك دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. بۇعان ءسىزدىڭ ءۋاجىڭىز قانداي؟
– بۇل سۇراعىڭىز ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى مەن وقۋ باعدارلاماسىنا, ياعني ءبىلىم مازمۇنىنا قاتىستى سۇراق دەر ەدىم. ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە ءبىلىم بەرۋ «ءبىلىم, بىلىك, داعدى» پاراديگماسى نەگىزىندە ىسكە اسىرىلعان ۋاقىتتا, وقۋ پروتسەسىندە وقۋشىلارعا مۇمكىندىگىنشە مولىراق ماتەريالدار بەرىلەدى. سەبەبى, ولار ءبىلىم الۋشىلار بولىپ ەسەپتەلىنەدى. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىن. بارلىق جوعارى سىنىپتاردا حيميا ءپانى وقىتىلادى. مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى حيميالىق ەلەمەنتتەردى, ولاردىڭ قاسيەتتەرىن بارلىق وقۋشىلار وقيدى. قازىرگى ۋاقىتتا تۇرمىس-تىرشىلىكتە ىدىس-اياق جۋ ءۇشىن كوپتەگەن سۇيىق زاتتار پايدالانىلادى. ولاردىڭ سىرتىندا حيميالىق قۇرامدارى جازىلعان. مەن بىردە, ءبىلىم جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىندا ءدارىس بەرگەندە, سونداي زاتتاردىڭ قۇرامىن جازىپ الىپ, مۇعالىمدەردەن وسى زاتتاردىڭ قاسيەتتەرىن ايتىپ, ءتۇسىندىرىپ بەرۋلەرىن سۇرادىم. ەشكىم دۇرىس جاۋاپ بەرە المادى. «حيميا پانىنەن العان بىلىمدەرىڭىزدى ومىردە قالاي پايدالانىپ جۇرسىزدەر؟» – دەگەن سۇراقتا دا ەشكىم جاۋاپ بەرىپ جارىتپادى.
دامىعان ەلدەر وسىنى ەرتەرەك ءتۇسىنىپ, وقۋ مازمۇنىن جۇيەلەۋمەن بىرگە, وقۋشىلاردى تەك ءبىلىم الۋشى عانا ەمەس, وقۋ ۇدەرىسىنە بەلسەنە ارالاسۋشى دەڭگەيىنە كوتەرە الدى. وكىنىشكە وراي, ءبىز ءالى ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن جەڭىلدەتە الماي وتىرمىز. ءبىر مىسال ايتايىن. باستاۋىش سىنىپتاردىڭ بەكىتىلگەن جاڭا ستاندارتىنا سايكەس اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار ءپانىن 3 سىنىپتان باستاپ وقىتۋ جوسپارلانعان. وسى ءپاننىڭ 3-ءشى جانە 4-ءشى سىنىپتارعا ارنالعان وقۋ باعدارلاماسىندا «قاراپايىم گرافيكالىق مودەلدەردى قۇرۋ جانە رەداكتسيالاۋ», «جەلىدە ورنالاسقان اقپاراتتىڭ بارلىعى ناقتى جانە پايدالى ەكەنىن انىقتاۋ», «جەلىدە ەتيكالىق جانە قۇقىقتىق نورمالاردى بۇزۋ سالدارى تۋرالى وي قورىتۋ» دەگەن سياقتى تاپسىرمالاردى ورىنداۋ قاجەتتىگى جازىلعان. وسىنشا كۇردەلى دۇنيەنى 3-ءشى جانە 4-ءشى سىنىپ وقۋشىلارى مەڭگەرە الا ما؟ بالانى بىردەن دانا ەتەم دەۋ قالاي بولادى؟ ارينە, مىڭنان ءبىر كەزدەسەتىن دارىندى ۇرپاقتىڭ ءجونى بولەك. ءيا, باسقا باعدارلامالاردا دا وسىنداي اسا كۇردەلى دۇنيەلەر كوپتەپ كەزدەسەدى. بالالاردى ەرتە جاستان كۇردەلى باعدارلامالارمەن وقىتىپ, قيىن تاپسىرمالار بەرۋ ولاردىڭ پسيحوفيزيولوگيالىق جانە اقىل-وي دامۋىنا تەرىس اسەر ەتەتىنىن, سونىمەن بىرگە, ولاردىڭ بىلىمگە دەگەن ىنتاسى شەكتەلەتىنىن الەمدىك تاجىريبە دالەلدەپ وتىر. ءبىز نەگە وسىنى ەسكەرمەيمىز؟ 12 جىلدىق وقۋدىڭ ورىندالماي كەلە جاتقانىنىڭ ارعى جاعىندا وسىنداي استام كەتۋ جاتقان جوق پا ەكەن؟ ەندەشە, 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ وقۋ باعدارلامالارى, ستاندارتى ءالى دە بولسا مۇقيات تالدانۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.
– وقۋلىق ساپاسىنا قاتىستى كوپ سىندار ايتىلۋدا. قاشان جاقسى وقۋلىقتار جازىلادى؟
– ساپالى وقۋلىق جازۋ اسا كۇردەلى جۇمىس ەكەنىن ءتۇسىنۋ قاجەت. الدىمەن وقۋلىق جازۋ ءۇشىن, بىرىنشىدەن, ەلىمىزدە وقۋلىقتانۋ عىلىمىن دامىتۋ كەرەك. وقۋلىق جاساۋدىڭ بار قيىندىعىن ءوز تاجىريبەسىنەن جاقسى بىلگەن اكادەميك ا.كولموگوروۆ ونى رەاكتيۆتى ۇشاق قۇراستىرۋمەن سالىستىرعان. جاقسى ۇشاق قۇراستىرۋعا قانشا ءبىلىم قاجەت بولسا, جاقسى وقۋلىق جازۋ ءۇشىن دە سونشالىقتى ءبىلىم كەرەك دەگەن ءسوز. كەڭەستىك داۋىردە قازاقستاندا وقۋلىقتار وتە از جازىلدى, وقۋ قۇرالدارىنىڭ ماڭىزدى يدەولوگيالىق قۇرال ەكەنىن جاقسى تۇسىنگەن ورتالىق ونى شىعارۋ ماسەلەسىن تولىعىمەن ءوز قولىنا الدى. قازاق مەكتەپتەرىندە وقۋشىلار اۋدارما وقۋلىقتارمەن وقىدى. ەگەمەندىك العان جىلدارى بارلىق مەكتەپ وقۋلىقتارىن ءوز ەلىمىزدە دايىنداۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. بۇل دۇرىس شەشىم ەدى. سەبەبى ءاربىر ەگەمەندى ەل ءوزىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنا, دامۋ بولاشاعىنا نەگىزدەلگەن ءتول وقۋلىقتارىن دايىندايدى. بۇرىن وقۋلىق جازباعان, وقۋلىق جازۋ تەورياسىن مەڭگەرمەگەن اۆتورلار وقۋلىقتار جازا باستادى. ەكىنشىدەن, وقۋلىق اۆتورلارىنا قاجەتتى جاعدايلار جاساۋ كەرەك. وقۋلىقتانۋ عىلىمى دامىعان فرانتسيا ەلىنىڭ عالىمدارى جاقسى وقۋلىق جازۋ ءۇشىن 3-5 جىل ۋاقىت قاجەت دەيدى. بىزدە وقۋلىقتار جازۋعا بار-جوعى ءبىر جىل كولەمىندە عانا ۋاقىت بەرىلەدى. ال اۆتورلارعا جاعداي بىلاي تۇرسىن جەڭىلدىك تە قاراستىرىلمايدى.
– مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى تۋرالى ءار الۋان اڭگىمە بار. وعان ءسىزدىڭ ءۋاجىڭىز قانداي؟
– ءبارىمىز دە جاقسى ۇستازدان وقىعان بالانىڭ جاقسى ءبىلىم الاتىنىن بىلەمىز. باستاۋىش سىنىپتاردا وقيتىن وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيلەرى ولارعا ساباق بەرەتىن مۇعالىمدەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنە تاۋەلدى. «McKinsey&Company» كومپانياسىنىڭ عالىمدارى اقش-تىڭ 4 شتاتىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ءبىر سىنىپتا كاسىبي دەڭگەيى 20 پايىزعا جوعارى ۇستازدار قاتارىنا كىرەتىن مۇعالىمدەر, كەلەسى سىنىپقا دەڭگەيلەرى 20 پايىز تومەن مۇعالىمدەر ساباق بەرگەن. وسىنداي ۇستازداردان 4 جىل بويى ءبىلىم العان وقۋشىلاردىڭ سىنىپ بىتىرگەندەگى, ياعني 11 جاسقا كەلگەندەگى, ءبىلىم ساپالارىنىڭ ايىرماشىلىعى 53 پايىز بولعان. باستاۋىش مەكتەپتە كاسىبي دەڭگەيى تومەن ۇستازداردان ءبىلىم العان وقۋشىلاردىڭ تەك 25 پايىزى عانا 8-ءشى سىنىپ ستاندارتى تالاپتارىنا ساي ءبىلىم الا العان, ال قالعان 75%-ى ونداي ءبىلىم الا الماعان.
دامىعان ەلدەردە, ءبىرىنشى, پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىنا مەكتەپتى جاقسى اياقتاعان, مىسالى, وڭتۇستىك كورەيادا ۇزدىكتەر قاتارى 5 پايىزدى قۇراسا, فينليانديادا – 10 پايىز, سينگاپۋر مەن گونكونگتا – 30 پايىز ەكەن. وسىنداي تۇلەكتەردىڭ عانا قۇجاتتارى قابىلدانادى. ەكىنشى, ولار پەداگوگيكالىق كاسىپكە بەيىمدىلىكتەرىن انىقتايتىن ارنايى تەست تاپسىرادى; ءۇشىنشى, وقۋ ورىندارىندا ءدارىس ءبىرىنشى كۋرستان باستاپ تاجىريبەگە نەگىزدەلىپ بەرىلەدى; ءتورتىنشى, ونى جاقسى بىتىرگەن باكالاۆر-مۇعالىم ماگيستراتۋراعا قابىلدانادى; بەسىنشى, ماگيستر-مۇعالىم مەكتەپكە جۇمىسقا كەلگەندە, قوعامدىق كوميسسيا الدىندا كۇردەلى سىناقتان وتەدى; التىنشى, جۇمىسقا قابىلدانعان جاس ماگيستر-مۇعالىمگە تالىمگەر بەكىتىلەدى. ول جاس مۇعالىممەن ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ, قاشان ول ءوز بەتىنشە جاقسى ساباق بەرە الاتىنداي دەڭگەيگە جەتكەنشە, بىرگە جۇمىس جاسايدى.
بىزدەردە ۇستازدار قالاي دايىندالادى؟ پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەرگە نەگىزىنەن, مەكتەپتە ورتاشا وقىعان بالالار بارادى. ولار وقۋ ورىندارى باعدارلامالارىن تولىق مەڭگەرۋگە قابىلەتتەرى جەتپەيدى, سوندىقتان ورتانقول مۇعالىم بولىپ شىعادى. مەكتەپكە كەلگەندە, ولار بىردەن جۇمىسقا قابىلدانىپ, ساباق بەرە باستايدى. جاس مامانعا تالىمگەر بەكىتىلمەيدى, بەكىتىلگەن كۇننىڭ وزىندە ولار قوسىمشا اقى الماعاندىقتان, بۇل جۇمىستى جاساۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتپايدى. وسى اراداعى ايتار سوڭعى بايلامىم, مەكتەپتەردە ساباق بەرىپ جۇرگەن مۇعالىمدەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرماي, ءبىلىم ساپاسىن كوتەرە المايتىنىمىزدى مويىنداۋىمىز كەرەك.
– قوعامدا 1-ءشى سىنىپتان باستاپ ءۇش تىلدە وقىتۋ ماسەلەسى كەڭىنەن تالقىلانۋدا. بۇل تۋرالى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزدى بىلسەك دەپ ەدىك.
– مەن كومپاراتيۆيست-عالىم رەتىندە الەمنىڭ وزىق 20 ەلىندە باستاۋىش سىنىپتاردا, ياعني 1-ءشى 6-شى سىنىپتاردا, قانشا ءتىل وقىتىلاتىنىن زەرتتەدىم. سوندا بايقاعانىم, وسى ەلدەردىڭ ىشىندە 2 ءتىل 1-ءشى سىنىپتا 4 ەلدە, 2-ءشى سىنىپتا 5 ەلدە, 4-ءشى 6-شى سىنىپتاردى 13 ەلدە وقىتىلادى ەكەن. بىردە-ءبىر ەلدە 3 ءتىل وقىتىلمايدى. ەلىمىزدە ءبىراز جىلداردان بەرى بىرقاتار مەكتەپتەردە 3 ءتىل وقىتىلىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىن ءبىلۋ ءۇشىن, ءبىز, الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسىنىڭ 8 قازاق مەكتەبىندە الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. زەرتتەۋگە باستاۋىش سىنىپتاردا ساباق بەرەتىن 103 مۇعالىم تارتىلدى. وسى ۇستازداردىڭ 83,97%-ى وقۋشىلارعا 3 ءتىل وقىتقاندى, ولاردىڭ 3 ءتىلدى دە مەڭگەرۋ دەڭگەيى تومەن ەكەندىگى اشىق جازدى. بالالار تىلدەردى شاتاستىرىپ, سويلەگەندە, وزدەرى دە وعان ءمان بەرمەي, ءۇش ءتىلدىڭ قوسىپ سويلەۋ ءجيى كەزدەسەتىن ايتىپتى. مۇعالىمدەر مەكتەپكە كەلگەن كوپتەگەن قازاق بالالارىنىڭ قازاق ءتىلىن ناشار بىلەتىنىن, ءبارى دەرلىك ورىس تىلىندە جاقسى سويلەيتىنىن ايتا كەلە, 1-ءشى سىنىپتا تەك قازاق ءتىلىن عانا وقىتۋ كەرەك دەيدى. ورىس ءتىلىن 2-ءشى نە 3-ءشى سىنىپتان باستاپ وقىتسا, ال اعىلشىن ءتىلىن 6-شى سىنىپتان باستاپ قازاق ءتىلى نەگىزىندە ينتەنسيۆتى تۇردە, ياعني جۇمىسىنا 3-4 ساعات كولەمىندە ۇيرەتۋ كەرەك دەگەن. اعىلشىن ءتىلى وسىلاي وقىتىلاتىن بولسا, 2-3 جىلدا بارلىق بالالار ونى جاقسى ۇيرەنىپ شىعاتىندارىنا سەنىم ءبىلدىرىپتى. بۇل پىكىردى لينگۆيست-عالىمدار دا قولداپ وتىر. مەن دە وسى پىكىر جاعىندامىن.
– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»