مەملەكەت باسشىسىنىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا سوت جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جاڭعىرتىلۋى جانە زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان 19-قادامدا سۋديالاردىڭ ەسەپ بەرۋ ءتارتىبىن كۇشەيتۋ, جاڭا ادەپ كودەكسىن جاساقتاۋ قاجەتتىگى تۋراسىندا ايتىلدى. وعان قوسا, سوڭعى ۋاقىتتا قوعامدا ورىن العان شىنايى ەۆوليۋتسيالىق قۇقىقتىق جانە مورالدىق نورمالار جاڭا حالىقارالىق زاڭناماعا ساي سۋديالىق ادەپ كودەكسىن ازىرلەۋگە نەگىز بولدى. ويتكەنى, سۋدياعا بەرىلەتىن وكىلەتتىلىك ۇلتتىق قۇقىققا عانا ەمەس, دەموكراتيالىق ەلدەردە قۇپتالعان حالىقارالىق قۇقىققا دا باعىنىشتى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, سۋديالىق ادەپ كودەكسىنىڭ قابىلدانۋى پرەزيدەنت قويعان مىندەتتەردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. سوندىقتان, جاڭا كودەكستىڭ جوباسى باق پەن سۋديالىق كورپۋستىڭ بارلىق دەڭگەيىندە جانە حالىقارالىق قۇقىقتىق ۇيىمداردا, سونداي-اق, قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردا كەڭىنەن تالقىلانىپ, ءوزىنىڭ وڭ باعاسىن الدى.
العاشقىدا كوپشىلىك نازارىنا 44-باپتان تۇراتىن كودەكس جوباسى ۇسىنىلدى. كەيىن تارازىلاي كەلە 15-باپتان تۇراتىن كودەكس بەكىتىلدى. اتالعان ادەپ كودەكسىنىڭ جوباسى ەلىمىزدە عانا ەمەس, ۆەنەتسياداعى قۇقىق ارقىلى دەموكراتيا ءۇشىن ەۋروپالىق كوميسسياسى (ۆەنەتسيا كوميسسياسى) سياقتى حالىقارالىق ۇيىم تاراپىنان دا وڭ باعاسىن الدى.
اتالعان جاڭا كودەكسكە قولدانىستاعى كودەكستىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن ساقتاي وتىرىپ, جاڭا نورمالار ەنگىزىلدى. جانە باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ وعان ۇقساس اكتىلەرىنىڭ جاڭا ۇعىمدارى, ەرەجەلەرى مەن باپتارى قامتىلعانىن اتاپ وتكەن ءجون. كودەكس كىرىسپەسىندە ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ نورمالارى, حالىقارالىق قۇقىقتىڭ, سونىڭ ىشىندە سۋديالار مىنەز-قۇلقىنىڭ بانگالور قاعيدالارىنىڭ تالاپتارى ەسكەرىلگەندىگى ايتىلادى.
بۇگىنگى تاڭدا اتالعان ادەپ قاعيدالارى قىزمەتتەگى جانە وتستاۆكاداعى سۋديالارعا تەڭ قولدانىلادى. كودەكستىڭ ءار بابى قۇقىقتىق جانە قوعامدىق جۇكتەمەگە يە. ەندەشە, وسى ورايدا وقىرمان قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىن كەيبىر باپتارعا توقتالايىق. ءماسەلەن, سۋديانىڭ جوعارى مارتەبەسى مەن جاۋاپكەرشىلىگى كودەكستىڭ 1-بابىندا كورىنىس تاپقان. سۋديا قاشاندا بەرگەن انتىنا بەرىك بولۋعا, قوعامدىق قىزمەت پەن تۇرمىستىق جاعدايدا كەز كەلگەن ارەكەتتەردى جۇزەگە اسىرعان كەزدە, ادەپسىز ءجۇرىس-تۇرىستىڭ كورىنىستەرىنە جول بەرمەي, سۋديا لاۋازىمىنىڭ جوعارى مارتەبەسىنە لايىق بولىپ, ادەپ نورمالارىن مۇلتىكسىز ساقتاۋى ءتيىس. كودەكستە سۋديانىڭ جوعارى مارتەبەسىنە بايلانىستى سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋدا ونىڭ مىنەز-ق ۇلىق قاعيدالارى بەكىتىلگەن. مىسالى, سۋديا سوت وتىرىسىن جۇرگىزۋدىڭ جوعارى مادەنيەتىن قامتاماسىز ەتۋگە, ءوزىن لايىقتى, ادەپتى ۇستاۋعا جانە پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردان سونداي قارىم-قاتىناستى ياعني, سوتتى قۇرمەتتەۋدى تالاپ ەتۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, ساياسي جانە قوعامدىق ماسەلەلەر بويىنشا ونىڭ پىكىر ءبىلدىرۋ ەركىنە قۇقىعى شەكتەلمەيدى. الايدا, ونىڭ ساياسي پارتيادا جانە ساياسي ماقساتتى كوزدەيتىن قوعامدىق بىرلەستىكتەردە بولۋى قىزمەتىنە ساي كەلمەيدى, ءارى ول سوت بيلىگىنىڭ بەدەلىنە كۇمان تۋعىزباۋ ءۇشىن, ءوزىنىڭ ءدىني نانىمدارى مەن كوزقاراستارىن ناسيحاتتاۋعا, ءدىني نىشاندارعا دەگەن ءوز كوزقاراسىن جاريا تۇردە بىلدىرۋگە ءتيىس ەمەس.
كودەكستە سۋديانىڭ سوت قىزمەتىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن ءوزارا بايلانىسۋ مۇمكىندىگى دە كورسەتىلگەن. ويتكەنى, سۋديا جۋرناليستەردىڭ كومەگىمەن كوپشىلىككە سوتتاردا نە بولىپ جاتقانى نەمەسە قانداي شەشىمدەر قابىلدانعانى تۋرالى اقپارات بەرە الادى. بۇل جۇرتشىلىقتىڭ الدىندا سوت تورەلىگىنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. ماسەلەن, كودەكستىڭ 9-بابىندا سۋديانىڭ سوت قىزمەتىنىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كاسىبي تۇرعىدا كورسەتىلۋىنە ىقپال ەتۋگە تيىستىگى ايتىلعان. سۋديا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا ءىستى قاراۋدىڭ پروتسەستىك ساتىلارى تۋرالى اقپاراتتى, قابىلدانعان سوت شەشىمىنە ءتۇسىندىرمەنى, ماتەريالدىق جانە پروتسەستىك قۇقىقتىڭ نورمالارىن قولدانۋدىڭ قالىپتاسقان سوت پراكتيكاسى تۋرالى اقپاراتتى بەرە الادى. سوندىقتان, سۋديا لاۋازىمىنا كىرىسە وتىرىپ, وزىنە قىزمەتتەن تىس كەزىندە دە ەرەكشە تالاپتاردى ورىنداۋ مىندەتتىلىگىن جۇكتەيدى. سەبەبى, ول سوت لاۋازىمىنا كىر كەلتىرمەۋى كەرەك.
سۋديا ءاردايىم كوپشىلىك نازارىندا بولعاندىقتان, قوعام قاشاندا ونىڭ مورالدىق كەلبەتىنە قاتاڭ تالاپتار قويادى. سۋدياعا وتباسىندا قويىلاتىن جوعارى مورالدىق قاسيەتتەر تۋرالى 12-باپتا ايتىلعان. سونداعى تالاپتار سۋديانىڭ ءوز ابىرويىنا نۇقسان كەلتىرمەۋ, سوت بيلىگى بەدەلىن تۇسىرمەۋ ءۇشىن قاراستىرىلعان. ال كودەكستە جازىلعان ادەپ قاعيدالارى مەن نورمالارىن بۇزعان جاعدايدا, وعان قاتىستى سۋديالىق ادەپ جونىندەگى كوميسسياسى تۋرالى ەرەجەدە كوزدەلگەن قوعامدىق ىقپال ەتۋ شارالارى قولدانىلادى.
قورىتا ايتقاندا, سۋديالىق ادەپ كودەكسىن قابىلداۋ ۇلت جوسپارىنىڭ زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
سۋديالاردىڭ ادەپ كودەكسىنىڭ قاعيدالارىن قوعام تالابىنا ساي جەتىلدىرۋ – باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. سۋديالىق ادەپ كودەكسى سۋديالار كورپۋسىنىڭ قازىرگى قۇرامىن كاسىبي جانە ادامي-ادەپ جاعىنان نىعايتۋدىڭ قۇرالى بولۋى ءتيىس. حالقى زاڭىن سىيلايتىن, سوتىنا سەنەتىن قوعام – ەڭ دامىعان قوعام بولىپ تابىلادى. سوندىقتان, بيلىكتىڭ ءۇشىنشى تارماعى – سوت جۇيەسى سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرمەۋى ءتيىس.
تىنىشتىق
مولداحمەتوۆا,
جوعارعى سوت سۋدياسى