ول شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, ەكەۋى اعا-ىنىدەي ەتەنە ارالاستى. عالىم ءوزىنىڭ كوپتەگەن زەرتتەۋلەرىن جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىعىن تالداۋعا, ناسيحاتتاۋعا ارنادى. قازىر بەلگىلى عالىم قىرعىز ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى.
2015 جىلى ابدىلداجان اكماتاليەۆ ۇلتتىق اكادەميانىڭ قۇرامىنداعى ش.ايتماتوۆ اتىنداعى ءتىل ءجانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ ۇسىنۋىمەن «ايتماتوۆ جايلى ەتيۋدتەر» اتتى كىتاپتى جارىققا شىعاردى. بۇل كىتاپتا اۆتور زاڭعار جازۋشىنىڭ ءومىرىنىڭ كوپشىلىككە بەلگىسىز تۇستارىن, قىزمەتىن, كوپتەگەن وقيعالارعا قاتىستى وي-پىكىرلەرىن, اسەرىن باياندايدى.
ابدىلداجان اكماتاليەۆ ۇلى جازۋشىنى العاش رەت 1980 جىلدىڭ 1 قازانىندا فرۋنزەدە عىلىم اكادەمياسىندا وتكىزىلگەن بۇكىلوداقتىق عىلىمي كونفەرەنتسيادا كورەدى.
كونفەرەنتسيادا ءۇزىلىس جاريالانعاندا, ءبىر كىسىمەن تۇرعان جازۋشىعا جىگىت جاقىنداپ, قىسىلا: – سىزبەن سويلەسۋگە بولا ما؟ – دەيدى.
– ايتا بەرىڭىز, – دەيدى جازۋشى كۇلىمسىرەپ.
– شىڭعىس تورەقۇل ۇلى, مەن جاقىندا ىسساپارمەن الماتىدا بولدىم. سىزگە دوستارىڭىز قالتاي مۇحامەدجانوۆ, ولجاس ءسۇلەيمەنوۆ, زەينوللا قابدولوۆ ءسالەم ايتىپ جاتىر. وسىنى ءسىزگە جەتكىزگىم كەلدى, – دەيدى اكماتاليەۆ.
– راحمەت! سەنىڭ ەسىمىڭ كىم؟ نە ءۇشىن وندا باردىڭ؟ – دەپ سۇرايدى جازۋشى. ءوزىنىڭ اتى-ءجونىن ايتقان جىگىت ايتماتوۆتىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەپ, ديسسەرتاتسيا جازىپ جاتقاندىعىن, الماتىعا ماتەريال جيناۋ ءۇشىن بارعانىن ايتادى.
– ە-ە, «سوۆەتتىك قىرعىزستاندا» جاريالانعان قالتايمەن بولعان سۇحبات سەنىڭ جۇمىسىڭ ەكەن عوي, – دەيدى جازۋشى. – مەنىكى, – دەيدى جىگىت, جازۋشىنىڭ بۇنىڭ ينتەرۆيۋىن وقىپ فاميلياسىن ەسكە ساقتاپ قالعانىنا قۋانىپ. جازۋشى جىگىتتىڭ قولىن قاتتى قىسىپ, ودان سوڭ كولىگىنە وتىرادى. باقىتتان باسى اينالعان ءجىگىتتىڭ توبەسى كوككە ەكى-اق ەلى جەتپەي قالادى.
1981 جىلدىڭ 27 قازانىندا قىرعىز-قازاق ادەبي بايلانىستارىنداعى ماسەلەلەر بويىنشا سۇراقتار قويماق بولىپ جازۋشىنىڭ كابينەتىنە كەلگەن اكماتاليەۆكە شىڭعىس ايتماتوۆ «قىرعىز ادەبيەتىن تانۋشىلار ءىشىندەگى تالانتتىلارىنىڭ ءبىرى – مەنىڭ كىشى ءىنىم اكماتاليەۆ ابدىلداعا» دەگەن تىلەك-قولتاڭبامەن قىرعىز ءتىلىندە شىققان «عاسىردان دا ۇزاق كۇن» اتتى كىتابىن سىيعا تارتادى.
1983 جىلدىڭ 25 قاراشاسى – ابدىلداجان اكماتاليەۆ ءۇشىن ەڭ باقىتتى كۇندەردىڭ ءبىرى. بۇل كۇنى زاڭعار جازۋشى عالىمنىڭ ۇيىندە قوناقتا بولادى. سول كۇننەن باستاپ, ەكەۋىنىڭ اراسىندا وتباسىلىق قارىم-قاتىناس ورنايدى. جاس عالىم ءۇلكەن جازۋشىمەن دوستىققا, شىعارماشىلىق بايلانىسقا, ادامي قارىم-قاتىناسقا قىلاۋ تۇسىرمەدى. جازۋشىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا عالىم ونىڭ قىزى شيرين مەن ۇلى ەلداردى قىرعىز تىلىنە, گرامماتيكاسىنا, ادەبيەتىنە ۇيرەتىپ, اپتاسىنا ەكى رەت ساباق تا جۇرگىزەدى. بالالار ادەبيەتى ءىنجۋ-مارجانىمەن سۋسىنداتادى. جازۋشى جانە ونىڭ جۇبايى ماريا ۋرماتقىزى ىزدەنگىش جاس عالىمعا ريزا بولادى.
ابدىلداجان اكماتاليەۆ جازۋشىمەن ونەر-ءبىلىم, ادەبيەت, ءداستۇر ماسەلەلەرى بويىنشا كوپ پىكىرلەسكەن ادام. 1986 جىلى قازاق ادەبيەتى تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا, ايتماتوۆ شەرحان مۇرتازانىڭ ۇيىندە ورالحان بوكەەۆپەن تانىسقانىن ايتادى. اكماتاليەۆ بولسا ءوز تاراپىنان ورالحان بوكەەۆتىڭ, ءابىش كەكىلباەۆتىڭ, سوفى سماتاەۆتىڭ, مۇحتار ماعاۋيننىڭ, سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ءوز وي-ءپىكىرىمەن ءبولىسەدى. وسى اڭگىمە بارىسىندا شىڭعىس تورەقۇل ۇلى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ وتە دارىندى جازۋشى ەكەندىگىن ايتىپ, ول تۋرالى وتە جىلى لەبىز ءبىلدىرەدى. بۇدان قىرعىز زيالىلارىنىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ جاي-كۇيىن نازاردان تىس قالدىرماي باقىلاپ وتىراتىنىن اڭعاراسىز.
اكماتاليەۆتىڭ ءوزى شىڭعىس ءتورەقۇل ۇلىنا ديسسەرتاتسياسىن قورعاردا جانە قىرعىزستان لەنين كومسومولىنىڭ سىيلىعىن الاردا م.قاراتاەۆتىڭ, ز.احمەتوۆتىڭ, ز.قابدولوۆتىڭ, ق.مۇحامەدجانوۆتىڭ قولداعانىن ايتىپ وتىراتىن. ولاردىڭ لەبىزىنەن تۋىسقان حالىققا دەگەن سىيلاستىقتى, ۇلكەن قۇرمەتتى سەزەسىز.
«ايتماتوۆ جايلى ەتيۋدتەر» كىتابىندا اۆتور 1987 جىلدىڭ 25 قىركۇيەگىندە الماتىدا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان كونفەرەنتسياعا كەڭىنەن توقتالادى. كەزدەسۋدى رەسپۋبليكا باسشىسى كولبيننىڭ اشقانىن, ەكونوميكاداعى تابىستارعا توقتالىپ, مادەنيەت پەن ادەبيەت ءماسەلەلەرىنە كەلگەندە ولجاس ءسۇلەيمەنوۆكە قاراپ: «وسىلاي عوي, ولجاس وماروۆيچ؟» – دەپ ارا-تۇرا سۇراۋ تاستاعانىندا, اقىننىڭ ۇندەمەگەنى, ءجۇزىنىڭ قۋارعانى جان دۇنيەسىنىڭ الاي-ءدۇلەي بولىپ جاتقانىن اڭعارتسا كەرەك. «1986 جىلعى الماتىداعى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى تەكەتىرەستەن ءبىز حاباردار ەدىك. كولبين ءوز ءسوزىن قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ جاتقاندىعىمەن اياقتادى. ودان سوڭ شىڭعىس ايتماتوۆ, مۇستاي كارىم, كاميل ياشەن, مۋمين كانوات سويلەدى. بىراق, بارلىق سويلەۋشىلەردىڭ ەمەن-جارقىن اشىلا الماعانىن اڭعاردىق. ءبىر ساعاتقا سوزىلعان كەزدەسۋدە ات شاپتىرىم كابينەتتە جايسىز احۋال سەزىلىپ تۇردى», دەپ جازادى اۆتور. سول كۇنى ساعات 17-دە سول كەزدەگى لەنين اتىنداعى سارايدا سالتاناتتى جينالىس باستالادى. مىنبەرگە ولجاس سۇلەيمەنوۆ كوتەرىلگەندە, زالدا جينالعان كوپشىلىك بىرازعا دەيىن قول سوعىپ تۇرىپ الادى. زالدا تىنىشتىق ورناعاندا, ءور اقىن ءوز ءسوزىن باستاپ كەتەدى. ول اۋەزوۆتىڭ ءومىرى, قىزمەتى مەن شىعارماشىلىعى, باسىنا ۇيىرىلگەن قاۋىپ پەن قاتەر جايلى ايتادى. ونىڭ ءاربىر ءسوزى تىڭداۋشىسىنىڭ جۇرەگىنە ءدال جەتىپ جاتتى. «بۇل 1986 جىلعى جەلتوقسان تراگەدياسىنان كەيىنگى العاشقى سالتاناتتى جينالىس ەدى. جينالعانداردىڭ كوبىنىڭ جانارىنا جاس كەپتەلدى. ولار ورىندارىنان تۇرىپ, قول سوقتى. مەن مۇنى قايعىنى قۋانىشتىڭ جەڭگەنى, بولاشاققا دەگەن سەنىمنىڭ الاۋلاعانى دەپ ءتۇسىندىم. ولجاس سۇلەيمەنوۆ قولىن كەۋدەسىنە قويىپ, كوپشىلىككە العىس ءبىلدىرىپ جاتتى. بىراق, جينالعاندار قول سوعۋىن توقتاتپادى. بۇل جويقىن اعىستىڭ بەرىك پلوتينانى بۇزىپ-جارىپ كەتكەندىگىن ەسكە سالدى. ولجاس سۇلەيمەنوۆ جانارىنا كەلىپ قالعان جاستى جاسىرا الماي, ءسۇرتىپ جىبەرگەندە, كوپشىلىكتىڭ قول سوعۋى ۇزاق وۆاتسياعا ۇلاستى. مەن پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى وكىلدەرىنىڭ جۇزدەرىندەگى ابىرجۋشىلىقتى بايقادىم. بىراق, ولاردىڭ وزدەرى دە ازاماتتىق ۇستانىمعا دەگەن حالىقتىڭ وسىنداي العىس ءبىلدىرۋىن توقتاتا المايتىنىن ءتۇسىندى. اقىرى, ولجاس ءسۇلەيمەنوۆتىڭ ءوزى زالدى تىنىشتاندىردى. بارلىق جينالعاندار سەكىلدى مەن دە حالىق مۇددەسى ءۇشىن كۇرەسكەن ۇلدارىن قۇرمەتتەپ, ەلدىڭ كوككە كوتەرەتىنىنە كوز جەتكىزدىم», دەپ جازادى اۆتور.
سول جىلى مامىر ايىنىڭ جايماشۋاق كۇندەرىنىڭ بىرىندە جازۋشى مەن جاس عالىم فرۋنزە كوشەلەرىمەن اڭگىمەلەسىپ كەلە جاتىپ, عىلىم اكادەمياسىنىڭ گەولوگيا ينستيتۋتى ورنالاسقان عيماراتقا جاقىندايدى. «مىنە, وسى جەردە 1952 جىلى «ماناس» ەپوسىن تالداعان ۇلكەن جينالىس ءوتتى. ءبىز, جاستار ونى تىڭداۋعا باردىق. سوندا مەن العاش رەت مۇحتار اۋەزوۆتى كورىپ, ءسوزىن تىڭدادىم. زالدا ينە شانشار ورىن بولمادى. سەبەبى, ءبىزدىڭ ۇلى مۇرامىز «ماناس» ەپوسىنىڭ تاعدىرى شەشىلىپ جاتتى. تەك اۋەزوۆتىڭ باتىلدىعى, دانالىعى جانە شەشەندىگىنىڭ ارقاسىندا «ماناس» ەپوسى حالىققا قايتا ورالدى. اۋەزوۆتىڭ جالىندى ءسوزدەرىنە ريزا بولعان كوپشىلىك ءبىرنەشە رەت قول سوعىپ وتىردى. سوندا ماعان شەشەننىڭ كەڭ دە اشىق ماڭدايى, ماسەلەنى تالداۋداعى باتىلدىعى, جان ءدۇنيەسىنىڭ تەرەڭدىگى ۇنادى. كەيىننەن ول ەكەۋمىز ءبىر-بىرىمىزگە اكە مەن بالاداي بولىپ كەتتىك», دەيدى شىڭعىس ايتماتوۆ.
عالىم نەگىزىنەن قىرعىز فولكلورى, «ماناس» ەپوسىن ءجانە شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋمەن اينالىستى. ونىڭ زاڭعار جازۋشىنىڭ ءومىرى, قىزمەتى ءجانە شىعارماشىلىعىن زەرتتەپ, ءار جىلدارى «شىڭعىس ايتماتوۆ جانە باۋىرلاس حالىقتار ادەبيەتى», «شىڭعىس ايتماتوۆ شىعارماشىلىعى كسرو-نىڭ تۇركىتىلدى حالىقتار ادەبيەتىمەن بايلانىستا», «شىڭعىس ايتماتوۆ: ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى», «شىڭعىس ايتماتوۆ جانە ادەبيەتتەر بايلانىسى», «ايتماتوۆ تۋرالى ءسوز», «ۇلتتار ادەبيەتىن بايىتۋ ۇردىسىندە ش.ايتماتوۆتىڭ شىعارماشىلىق بەلسەندىلىگىنىڭ ءمانى», «چينگيز ايتماتوۆ: جيۆي ي پومني», «چينگيز ايتماتوۆ: چەلوۆەك ي ۆسەلەننايا», ت.ب. 30-عا تارتا مونوگرافيا جازدى. بۇدان ءوزگە تمد ەلدەرىنىڭ باسپاسوزىندە كوپتەگەن ەڭبەكتەرى جاريالاندى. عالىمنىڭ شىعارماشىلىعىن سارالاعاندا, ونىڭ ەشقاشان ەرىنبەي-جالىقپايتىنىن, ءوز ىسىنە ءۇلكەن دايىندىقپەن كىرىسەتىن ەڭبەك تورىسىن اڭعاراسىز. ءاسىرەسە, شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ شىعارماشىلىعىن تالداعاندا تەرەڭ بىلىمدىلىگىمەن, كورەگەن سىنشىلدىعىمەن تانىلادى.
ابدىلداجان اكماتاليەۆتىڭ ءوزى دە قالامگەر. ون شاقتى ادەبي جيناقتاردىڭ اۆتورى. 1987 جىلدىڭ 5 ماۋسىمىندا ول ءبىرنەشە جاس جازۋشىمەن ءبىرگە قىرعىز كسر جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ قولىنان ءمۇشەلىك بيلەتىن الادى.
ابدىلداجان اكماتاليەۆ «حالىقارالىق ايتماتوۆ كلۋبىن» قۇرۋدا, «ايتماتوۆ كىتاپتارىنىڭ كىتاپحاناسىن» اشۋدا, شەكەردەگى كۇركىرەۋ ءمادەنيەت ءۇيىندە جازۋشىنىڭ مۋزەيىن, «ايتماتوۆ وقۋلارىن» ۇيىمداستىرۋدا ۇلكەن جۇمىستار اتقاردى.
عالىم 1993 جانە 2008 جىلدارى شۆەد اكادەمياسىنىڭ نوبەل سىيلىعىن بەرۋ كوميتەتىنە حات جولداپ, تۇركى حالىقتارى جازۋشىلارىنىڭ ءىشىندەگى ماراپاتقا لايىقتىسى دەپ شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىنادى. وعان وسى جىلدارى شۆەد اكادەمياسىنداعى ك.ەسپمارك, س.اللەن سەكىلدى لاۋازىمدى مىرزالارمەن جازىسقان حاتتارى كۋا.
بۇگىندە عالىم – حالىقارالىق ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى. 2008 جىلدان بەرى عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامىنداعى ش.ايتماتوۆ اتىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.
ارينە, شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ مۇرالارىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋدا, ناسيحاتتاۋدا ونىڭ ۇرپاعى, باۋىرلارى ءوز جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. ءبىراق, ابدىلداجان اكماتاليەۆتىڭ ورنى بولەك.
نۇرلان ەسەنوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
تاراز