ۇلى اباي قارامولا سەزىندە توبە بي بولىپ, تورەلىك ەتكەن, جوڭعارعا قارسى جورىقتاردا ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن داۋلەتباي, كوكجال باراق, بەكجان باتىرلار مەن تولەۋ كوبدىكوۆ سىندى حالىق اقىنى دۇنيەگە كەلگەن كيەلى جەر ەدى. پويىزدارى توقتاۋسىز جۇيتكىپ جاتاتىن, دەپو جوندەۋمەن كسرو كولەمىنە دەيىن تانىلعان, «اق قايىڭ, كوك باستاۋلى قارا قالبا, قايناعان ءوندىرىسى شار مەن جارما» دەپ ايتىستىڭ اقبەرەنى قاليقان التىنباەۆ جىرعا قوسقان توعىز جولدىڭ تورابىنداعى دۇركىرەگەن ءوندىرىستى شاھار ەدى. تورتكۇل دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن ءامىرشى شىڭعىسحان دا ءبىر زاماندا قالىڭ اسكەرىمەن شار وزەنىن كوكتەي وتكەن دەسەدى. اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىق وسىنداي تاعىلىمدى تاريحى بار شار شاھارىنىڭ بۇگىنگى جايى قالاي؟ جۋىقتا بۇرىن ءوز الدىنا جەكە اۋدان بولىپ تاسى ورگە دومالاعان, بۇگىندە جارما اۋدانىنا قارايتىن شار قالاسىنا ارنايى بارىپ, تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسىپ قايتتىق.
تەمىر جول: كەشە ءھام بۇگىن
شارعا تابانى تيگەن جۇرتتىڭ كوزى ەڭ اۋەلى شيىر-شيىر شويىن جولدارعا ءتۇسەدى, ودان سوڭ وتاربالاردىڭ ۋىلىنە قۇلاق ءتۇرەدى. شاعىن شاھاردىڭ قاي جەرىنە بارساڭىز دا, جولىڭىزدى تەمىر جول كەس-كەستەيدى. تەمىر جول بويىنان رەلستەردى تىقىلداتقان قىزعىلت جەيدەلى كيىم كيگەن قىزمەتكەرلەردى كورەسىز. وسى كورىنىستەرگە قارايسىز دا, شاردىڭ شىن مانىندە تەمىر جولشىلار قالاسى ەكەندىگىن سەزىنەسىز. راسىندا سولاي. قالا تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى تەمىر جولعا قاتىستى مەكەمەلەردە ەڭبەك ەتەدى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, مۇنداعى 800-گە جۋىق تۇرعىن تەمىر جول سالاسىندا تەر توگىپ ءجۇر ەكەن.
الماتى-زاششيتا, پاۆلودار-الماتى, قاراعاندى-سەمەي, سەمەي-قىزىلوردا, استانا-زاششيتا, تاشكەنت-ءنوۆوسىبىر, بىشكەك-نوۆوكۋزنەتسك, الماتى-ءنوۆوسىبىر باعىتىنداعى پويىزدار شاردىڭ ۇستىمەن وتەدى.
قالادا تەمىر جولعا قاتىستى مەكەمەلەر كوپ. سونىڭ ەڭ ۇلكەنى – «قامقور لوكوموتيۆ» جشس-ىنە قاراستى شار لوكوموتيۆ جوندەۋ دەپوسى. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن قىسقارتۋ ءجۇرىپ, 210 ادامنان 108 قالىپتى.
− ءبىز العاش جۇمىسقا كەلگەن كەزدەرى 800-گە جۋىق جۇمىسشى بولاتىن. ماشينيستەردىڭ ءوزى 600-ءدىڭ ۇستىندە ەدى. پويىزدار دا كوپ ەدى ول كەزدە. كۇنى-ءتۇنى اعىلىپ جاتاتىن. تاۋلىگىنە 27 جۇپ پويىز وتەتىن. قازىر پويىزداردىڭ اعىنى ازايدى, ءجوندەۋ جۇمىستارىنىڭ كولەمى دە كەمىدى, − دەيدى وسى مەكەمەدە 1979 جىلدان بەرى تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان تەمىرجولشى سەرىكقازى سۇلەيمەنوۆ.
«ەلۋ جىلدا − ەل جاڭا». شار لوكوموتيۆ جوندەۋ دەپوسى فيليالىنىڭ باس ينجەنەرى رينات ۇزاقوۆ مۇنداعى قىزمەتكەرلەر سانىنىڭ قىسقارۋىنا وندىرىسكە جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ەنگىزىلۋى ءوز اسەرىن تيگىزىپ جاتقانىن ايتادى. جاڭا تەحنيكانىڭ اتى جاڭا تەحنيكا. بۇرىن 50 ادام جابىلىپ اتقاراتىن جۇمىس بۇگىندە جالعىز كىسىدەن اسپايدى. كاسىپورىنعا سوڭعى جىلدارى قىتايدان جاڭا قۇرىلعىلار الىنىپ, جاڭا تەپلوۆوزدار اكەلىنىپتى. بۇل مەكەمە نەگىزىنەن تەپلوۆوزداردى, ونىڭ ءىشىندە لوكوموتيۆتەردىڭ قوس دوڭعالاعىن ءجوندەۋمەن شۇعىلدانادى. 2010 جىلى «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىنان سدپ-م №2880 ماركالى قار تازالاۋ ماشيناسىن كۇردەلى ءجوندەۋدەن وتكىزۋگە تاپسىرىس الىپ, 1980 جىلدان بەرى جوندەۋ كورمەگەن تەحنيكانى زامان تالابىنا ساي جاراقتاندىرىپ, سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتىپتى. دەپو قىزمەتكەرلەرى 2013 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ امەريكالىق «GE» كومپانياسىمەن بىرگە جاڭا «ەۆاليۋشەن» تەپلوۆوزدارىنىڭ قوس دوڭعالاعىن جوندەۋدى ەلىمىز بويىنشا ءبىرىنشى بولىپ قولعا الىپتى. كاسىپورىن نەگىزىنەن تاپسىرىسپەن جۇمىس ىستەيدى. تيىسىنشە تابىستارى دا سوعان بايلانىستى.
− شار لوكوموتيۆ دەپوسى دۇركىرەگەن مەكەمەلەردىڭ ءبىرى ەدى. كەزىندە رەسپۋبليكادا 2-3-ورىننان تۇسپەيتىن. دەپو جۇمىس ىستەپ جاتىر عوي, بىراق بۇرىنعى دەڭگەيدە ەمەس. جۇمىس كولەمى, تاپسىرىس ازايدى. بۇعان تەندەر مەن كونكۋرستار دا اسەرىن تيگىزبەي وتىرعان جوق. تەندەردى نەگىزىنەن استانا مەن الماتىداعى كومپانيالار جەڭىپ الادى. كەلەشەكتە شار دەپوسىنا تاپسىرىستار كوبىرەك بەرىلسە, مەكەمە تالاي ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ, ءالى تالاي جىل توقتاۋسىز جۇمىس ىستەيتىنى انىق, − دەيدى جارما اۋداندىق ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى نازىم سەيىتقازينا.
قالا مارتەبەسى قالا ما؟
10 مىڭعا جۋىق تۇرعىنى بار شاعىن شاھار حالقىن كوپتەن بەرى الاڭداتىپ جۇرگەن ماسەلەنىڭ ۇلكەنى – وسى. 1963 جىلى قالا مارتەبەسىن العان شار قالاسىنىڭ مۇعالىمدەرى مەن دارىگەرلەرى اۋىلدى جەرلەرگە بەرىلەتىن 25 پايىزدىق ۇستەماقىنى الا الماي كەلەدى. «ديپلوممەن − اۋىلعا» باعدارلاماسىمەن كەلگىسى كەلەتىن جاستارعا دا ەشقانداي جەڭىلدىك قاراستىرىلماعان. نە ءۇشىن؟ قالا مارتەبەسى بولعانى ءۇشىن. بۇل ماسەلەنى قالا تۇرعىندارى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆقا دا جەتكىزگەن. حالىق قالاۋلىسى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, 10-20 مىڭ تۇرعىنى بار اۋىلداعى قىزمەتكەرلەرگە, جاستارعا بەرىلەتىن جەڭىلدىكتەر وسىنداي شاماداعى حالقى بار شاعىن قالالارعا دا بەرىلۋى كەرەكتىگىن ايتىپ, بىرقاتار ۇسىنىستارىن جەتكىزگەن بولاتىن.
«قالا حالقى شاعىن قالا بولسا دا, قالا سياقتى بالالاردىڭ دەمالىس ورىندارى, جاستاردىڭ باراتىن جەرلەرى (سپورت الاڭدارى) بولسا دەيدى. قالاداعى سياقتى اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ وتىرسا, كوشەلەرگە كونتەينەرلەر قويىلسا, «گورۆودحوز» مەكەمەسىنە قوسىمشا جۇمىستارعا رۇقسات بەرىلسە نەمەسە «كومحوز» اشىلسا دەگەن ۇسىنىستار جاساۋدا. نەگىزىنەن قالا حالقى كەيىنگى ءبىر جىلدا ىستەلىنىپ جاتقان جۇمىستارعا ريزا, ويتكەنى, شار جاڭا قالاعا ۇقساپ كەلەدى دەپ جيىنداردا ايتىلىپ ءجۇر. قالا بولىپ تۇرىپ اۋىلعا اۋىسۋعا كوپشىلىك كەلىسپەيدى, قالادا ىستەلىنىپ جاتقان جۇمىستار بار. كەلەسى جىلدارى قالاعا ۇكىمەت تاراپىنان جىل سايىن 1-2 پاتەرلى ۇيلەر سالىنىپ, جول اسفالتتالسا, جارىق تارتىلسا قالا حالقى ەشقايدا كوشپەيدى. قالادا 800-گە تارتا ادامدار تەمىرجول سالاسىندا, 600-700-گە جۋىق ادام بيۋدجەتتىك سالادا, 500-دەن ارتىق ادام جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋدا. 276 ۇستاز بەن دارىگەرلەر 25 پايىزدىق ۇستەماقى الادى دەپ, سالىق پەن ناتورياتتىق جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلماعان دەپ قالانى اۋىلعا اۋىستىرۋعا كەلىسپەيدى. ۇستازدار مەن دارىگەرلەر جۇمىس ىستەپ جۇرگەن حالىقتىڭ 10 پايىزىن عانا قۇرايدى. شار قالاسى شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى 4 شاعىن قالانىڭ قۇرامىنا كىرگەن. كەيىنگى جىلدارى شاعىن قالا رەتىندە قاراجات بولىنبەسە دە, كەلەشەكتە ينۆەستيتسيا قۇيۋعا قولايلى. اۋدان تاراپىنان بيىلعى جىلى 170 ملن. تەڭگە ءبولىندى, وسىنداي قاراجات 4-5 جىلدا بولىنسە قالا ناعىز شاعىن قالا بولادى دەگەن سەنىمدەمىز».
شار قالاسىنىڭ قوعامدىق ۇيىمدارى مەن اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتتارىنىڭ بىلتىرعى جىلدىڭ قاراشا ايىندا جارما اۋدانىنىڭ اكىمىنە جولداعان حاتىنان ءبىراز جايتتى اڭعارۋعا بولاتىن سەكىلدى. اۋداندىق ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى نازىم سەيىتقازينا وسى ماسەلەگە وراي وبلىسقا, وبلىس ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە حات جولداعانىن ايتتى. بىراق ازىرگە جاۋاپ كەلمەگەن.
− قالا تۇرعىندارى قالا ءمارتەبەسىن قالدىرىپ, سونىمەن قوسا اۋىلدى جەرلەرگە بەرىلەتىن جەڭىلدىكتەر بىزگە دە بەرىلسە, وسى ءجونىندە ۇكىمەتتە ارنايى باعدارلاما قابىلدانسا دەيدى. بۇل – ەلىمىزدەگى شاعىن شاھارلاردىڭ بارلىعىنا ورتاق پروبلەما. قالاداعى ۇيلەردىڭ 80 پايىزى اۋىز سۋمەن قامتىلعانىمەن, ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋ جۇيەسى جوق. تۇرمىس-تىرشىلىگىمىز قالادان گورى اۋىلعا جاقىن. ەگەر جوعارىدا ايتىلعان ماسەلە شەشىمىن تاپسا, تۇرعىندار ەشقايدا كەتپەيدى, − دەيدى شار قالاسىنىڭ اكىمى مۇراتحان ساكەنوۆ.
قالا باسشىسى توعىز جولدىڭ تورابىنداعى تەمىرجولشىلار شاھارىنىڭ بولاشاعى بار ەكەنىن, قالا ىرگەسىندەگى تسەمەنت زاۋىتى تولىق قۋاتىندا جۇمىس ءىستەگەن كەزدە تالاي ادامعا ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابىلاتىنىن ايتادى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل زاۋىتتا قالانىڭ 300-گە جۋىق تۇرعىنى جۇمىس ىستەپ جاتقان كورىنەدى. 2015 جىلى شار قالاسىنداعى ءوندىرىستىك ءونىمنىڭ كولەمى 5953,2 ملن تەڭگەنى قۇراسا, 2016 جىلى 3 362,1 ميلليون تەڭگەگە, ياعني 43,5 پايىزعا تومەندەپتى. ال «قازاقتسەمەنت» جشس-ىندەگى تسەمەنت ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 249,3, كلينكەر 219,8 مىڭ تونناعا كەمىگەن كورىنەدى. بۇعان رەسەيدەن كەلەتىن ارزان باعاداعى تسەمەنتتىڭ ەل نارىعىنا ساۋداعا شىققانى اسەر ەتتى دەيدى ماماندار.
شارداعى تاعى ءبىر تۇيتكىلدى ماسەلە − كوشەلەردىڭ دۇرىس جارىقتاندىرىلماۋى. جارىق ماسەلەسىنىڭ جىرعا اينالىپ وتىرعانىن قالا اكىمى دە جاسىرمادى. شاھارداعى 20-دان استام كوشەنىڭ تەك 8-ءنىڭ عانا جارىقتاندىرىلعانىن ايتقان مۇراتحان ساكەنوۆ بيىل قالاداعى 4 كوشەنىڭ جولدارى جوندەلىپ, بىرنەشە كوشەگە جارىقتاندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندارىن جەتكىزدى.
جولدار جوندەلەدى, كوشەلەر جارىقتاندىرىلادى
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن شارعا جول ءتۇسكەندە قالا تۇرعىندارىنىڭ «شارعا ەشكىم قاراسپايدى. اۋدان ورتالىعى قالباتاۋعا قاراڭىزدارشى. تۇپ-تۋرا لاس-ۆەگاس. جارقىراپ تۇر», دەپ وكپەسىن ايتىپ, مۇڭىن شاققاندارى ەسىمىزدە قالىپتى. وسى جولى بارعاندا شارلىقتاردىڭ بۇل پىكىرىنىڭ ءوزگەرىپ, ەرتەڭگى كۇنگە سەنىممەن قاراي باستاعانىن اڭعارعانداي بولدىق.
− سوڭعى جىلدارى قالامىزعا كوڭىل ءبولىنە باستادى. بىلتىر ۇلى ابايدىڭ كەۋدە ءمۇسىنى قويىلدى. ءۇش ءجۇز ورىندىق قازاق مەكتەبى اشىلدى. كوشەلەرىمىز اباتتاندىرىلدى. ەندىگى ءبىر ماسەلە – قالاعا ۇلكەن سپورت ءمودۋلى قاجەت, − دەيدى وسىنداعى بىلتىر اشىلعان ب.تۇرسىنوۆ اتىنداعى قازاق مەكتەبىنىڭ حيميا ءپانىنىڭ مۇعالىمى ساۋلە ءجۇنىسوۆا.
شار قالاسىنا بىلتىر رەسپۋبليكالىق, اۋداندىق جانە قالالىق بيۋدجەتتەن ۇزىن سانى 170 ميلليونعا جۋىق قارجى ءبولىنىپ, شاھاردىڭ سۋ قۇبىرلارى, قالاىشىلىك جولدار جوندەلىپ, كارەلين اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ قازاندىعى مەن ورتالىق ەمحانا كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, اباتتاندىرۋ, كورىكتەندىرۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلگەن-ءدى.
شارداعى بىلتىر باستالعان جۇمىستار بيىل جالعاسىن تابا ما؟ اعىمداعى جىلى قانشا قارجى بولىنەدى؟ قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلەدى؟ شار تۇرعىندارىن تولعاندىرىپ جۇرگەن ساۋالداردى جارما اۋدانىنىڭ اكىمى نۇرلان سىدىقوۆتىڭ ءوزىنەن سۇرادىق.
− وسىدان ءبىر جارىم جىلداي ۋاقىت بۇرىن اۋدانعا اكىم بولىپ كەلگەنىمدە شار قالاسىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەستىم. كەزدەسۋدە حالىق اكىمنىڭ جۇمىسىنا كوڭىلدەرى تولمايتىنىن, «اقشانىڭ ءبارى اۋدان ورتالىعى قالباتاۋعا كەتەدى, بۇرىنعى اۋدان ورتالىعى شارعا ەشكىم نازار اۋدارمايدى», دەپ نارازىلىقتارىن ءبىلدىردى. ءبىراز جۇمىستاردى جاسايمىز دەپ ۋادە بەردىم سول كەزدەسۋدە. سودان كەيىن ارنايى جوسپار قۇرىپ, باعدارلاما ءازىرلەدىك. اۋداندىق بيۋدجەتتىڭ ءبىرشاما ءبولىگىن شارعا باعىتتادىق. نەگىزىنەن قالانى اباتتاندىرۋعا, كوشەلەردى ءجوندەۋگە, جارىقتاندىرۋعا كوڭىل ءبولىپ جاتىرمىز. اۋدانىمىزداعى جالعىز سۋبۇرقاقتى شارعا ورناتتىق. مادەنيەت ءۇيىن جوندەپ, الدىنا اباي اتامىزدىڭ ەسكەرتكىشىن قويدىق. 2016 جىلى وسىنداي جۇمىستاردى قولعا الدىق. جىل سوڭىندا ءوتكەن حالىقپەن كەزدەسۋدە تۇرعىندار ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى, − دەگەن اۋدان اكىمى بيىل قالانىڭ 4 بىردەي كوشەسىن ءجوندەۋگە اۋداندىق بيۋدجەتتەن 104 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلعانىن ايتتى.
سونىمەن قاتار قالاداعى اۋىل بالالارى بارىپ-كەلىپ وقيتىن 80 ورىندىق ينتەرناتتى جوندەۋدەن وتكىزۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 55 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپتى.
ءتۇيىن
شىعىستاعى شاعىن شاھارلاردىڭ ءبىرى شاردىڭ ءبىز كورگەن, ءبىز ەستىگەن ءماسەلەلەرىنىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي. قالاداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋگە اۋدان تاراپىنان مۇمكىندىگىنشە كومەك كورسەتىلىپ جاتقانىمەن مۇنىڭ ازدىق ەتەتىنىن اڭعارعانداي بولدىق. سوندىقتان وبلىس, ۇكىمەت تاراپىنان دا قوماقتى قارجى ءبولىنىپ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءۇلكەن قولداۋ, قامقورلىق جاسالۋى قاجەت سەكىلدى.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور