− تيمۋر مۇرات ۇلى, بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى اياسىندا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلۋدا. بىراق, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋى جولىنداعى جۇمىستار ءالى دە بولسا سىنعا ۇشىراپ وتىر. مىسالعا, ء تيىستى ورگاندار تاراپىنان تەكسەرۋلەردىڭ جيىلەۋى, سالىق ساياساتىنداعى كەدەرگىلەر, قۇقىقتىق-قۇجاتنامالىق باعىتتاعى كەرەعارلىقتار بار ەكەنى راس. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى ءادىل سىن ايتىپ, قاتال تالاپتار قويدى. ەلباسىنىڭ جولداۋىندا وسى ءمىندەت ايشىقتالعان. بۇل باعىتتا نەندەي جۇمىستار ىستەلىندى؟
− بىردەن ناقتى جاۋاپ بەرىپ كەتەيىن, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن قۇرۋ مەن دامىتۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان مەملەكەتتىك قاداعالاۋ فۋنكتسيالارىن انىقتايتىن جۇمىس توبى بۇگىندە قۇرىلدى. بۇل توپقا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دا, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ دا وكىلدەرى كىرەدى. جۇمىس بويىنشا بەس باعىت بەلگىلەندى, ونىڭ ءاربىرى بويىنشا ساراپشىلىق توپ قورىتىندى جاساپ وتىر, ول بويىنشا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى باقىلاۋ سارالانىمى قىسقارتىلۋدا جانە سالالىق زاڭداردا باقىلاۋ مەن قاداعالاۋدىڭ وزگە تۇرلەرى ەنگىزىلەدى. بۇل ءبىر كۇندە ورىندالاتىن جۇمىس ەمەس. بۇدان باسقا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تەكسەرۋلەرىنە بالاما پايدا بولادى, ماسەلەن, اۋديت نەمەسە ساراپتاما دەگەن ءتارىزدى.
− ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ورتا جانە شاعىن بيزنەستەگى سالىق سالۋداعى قولايسىزدىق نە سەبەپتى تۋىنداپ وتىر؟ كاسىپكەرلىكتىڭ جەدەل دامۋى شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ەلىمىزدىڭ ءىجو-دەگى ءتيىستى ۇلەسىنە قول جەتكىزۋى ءۇشىن تاعى نە ىستەۋ كەرەك؟
− شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى سالىق ساياساتىندا ءوزىن قولايسىز سەزىنەدى دەۋ ءجون ەمەس. سالىقتىق زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋ جۇمىستارى ناقتى جاعدايدى ەسەپكە الۋ جولىمەن ۇدايى ءجۇرگىزىلىپ وتىرعاندىعىنا كۋامىز. سوندا دا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار كوبىنە جەكەلەگەن تاپسىرمالار مەن بۇرىن قابىلدانعان زاڭنامالىق اكتىلەردى ورىنداۋدىڭ قاجەتتىلىگىنەن جۇزەگە اسىرىلدى. ال ۇنەمى وزگەرىس جاساۋ سالىق زاڭناماسىن بولجاپ بولمايتىن ەتىپ جىبەردى دە, بۇل سالىق تولەۋشىلەردىڭ تەرىس پىكىرىن تۋعىزدى. دەگەنمەن, بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى شوب سۋبەكتىلەرىنە سالىق سالۋ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەردىڭ اراسىندا ەڭ ءبىر تارتىمدىسى بولىپ سانالادى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ «ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنىڭ قورىتىندىسىنا ءسايكەس, جەكە كاسىپكەرگە سالىناتىن سالىق جۇكتەمەسى 2002 جىلى 5,2 پايىزدان 2010 جىلى 3,2 پايىزعا دەيىن نەمەسە 1,6 ەسە ازايتىلعان, زاڭدى تۇلعاعا سالىق جۇكتەمەسىنىڭ كوەففيتسيەنتى 2002 جىلى 5,6 پايىزدان 2010 جىلى 2,86 پايىزعا نەمەسە 2 ەسە جەڭىلدەتىلگەن.
جالپى, كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا تەك سالىقتىق شارا ارقىلى عانا قول جەتكىزۋ ورىنسىز دەپ سانايمىن. بۇل رەتتە ستراتەگيالىق مىندەت تە بەلگىلەنگەن. 2050 جىلعا قاراي ەلدىڭ ءىجو-دەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ۇلەسى 50 پايىزدان كەم بولماۋى ءتيىس. قازىردە بىزگە قاي ءوڭىردە بيزنەس جۇرگىزۋ جەڭىلىرەك ەكەندىگىن ەكشەپ الۋ قاجەت. الداعى ۋاقىتتا بىزدە دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ رەيتينگى نەگىزىندە ارنايى سىياقى تاعايىنداۋ جولىمەن بيزنەس ءجۇرگىزۋدىڭ جەڭىلدىگى رەيتينگى پايدا بولادى. بۇگىندە ءادىستەمەلىك نەگىزى جاسالۋدا.
− شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ىنتالاندىرۋدىڭ تىڭ ءادىستەرىنىڭ ىسكە قوسىلعاندىعى تۋرالى حاباردارمىز. سونىڭ ءبىرى سالالىق وقىتۋ باعدارلاماسى. ءناتيجە نە بولىپ جاتىر؟
−وتكەن جىلدىڭ سوڭىن 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان ءونىمدى ەڭبەكپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسىن بەكىتۋ تۋرالى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى قابىلداندى. ونىڭ اياسىندا «باستاۋ بيزنەس» جوباسى, سونداي-اق, جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرى بويىنشا كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىنە وقىتۋ ەرەجەسى ازىرلەندى. بۇل جوبا اۋىل مەن اۋدان ورتالىعىنىڭ جۇمىس ىستەمەيتىن تۇرعىندارىن (مىسالعا, 2017 جىلى 80 اۋداننىڭ, ال 2018 جىلى بارلىق اۋداننىڭ) كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىنە وقىتۋعا جاردەمدەسەتىن بولادى. كاسىپكەرلىككە بەيىمى بار ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ادامدار دا وقي الادى. وقۋ تەگىن, ستيپەنديا دا قاراستىرىلعان. بەكىتىلگەن بيۋدجەتكە سايكەس ءبىر رەتتىك ستيپەنديا 16 759 تەڭگەنى قۇرايدى. ءبىرىنشى جىلى 15 مىڭ ادام, كەيىن جىل سايىن 30 مىڭ ادام وقي الادى دەپ ەسەپتەپ وتىرمىز.
كەلەسى ايدا جاپپاي كاسىپكەرلىكتى شاعىن نەسيەلەۋ كولەمىن كەڭەيتەتىن جوبا باستالادى. كوميسسياسىز 8 مىڭعا دەيىنگى ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش دەڭگەيىندە قارجى الا وتىرىپ, جەتى جىل مەرزىمدە, جىلدىق 6 پايىزبەن بەلسەندى كاسىپكەر ءوز ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرىپ, دامىتا الادى. قالالاردا «دامۋ» جانە «قازاگروگارانت» اق كەپىلدەندىرگەن شاعىن نەسيەلەردى «دامۋ» قورى, ال اۋىلداردا «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق وكىلدىگى بەرەتىن بولادى. سونداي-اق, شاعىن قارجىلىق ۇيىمدار مەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر, «قازاگرو» حولدينگىنىڭ ەنشىلەس ۇيىمدارى تارتىلىپ وتىر. ايتپاقشى, كاسىپكەرلەر ءۇشىن كەپىلدەندىرۋ دە تەگىن.
− ءجون ەكەن. ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعىنا كەلسەك, بىزدە كوبىنە مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىن ء(مجا) قايىرىمدىلىق نەمەسە الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك جوبالارى دەپ ءتۇسىنۋ بار. دەمەك, جالپى سالاعا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋ كەرەك شىعار. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, مۇنى نەدەن باستاۋعا بولادى؟
− ءيا, زاڭناماعا سايكەس, ءمجا دەگەنىمىز – مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق فورماسى. ول «مەملەكەت-جەكەمەنشىك ءارىپتەستىگى تۋرالى» زاڭعا ءسايكەس كەلۋى قاجەت. بىزدە ءمجا بەلگىلەرى بار جوبالار جۇزەگە اسىرىلادى, بىراق ولاردىڭ كوپشىلىگى ەكىجاقتى كەلىسىم جاساۋ سەكىلدى بەلگىگە سايكەس كەلمەيدى. ءوز كەزەگىندە, كەلىسىم جاساسۋ ءۇشىن زاڭدا قاراستىرىلعان بارلىق رەسىمدەۋلەر مەن ءمجا جوبالارىن جوسپارلاۋ كەزەڭدەرىنىڭ ءبارىن جۇرگىزۋ قاجەت. ءسىز ايتىپ وتىرعانداي, «ۇعىمدار اۋىسۋىنداعى» باستى ماسەلە ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ءمجا تەتىگىنىڭ جاڭالىعىمەن جانە مۇنداي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى تاجىريبەنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىمەن بايلانىستى. قازىر ەلىمىزدەگى ءمجا ورتالىعىنىڭ ماماندارى مەن قىزمەتكەرلەرى وقۋ سەمينارلارىن وتكىزىپ, كەڭەستەر بەرە باستادى. ساننان ساپاعا كوشەتىن ۋاقىت مىندەتتى تۇردە بولادى.
− ايتپاقشى, ەلىمىزدە «كونتسەسسيا» تۋرالى زاڭ قابىلدانعانىنا كوپ بولدى. ءۇش جىل قاتارىنان, 2013 جىلدان 2016 جىلعا دەيىن, زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى جانە بۇدان قانداي جاڭالىق بولدى؟
– كونتسەسسيالىق زاڭناما, باسقالار سياقتى, جاڭارتۋلار مەن جانداندىرا ءتۇسۋدى تالاپ ەتەدى. ءدال وسى ماقساتتا زاڭناماداعى انىقتالعان قاراما-قايشىلىقتاردى جوياتىن, سونداي-اق, رەسىمدىلىك سيپاتتاعى ادىستەمەلىك كەدەرگىلەردى الىپ تاستايتىن ءوزگەرىستەر ەنگىزىلدى. تابىستى حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسەپكە الاتىن تۇزەتۋلەرگە كەڭىنەن ورىن بەرىلدى.
ءمجا تەتىكتەرىن وڭايلاتۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, 2015 جىلى قابىلدانعان «مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى تۋرالى» زاڭعا كوپ ءۇمىت ارتىلادى. وندا ءمجا جوبالارىنىڭ تەز جۇزەگە اسۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ەرەجەلەر مەن تەتىكتەر ايتارلىقتاي كوپ. ء اڭگىمە جۇزەگە اسىرۋ سالاسىن كەڭەيتۋ, كونكۋرستاردى وڭايلاتۋ, تىكەلەي كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ, ءراسىمدەۋلەر مەرزىمىن قىسقارتۋ, جوبانى ازىرلەۋدىڭ كەيبىر كەزەڭدەرىن الىپ تاستاۋ نەمەس وڭايلاتۋ تۋرالى بولىپ وتىر. ياعني, نورماتيۆتىك نەگىز دايىن. ەندى ءمجا-ءنى دامىتۋ اكىمدەردىڭ ناقتى جانە كاسىبي جۇمىسىنا بايلانىستى.
− بۇگىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قۇنى 9 ملرد تەڭگەگە دەيىنگى جەرگىلىكتى كونتسەسسيالىق جوبالاردى جوسپارلاۋ, ازىرلەۋ, ساراپتاما جاساۋ ءىسىمەن اينالىسۋعا قۇقىلى. ءوڭىرلەردەگى جۇزەگە اسىرۋعا دايىن تۇرعان جوبالار سانىن پايىزدىق, سومالىق جانە مىسال تۇرىندە ايتىپ بەرە الاسىز با؟
– كونتسەسسيالىق جوبالاردى جوسپارلاۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا وكىلەتتىلىكتەردى ءبولۋ جانە بەرۋمەن مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە, 2014 جىلعى «كونتسەسسيا تۋرالى» زاڭعا سايكەس, وڭىرلەردە جالپى قۋاتتىلىعى 2 930 ورىندىق بالاباقشا قۇرىلىسى بويىنشا 11 كونتسەسسيالىق كەلىسىم جاسالدى. 2015 جىلدىڭ سوڭىندا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ءارىپتەستىگى تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانۋى ءمجا كەلىسىمشارتتارى مەن مەملەكەت-جەكەمەنشىك ءارىپتەستىگىن قولدانۋ سالاسىن كەڭەيتۋگە ىقپال ەتتى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ءمجا جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋدا ۇلكەن سەكىرىس جاسادى. ءماسەلەن, 2016 جىلدىڭ اياعىندا اقمولا, اقتوبە, سولتۇستىك قازاقستان جانە الماتى وبلىستارىندا وسىنداي 16 كەلىسىم جاسالدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى الەۋمەتتىك سالاعا قاتىستى: بالاباقشا قۇرىلىسى, شاعىن جەدەل جاردەم ستانساسى, سپورتتىق, سەرۆيستىك-دايىنداۋ ورتالىقتارىن جالعا بەرۋ. ەكى نىسان بۇگىندە ىسكە قوسىلدى.
ال جىل باسىنان بەرى ءبىلىم بەرۋ, سپورت جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا تاعى دا 8 مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك ءارىپتەستىگى اراسىندا كەلىسىم جاسالدى. بۇل ءمجا سالاسىنداعى زاڭنامالاردى ءتۇسىندىرۋ جانە ناقتى قولدانۋ بويىنشا, سودان كەيىنگى كەزەكتە ءمجا جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ناقتى ۇسىنىستاردى ازىرلەۋدە ايماقتارمەن جۇرگىزىلگەن بەلسەندى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى.
اڭگىمەلەسكەن
قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»