– قانات حاكىم ۇلى, الدىمەن «ەگەمەننىڭ» وقىرماندارىنا چەليابى وبلىسىنداعى قانداستارىمىزدىڭ سانى, ورنالاسۋى تۋرالى ايتساڭىز.
– چەليابى رەسەيدەگى ءوندىرىستى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى دا, ىشكى-سىرتقى نارىعى دا دامىعان, ءىرى وبلىستارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. قازاقتار نەگىزىنەن وبلىستىڭ قوستانايمەن شەكاراسىنا جاقىن ناعايباق, ترويتسك, برەدى, قىزىل, چەسمينسكي, ۆەرحني ۋرالسك اۋداندارىنا ورنالاسقان. سونىمەن قاتار قارتالىدا, ۆارنادا, باسقا اۋداندارىندا دا شاشىراپ كەتكەن قانداستارىمىز بار. 2015 جىلعى ساناق بويىنشا چەليابى وبلىسىندا 34 مىڭداي قازاق بار دەپ ەسەپتەيمىز.
– تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, قازاقتار چەليابى جەرىنەن اعاتىن جايىق بويىن بۇرىننان جايلاپ كەلەدى.
– ونىڭىز راس. حالقىمىزدىڭ «قىز جىبەك» ەپوسىنىڭ وقيعاسى وسى جايىق وزەنىنىڭ بويىندا, قازىرگى ماگنيتوگور قالاسى, ناعايباق, ۆەرحني ۋرالسك اۋداندارى ورنالاسقان وڭىردە وتكەنىن وسى جىردى جاتتاپ وسكەن قازاقتىڭ ءبارى بىلەدى. «اۋەلدە تۇسكەن جەرىم جاعالبايلى, جىلقىسىن كوپتىگىنەن باعا المايدى» دەپ جىبەكتىڭ ايتقانىنداي, جايىق بويىن قازاقتار قازىر دە جايلاپ وتىر. سونىمەن قاتار, قانداستارىمىز قازاقستاننىڭ رەسەيمەن ىرگەلەس وبلىستارىنان زاماننىڭ وكپەك جەلى سوققان جىلدارى دا چەليابى جەرىنە اۋىپ بارعانى بەلگىلى. وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى ماگنيتكانىڭ قۇرىلىسىنا دا كوپ قازاق بارعان. ول كەزدە كسرو-داعى ۇلت ساياساتىنىڭ دۇرىستىعىن كورسەتۋ ماقساتىندا چەليابى وبلىسىنداعى قازاقتار شوعىرلانىپ ورنالاسقان اۋداندا, ماگنيتوگور قالاسىنىڭ ماڭىندا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر بولعان, ءتىپتى «ماگنيتوگور جۇمىسشىسى» دەگەن اتپەن قازاق تىلىندە گازەت تە شىعىپ تۇرعان. مۇنداي جاعداي سول كەزدە تاتار, باشقۇرت سەكىلدى از ۇلتتاردىڭ بارلىعى ءۇشىن جاسالىپتى.
– ۇلت ساياساتى دەمەكشى, قانداستارىمىزدىڭ بۇگىنگى جاعدايى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– ارينە, قازاقتار تۇرمىسىن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تۇتاس حالقىنان بولە جارىپ قاراۋعا بولمايدى. سەلودا تۇرعاندارى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى, مال ۇستايدى, ەگىن ەگەدى. قالالىقتار ءوندىرىستە, بيزنەستە ءجۇر, جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ جاتقان قازاق جاستارى دا از ەمەس. ءاركىم ءوزىنىڭ حال-قادەرىنشە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. بيزنەستە, بىلىمدە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا, باسشىلىق قىزمەتتەردە ءجۇرگەن, وبلىسقا تانىمال قازاقتار دا بار. قايىربەك سەيىلوۆ اعامىز ناعايباق اۋدانىن كوپ جىلدار بويى ابىرويلى باسقارىپ, زەينەتكەرلىككە شىقتى. اداي كەنجەباەۆتى چەليابىلىكتەر ەكونوميكا, تەحنيكا سالاسىنداعى ءىرى عالىم, وڭتۇستىك ۋرال وڭىرىندەگى كاسىپكەرلىكتى العاش باستاعانداردىڭ ءبىرى رەتىندە دە بىلەدى. ول سوڭعى جىلدارى چەليابى حالىقتارىنىڭ اسسامبلەياسى كەڭەسىن باسقاردى. تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءساكەن شەريازەۆتىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى كاسىپكەر ايدارحان قارساقباەۆتىڭ ەسىمى دە چەليابىلىكتەرگە جاقسى تانىس.
قانداستاردىڭ بۇگىنگى جاعدايىن قاي تۇرعىدان سۇراپ وتىرعانىڭىزدى دا ءتۇسىنەمىن. قانداستارىمىز اراسىندا ءتىل, ءداستۇر-سالتتىڭ ساقتالۋ ماسەلەلەرىن مەڭ-
زەدىڭىز عوي. ارينە, بۇل تۇرعىدان ايتار وزەكتى اڭگىمە بارشىلىق. چەليابى نەمەسە وڭتۇستىك ۋرال جەرىندەگى قازاقتاردىڭ سوڭعى ءۇش ۇرپاعىن الايىق. 60-شى جىلدارعا دەيىن بولعان قازاق مەكتەبىندە وقىپ ۇلگەرگەن اتاسى قازاقشانى تازا ءبىلەدى, بىراق ولار تابيعاتتىڭ زاڭىمەن قارتايىپ, قاتارى سەلدىرەپ بارادى. ال ونىڭ بالالارىنىڭ اراسىندا قازاق ءتىلىن شامالاپ سويلەيتىندەر بار, بىراق از دەپ بىلەم.نەمەرەلەر قازاق ءتىلىن بىلمەيدى, ەپتەپ تۇسىنەدى. سول نەمەرەلەردەن تاراعان ۇرپاق قازاق ءتىلىن ۇمىتاتىنى انىق. سوندا مۇرنىنا انا ءتىلىنىڭ ءيىسى دە بارمايتىن ۇرپاق ءوزىن قازاقپىن دەپ قالاي ايتا الادى؟
– اڭگىمە سوندا عوي! ەندى سولاي بولماس ءۇشىن چەليابى وبلىسى قازاقتارىنىڭ اراسىندا قانداي دا ءبىر ارەكەت بار ما؟
– ەكى قولدى بوس قويىپ, قاراپ وتىر-
عانىمىز جوق. «ازامات» ۇلتتىق-مادەني ءبىرلەستىگى مەن كورشى قوستاناي وبلىسى تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى اراسىندا تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىلعان ەدى. باسقارما باسشىسى جانبولات ۇمبەتوۆ «ازامات» تاراپىنان ۇسىنىلعان ۇسىنىستاردىڭ بارلىعىن ۇلتجاندىلىقپەن قولدادى. ءبىز سول جۇمىستى جالعاستىرىپ كەلەمىز. 2009 جىلدان باس-
تاپ وسى باسقارمانىڭ ءبولىم باسشىسى باقىتگۇل سۇلەيمەنوۆا باستاعان ماماندار چەليابىگە كەلىپ, قازاق ءتىلىن وقىتۋعا, ۇيرەتۋگە تىلەك بىلدىرگەن بەلسەندىلەر ءۇشىن سەمينار وتكىزەدى, ولارعا ءتىل ۇيرەتۋگە رۇقسات – سەرتيفيكات بەرەدى. قوستانايداعى ءتىل ۇيرەتۋ ورتالىعىنىڭ ماماندارى قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدىڭ شەتەل قازاقتارىنا ارنالعان ارنايى باعدارلاماسىن جاساعان, رەسەيلىك قازاقتار سول باعدارلامانى پايدالانادى. قازىر ساباقتار الگىندە ايتقان قازاقتار ءبىرشاما شوعىرلانعان اۋدانداردا, ماگنيتوگور, چەليابى قالالارىندا وتكىزىلەدى. وبلىستىق ءبىلىم مينيسترلىگىمەن كەلىسىپ, قازاق ءتىلىن فاكۋلتاتيۆتىك ساباق رەتىندە جۇرگىزەتىن 5 مۇعالىمىمىز ايلىق جالاقى الىپ وتىر.
– ءتىل ۇيرەتۋدىڭ ناتيجەسى قالاي؟
– ناتيجە بولماي قالمايدى دەپ ويلايمىن. وسى جۇمىس باستالعالى ۆەرحني ۋرالسك جانە اگاپوۆ اۋداندارىندا «ءۇزدىك وقىتۋشى» اتتى بايقاۋ وتكىزىلدى. سەمينارلار تەك چەليابى وبلىسىندا عانا ەمەس, قوستانايدا, شەكاراداعى قارابالىق اۋدانىندا دا وتكىزىلىپ ءجۇر. ساباققا بالالار, ءتىپتى ەرەسەكتەر مەن وزگە ۇلت بالالارى دا قاتىسادى. ارينە, ءتىلدى تازا مەڭگەرىپ كەتپەسە دە, ساباق جاس بالانىڭ ەسىندە قالادى, انا تىلىنە, ۇلتىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى, پاتريوتتىق سەزىمى ويانادى, ساناسىندا ءتىلدىڭ, ءدىلدىڭ ىرگەتاسى, قالانادى دەپ سەنەمىن. بالالار اراسىندا «اباي وقۋلارىن» وتكىزدىك.ستۋدەنتتەردىڭ باسىن قوسىپ, كونتسەرتتىك باعدارلامامەن اۋداندارعا شىعىپ تۇردىق.
ءبىز چەليابىلىك قازاقتار پروبلەماسىنا شاما كەلگەنشە جەرگىلىكتى باسشىلىقتىڭ نازارىن اۋدارتۋعا تىرىسامىز. وتكەن جىلى چەليابىدە «قازاق ءتىلى: پروبلەمالار, پەرسپەكتيۆالار, دامۋى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءماجىلىسىن وتكىزدىك. وعان اۋدانداردان كەلگەن قازاق ءتىلى مۇعالىمدەرىمەن ءبىرگە چەليابى وبلىستىق اكىمدىگىنەن, چەليابى وبلىسى حالقى اسسامبلەياسىنان كىسىلەر قاتىستى. قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن مۇعالىمدەردى ناعىز ءتىل, ۇلت جاناشىرى دەپ اتار ەدىم. ولار وقۋشىلارعا ءتىلدى جانىن سالىپ ۇيرەتەدى.
– قانداستارىمىزدىڭ انا ءتىلدى, ءداستۇردى ۇمىتپاۋى ءۇشىن جۇرگىزىلەتىن جۇمىستاردا قانداي قيىندىقتار بار؟
– وبلىس ۇلكەن, قانداستارىمىز وعان شاشىراي ورنالاسقان, ولاردىڭ باسىن قوسۋ, ۇلتتىق-مادەني شارالاردى ءجيى ءوتكىزۋ وڭاي ەمەس. بارلىعى دا قارجىعا كەلىپ تىرەلەدى. كۇندەلىكتى شارۋانىڭ, كۇنكورىستىڭ سوڭىنداعى جۇرتتى مازالاي بەرە المايسىڭ. ءبىزدىڭ قازاقستان تاراپىنا ريزاشىلىقتان باسقا ايتارىمىز جوق. كوپ نارسە سىرتتاعى قازاقتاردىڭ وزىنە بايلانىستى بولىپ وتىر. ءتىلدى دە, ءدىلدى دە بالاعا وتباسىنداعى تاربيە قالىپتاستىرادى دەپ بىلەمىن. قازىر چەليابى ءوڭىرىندەگى قازاقتار باس قوسقاندا تەك ەرەسەكتەر, اعا بۋىن وكىلدەرى عانا جينالادى, جاستاردى كورمەيسىڭ. تويلارىن دا ءۇلكەندەر بولەك, جاستار ءۇشىن بولەك ءوتكىزەدى, بۇل ۇرپاق اراسىنداعى بايلانىس ءۇزىلىپ قالعانداي اسەر بەرەدى. چەليابىدە قازاق جاستارىنا ارنالعان «قازاق-پاتي» اپتا سايىن وتەدى. بۇل ەندى اتى وزگەرگەن جاستار ديسكوتەكاسى عوي. وندا ەشقانداي ۇلتتىق شارانىڭ ءيىسى شىقپايدى. چەليابىلىك قازاقتار اراسىندا ۇلتتىق ءداستۇرىمىز مۇلدەم جوق دەسەك, شىندىققا سايكەس كەلمەس ەدى. ولار دا قۇدا تۇسەدى, قىز ۇزاتۋ, كەلىن ءتۇسىرۋ تويىن جاسايدى, ناۋرىز مەرەكەسىن شاما كەلگەنشە وتكىزەدى. الايدا ءتىل ۇمىتىلا باستاعان سوڭ, ءداستۇردىڭ دە كومەسكى تارتا بەرەتىنىن تاعى جاسىرا المايمىز.
الداعى ۋاقىتتا چەليابى قالاسىنداعى وقۋ ورىندارىندا وقىپ جاتقان قازاق ستۋدەنتتەردىڭ باسىن تاعى قوسپاقشىمىز, سول ءۇشىن ەپتەپ جۇمىس تا ءجۇرىپ جاتىر. مۇنداعى وقۋ ورىندارىندا قازاقستاننان كەلىپ ءبىلىم الىپ جۇرگەن جاستار بار, سولار مەن جەرگىلىكتى جاستاردىڭ ارالاسۋى ءۇشىن شارالار وتكىزسەك دەگەن ماقساتىمىز بار. بۇل چەليابىلىك جاستاردىڭ تىلگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتار دەگەن ۇمىتتەمىز. ەندىگى جۇمىس تەك جاستارمەن جۇرگىزىلسە دەپ ارماندايمىن.
اڭگىمەلەسكەن ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان» قوستاناي – چەليابى – قوستاناي