زامانا رۋحىنا ساي وزگەرىستەر

ەندەشە, اتا زاڭ − مەملەكەتتىك قۇرى­لىس­تىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرۋشى ەڭ باس­­تى, اسا ماڭىزدى قۇجات. كسرو قۇرا­مىن­­داعى قازاق كسر-ءىنىڭ 1978 جىلعى كونس­تيتۋتسياسى تاۋەلسىز قازاقستانعا قىز­مەت ەتۋگە جارامايدى. مىسالى, بار­لىق ماسەلەنى كەڭەس شەشەدى دەسە دە, سول كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابى بويىنشا بيلىك تەك كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قولىندا بولدى. ايتسە دە, كسرو قۇلاپ, كوممۋنيستىك پارتيادان بيلىك كەتكەن سوڭ, جوعارعى كەڭەس كەڭەستەر بيلىگىن, ياعني ءداۋىرى وتكەن ەسكى جۇيەنى ساقتاپ قالۋعا تىرىستى. ءتىپتى, جاي زاڭ ەمەس, مارتەبەسى جوعارى ەكەنىن كورسەتۋ ءۇشىن تۇڭعىش رەت «كونستيتۋتسيالىق زاڭ» دەگەن تەرمين پايدا بولىپ, 1991 جىلى 16 جەل­توق­سان­دا جاريالانعان «قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەل­سىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا بيلىك ءبولۋ پرينتسيپىندەگى ءداستۇرلى ۇشتىك «زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى, سوت بيلىگى» اتاپ كورسەتىلدى. 

دەگەنمەن, وندا مىناداي جولدار بار ەدى: «رەسپۋبليكا حالقىنىڭ اتىنان سويلەۋ قۇقى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسى مەن پرەزيدەنتىنە بەرى­لەدى»; «زاڭ شىعارۋ بيلىگىن قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسى جۇزەگە اسىرادى» (9-10-باپتار). بۇل كەشەگى كەڭەس­تىك جۇيەدەن قالعان كونستيتۋتسياعا ءتان مانەر بولاتىن ءارى ول باسقارۋ جۇيەسىندە ەكىۇشتىلىق تۋدىراتىن. بۇل جايت تەك قازاقستانعا عانا ەمەس, سول كەزدەگى پوست­كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ بارىنە ءتان ەدى. سالدارىنان كەيبىر تمد ەلدە­رىندە كونس­تيتۋتسيالىق قۇرىلىس توڭىرە­گىندە ۇزاق-سونار داۋ تۋىنداپ, سوڭى قارۋ­لى قاق­تىعىستارعا ۇلاسقانىن جاقسى بىلە­مىز. تاجىكستاندا 1992 جىلى باستالىپ, بەس جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلىپ, ءجۇز مىڭعا جۋىق ادامنىڭ ءومىرىن قيعان سوعىس, قانتوگىس جاعىنان تاجىكستانداعىدان قالىسپايتىن گرۋزيا مەن ازەربايجانداعى قاقتىعىستار, رەسەيدەگى 1993 جىلعى وقيعالار... ءبارى-ءبارى ءوز قۇزىرەتىن ساقتاپ قالۋعا جانتالاسقان جوعارعى كەڭەستەردىڭ ىقپالىمەن جۇزەگە اسقان ەدى.

ول تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان جولى» ەڭبەگىندە «ماسكەۋدەگى وقيعالاردى ءجىتى قاداعالاي وتىرا جانە سول كەزدەگى رەسەيدە بۇتىندەي ورىن العان بىلىق پەن زاڭسىزدىقتارعا ۇرىندىرعان اتقارۋ بيلىگى مەن زاڭ شىعارۋ بيلىگى اراسىنداعى تەكەتىرەستى ساراپ­تاي كەلە, قازاقستان ەكونوميكانى بەل­سەندى ىرىقتاندىرۋدى تەك ءبىر ورتالىق­تان­دىرىلعان كۇشتى پرەزيدەنت بيلىگى بولعان­دا عانا جۇزەگە اسىرا الاتىنىنا مەنىڭ بۇتىندەي كوزىم جەتتى»,– دەپ اتاپ كورسەتتى.

سوندىقتان ەلدى ەشقانداي ب ۇلىككە ۇرىندىرماي, بار ماسەلەنى بەيبىت شەشۋ جولىن ىزدەستىرۋ كەرەك ەدى. وسىنداي اسا جاۋاپ­تى كەزەڭدە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرەكشە بىلىكتىلىك, ساياسي سۇڭعىلالىق, داناگويلىك تانىتقانىن ايتپاسقا بولمايدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەلىمىزدە كەشەگى كەڭەس بيلىگىنىڭ وكىلەتتى ورگانى بولعان جوعارعى كەڭەسپەن قاتار, جاڭا قالىپتاسقان پرەزي­دەنتتىك ينستيتۋت بىرىگىپ جۇمىس ىستەدى. بۇل ساياسي احۋالدىڭ شيەلەنىسۋىنە اكە­لىپ سوقتىردى. ويتكەنى, مازمۇنى, ماق­سات-مۇددەسى, ۇستانىمى, تابيعاتى مۇلدەم بولەك, ءتىپتى, قاراما-قايشى دەۋگە بولارلىق ەكى جۇيەنىڭ قاتار ءومىر ءسۇرۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. جوعارعى كەڭەس ءوزىنىڭ بيلىكتەگى با­سىم­دىعىن ساقتاپ قالعىسى كەلسە, بۇعان دەيىن قوعامىمىزعا بەيمالىم, سول سەبەپتى جۇمباقتاۋ كورىنەتىن پرەزيدەنتتىك بيلىك جاڭادان قالىپتاسۋ ساتىسىندا, سوندىقتان ءالسىز ەدى.

1992 جىلدىڭ باسىندا ن.ءا.نازارباەۆ­تىڭ باستاماسىمەن تاۋەل­سىز قازاق­ستان­نىڭ تالاپ-تىلەگىنە, مۇڭ-مۇددەسىنە ساي كەلەتىن جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسى جا­سالىپ, ول 1993 جىلى 28 قاڭتاردا قابىل­داندى. الايدا, تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونس­تيتۋتسيالىق زاڭنىڭ نەگىزىندە جاسال­عان ونىڭ كەمشىلىكتەرى از ەمەس بولاتىن. جوعارعى كەڭەستىڭ كونسەرۆاتيۆتىك باعىتتاعى توپ مۇشەلەرى ەكى پالاتالى پارلامەنت قۇرۋعا قارسى شىقتى. ءسويتىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى اتا زاڭىندا مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك باعدارى انىقتالعانمەن, باس­قارۋ ءتۇرى ناقتى كورسەتىلمەدى. وندا پرە­زي­دەنتتىك جانە پارلامەنتتىك رەسپۋب­ليكا­نىڭ ەكەۋىنىڭ دە بەلگىلەرى بار بولاتىن, بۇل كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىنە پارلامەنتتىك رەسپۋبليكا مودەلى الىندى. پرەزيدەنت اتقارۋشى بيلىكتىڭ باسىندا تۇردى. جوعارعى كەڭەس زاڭ شىعارۋشى قۇقىقتى تەك ءوز قولىنا العاندىقتان, پرەزيدەنت ويىنداعىسىن جۇزەگە اسىرا المايتىن. بۇل مىندەتتى تۇردە بيلىك جۇيەسىندەگى قاراما-قايشىلىقتى, الاۋىزدىقتىقتى تۋعىزىپ, ەلدىڭ وركەنيەتتى تۇردە دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن ەدى.

مىسالى, توتاليتارلىق جۇيەگە ءتان توقى­راۋ­دان ارىلىپ, ەلدى ورگە سۇيرەۋ ماق­ساتىندا پرەزيدەنت ۇسىنعان الەمدىك وركە­نيەتكە سايكەس كەلەر نارىقتىق ەكونو­ميكاعا بايلانىستى زاڭدار الىنباي, ۇزاق-سونار داۋ-دامايلار تۋىندادى. وتارلىق قامىتىنان قۇتىلىپ, وزگەلەرمەن تەرەزەسى تەڭ, حالىقارالىق ارەنادا ءوز ورنىن باتىل بەلگىلەر جاڭا, باياندى, دامىعان, بەدەلدى ەگەمەن مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن بارلىق بيلىك تەك پرەزيدەنتتە بولۋى كەرەك ەدى. وسىنداي باعىتتا جاڭا, جەتىلگەن كونستيتۋتسيا كەرەكتىگىن تۇسىنگەن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ باستاعان ساياسي ەليتا 1995 جىلى جاڭا اتا زاڭ قابىلداۋدى قولعا الدى.

بۇل كونستيتۋتسيا قاعيداتتارىنا ساي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ساياسي جۇيەنىڭ باستى تۇلعاسى رەتىندە بيلىك تارماقتارىنان جوعارى تۇرادى. ياعني, ول زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى, سوت – ءۇش بيلىكتى ءوز باقىلاۋىندا ۇستاپ, ولاردىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك ساقتالۋىن قاداعالايدى. پارلامەنتتى تاراتىپ جىبەرە الادى, سەبەبى, قازاقستان − پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى مەملەكەت. سوندىقتان ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق-پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتى ەنگىزۋدىڭ اسا ماڭىزدى ءمانى بار. ويتكەنى, ەلباسى بۇرىنعىداي جوعارعى كەڭەسكە جالتاقتاماي, كەيدە ءار مينۋتى التىنعا تەڭ ۋاقىتتى بوسقا سوزباي, مەملەكەت باسشىسى رەتىندە ەلىمىزدىڭ جان-جاقتى ءوسىپ-وركەندەۋىنە اسەرىن تيگىزەر كونستيتۋتسيالىق زاڭ كۇشى بار جانە وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق جارلىقتاردى دەر كەزىندە شىعارا الاتىن بولدى. سونداي-اق, ورتالىق ازيادا تۇڭعىش رەت ەكى پالاتالى كاسىبي پارلامەنت دۇنيەگە كەلدى. دەگەنمەن, ەلىمىزدەگى بۇل قۇجات تاپ سول كەزەڭدە ءوز مىندەتىن تولىققاندى اتقارىپ, ءوزىن اقتاعان سوڭ دامىعان قوعام مۇددەسىنە وراي ونى ودان ءارى جەتىلدىرۋ كەرەك بولدى. ءسويتىپ, 2007 جىلعى مامىر ايىندا 1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەندە وسى وتە جاۋاپتى مىندەت جۇكتەلگەن جۇ­مىس توبى قۇرامىنا مەملەكەتتىك قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارى, بىرنەشە زاڭگەر-عالىمدار تارتىلدى. ولار­دىڭ قاتارىندا مەن دە بار ەدىم. بۇل جۇمىس توبىن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءوزى باسقاردى. ءار بابىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, زەر سالا تالداپ, ساراپتاپ, ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى وزگەرىستەر ەنگىزۋگە جۇمىلا كىرىستىك. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىراز قۇزىرەتتى پارلامەنتكە بەرىپ, ەندىگى جەردە الەۋمەتتىك سالا ء(بىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ت.ب.) مينيسترلەرىن تاعايىنداردا ولار مىندەتتى تۇردە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ كوميتەتتەرى سىناعىنان وتۋگە ءتيىس بولدى. سونداي-اق, قوعامدىق ۇيىمداردى مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرۋعا جول اشىلدى.

مىنە, ۇستىمىزدەگى جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن اتا زاڭىمىزعا حالقىمىزدىڭ, قوعا­مىمىزدىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ قارىشتاپ العا باسۋىنا ىقپال ەتەر جاڭا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قولعا الىنىپ, وسى باعىتتا قۇرىلعان جۇمىسشى توبىنىڭ مۇشەسى رەتىندە وسى ۇلى ىسكە ءوز ۇلەسىمىزدى قوستىق دەپ ويلايمىن. سەنىم بىلدىرگەنى ءۇشىن ەلباسىنا ەرەكشە العىسىمىزدى ايتقىمىز كەلەدى. ول كىسى­نىڭ سەنىمىن اقتاعان سياقتىمىز. ال جۇمىس توبى ءبىر اي بەل جازباي ەڭبەك ەتىپ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق بولىمىنە تۇسكەن بارلىق ۇسى­نىستاردى ساراپتاپ, جونگە كەلتىرىپ, ءمان-مازمۇنىن ەلباسىنا جەتكىزدى. جالپى, جۇمىس توبىنىڭ باسشىسى بەلگىلى قوعام قايراتكەرى ادىلبەك جاقسىبەكوۆتىڭ باسشى­لىعىمەن بىرنەشە وتىرىستار وتكى­زىلسە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تىكە­لەي باسشىلىعىمەن ەكى وتىرىس بولدى. پرەزي­دەنت جۇمىس توبى مۇشەلەرىنىڭ ارقايسىنا پىكىرىمىزدى ايتقىزىپ, زەيىن قويا تىڭداپ, كەيبىر ماسەلەلەردى تالقىعا سالىپ, وسى ىستە اسقان بىلگىرلىك تانىتتى.

ءبىز, زاڭگەرلەر ول كىسىنىڭ وسى سالاداعى بۇ­رىنعى, بۇگىنگى بارلىق ماسەلەگە جەتىك ەكەنىن, اتا زاڭىمىزدىڭ جاڭا نۇسقاسىن قا­بىل­داردا بۇكىل وركەنيەتتى ەلدەردىڭ كونس­تيتۋ­تسيالارىن وقىپ, ساراپتاپ, ماسە­لەگە كەڭى­نەن قانىق بولعانىن بىلەمىز. وسى جولى دا ەلباسى ءار ۇسىنىسقا باسا نازار اۋ­دارىپ, قوعامعا پايدالى تۇستارىن قابىل­داپ, حالىقتىق پىكىر-پايىممەن قاتتى ساناستى.

اتا زاڭىمىزعا ەنگەن سوڭعى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى سەنات توراعاسى ق.توقاەۆتىڭ «كۇشتى پرەزيدەنت, بەدەلدى پارلامەنت, جاۋاپكەرشىلىگى زور ۇكىمەت» دەپ سيپاتتاعان ءبىر-اق اۋىز سوزىمەن ءبىل­دىرۋگە بولادى. ءسويتىپ, بۇرىن پارلا­مەنت وكىلەتتىگىنە بايلانىستى «فۋنكتسيا-قىزمەت» دەگەن ءسوز بار ەدى, ەندى ول «بيلىك» دەپ وزگەرتىلدى. بۇرىن پرەزيدەنت تاعا­يىن­دايتىن, ۇكىمەت قۇرامىنا كىرمەيتىن مەم­لەكەتتىك ورگاندار ۇكىمەت قۇزىرىنا بەرىلدى.

كونستيتۋتسيا − قاتىپ قالعان دۇنيە ەمەس. جاس, جاڭا مەملەكەت بولعاندىقتان, وعان دۇركىن-دۇركىن وزگەرىستەر, تولىق­تىرۋلار ەنگىزىلۋى زاڭدى, تابيعي جاعداي. شىن مانىندە, كونستيتۋتسيا − بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى كەلىسىم. ءبىز زايىرلى− قۇقىقتىق الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋدى ماقسات تۇتقان ەلمىز. وسى جىلداردا كونستيتۋتسيامىزعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار اتا زاڭىمىزدىڭ وركەنيەتتى تۇردە دامۋعا قاجەت جاڭا سيپاتتارعا يە بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. ءسويتىپ, 1995, 1998 جانە 2007 جىلدارى كونست­يتۋتسياعا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزىلسە, ونىڭ 1993 جىلعى كونستيتۋتسيادان ايىر­ماشىلىعى مازمۇنىنىڭ ساپاسىندا ەدى. مۇندا ەلىمىزدەگى ازاماتتاردىڭ دۇنيەگە كەلگەننەن باستاپ ومىردەن وتكەنگە دەيىنگى بارلىق قۇقىقتارى جان-جاقتى قامتىلدى. ەشقانداي ۇلتتىق, ناسىلدىك, ءدىني, تاعى باسقا دا كەمسىتىلۋشىلىكتەرگە ۇشىرامايتىنىنا كەپىلدىك بەرىلدى. كونستيتۋتسيانىڭ 5-بابىندا قامتىلعان تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق – تۇڭعىش رەت يدەولوگيالىق جانە ساياسي ارالۋاندىلىققا جول اشىلدى. اقپارات سالاسىندا وكىمەتتى سىناۋعا دەيىن باراتىن ءسوز بوستاندىعى قامتاماسىز ەتىلدى.

كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابىندا بەكىتىلگەن مەملەكەتتىك مەنشىك پەن جەكە مەنشىكتى بىردەي قورعاۋ ءپرينتسيپى نەگىزىندە جەكە كاسىپكەرلىك قاتتى دامىپ, بۇرىن قۇلاق ەستىپ, كوز كورمەگەن جاڭا نىساندار, ۇيىمدار, كاسىپ تۇرلەرى, تاۋارلار, تاعى باسقالارى پايدا بولدى. ناتيجەسىندە قازاقستان از ۋاقىت ىشىندە ىرگەلى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى, ايالدامادا كولىك كۇتۋ نەمەسە دۇكەندەردە شۇباتىلعان كەزەكتەرگە تۇرۋ, كۇندەلىكتى قولدانىلاتىن نەمەسە باسقا دا تاۋارلاردىڭ قات (دەفيتسيت) بولۋى ءبىر كورگەن جاعىمسىز تۇستەي ارتتا قالدى. مەملەكەتتىك قانا ەمەس, جەكە مەنشىك گازەت-جۋرنالدار, تەلە, راديوارنالار, جوعارى وقۋ ورىندارى, مەديتسينالىق ورتالىقتار سياقتى قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى پايدا بولدى. كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەدە مۇنىڭ ءبىرى دە جۇزەگە اسۋى مۇمكىن ەمەس ەدى.  وسىلايشا دەر كەزىندە دۇنيەگە كەلگەن, جىلدار سالىپ تولىقتىرىلىپ, جاڭعىرىپ وتىرعان اتا زاڭىمىز العاشقى كۇننەن-اق تاۋەلسىزدىگىمىزگە ءتيىمدى قىزمەت ەتتى. ول قازاقستان ازاماتتارىنىڭ زاڭعا قايشى كەلمەيتىن بارلىق قۇقىقتارىن قورعايدى, ولاردىڭ ەل اۋماعىندا ءوز قالاۋىنشا ءومىر سۇرۋىنە, ەڭبەك ەتۋىنە, دەنساۋلىعىن كۇتۋىنە, ءبىلىم الۋىنا, قوعام ومىرىندەگى بارلىق ءىس-شارالارعا بەلسەنە اتسالىسۋىنا, ارمان - مۇراتتارىن جۇزەگە اسىرۋىنا كەپىلدىك بەرەدى. ىشكى-سىرتقى ساياساتتا دا ءبىرىنشى كەزەكتە ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋدى جۇزەگە اسىراتىن ءىس-شارالارعا ۇيىتقى بولادى, ناتيجەسى كوز الدارىڭىزدا: تىنىشتىق, بەيبىتشىلىك, ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سىيلاسىمعا نەگىز­دەلگەن ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس, ىنتى­ماق-بىرلىك... سوندىقتان دا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان جولى» كىتابىندا بىلاي دەيدى: «كونستيتۋتسيا قولدانىلعان جىلداردىڭ ىشىندە بىردە-ءبىر ساياسي قايشىلىق داعدارىسقا ۇشىراعان جوق. بارلىق داۋ-داماي كونستيتۋتسيالىق راسىمدەر نەگىزىندە شەشىلۋدە». ياعني, اتا زاڭىمىز قابىلدانعان 20 جىلدىڭ ىشىندە ونى باسشىلىققا الا وتىرىپ, قازاقستان تەك العا جىلجىدى.

سونىمەن, ۇستىمىزدەگى جىلعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭداعى بارلىق ەرەجەلەر ەلىمىزدەگى اتا زاڭنىڭ ءمان-ماعىناسىنا, رۋحىنا, يدەياسىنا, نورمالارى مەن قاعيداتتارىنا تولىققاندى تۇردە ۇيلەسەدى. بۇل زاڭ­نىڭ كۇللى ەرەجەلەرى نەگىزگى زاڭدى جەتىل­دىرۋگە جانە جاڭعىرتۋعا عانا ەمەس, سون­داي-اق مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيە­لەرىن, ادام مەن ازاماتتىڭ بوستان­دىعى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتىك­تەرىن وڭتاي­لاندىرۋعا باعىتتالعان; مەملە­­كەتىمىز, قوعامىمىز جانە جەكەلە­گەن تۇلعالار ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزدى ءمان-ءمانىسى بار قوعامدىق قارىم-قاتىناستاردى كونستي­تۋتسيالىق-قۇقىقتىق نەگىزدە رەتتەۋ اياسى كەڭەيتىلدى. بۇعان قوسا, مۇنداعى بىرقاتار ەرەجە قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋ ۇدەرىسىندە وبەكتيۆتى تۇردە, ۋاقىت تىنىسىنا ساي, ىشكى-سىرتقى سيپاتتاعى فاكتورلارعا بايلانىستى تۋىنداعان, تەك كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە عانا ءوزىنىڭ رەتتەلۋىن تالاپ ەتەتىن قوعامنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىندەگى جەكەلەگەن سالالاردى كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق رەتتەۋدەگى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇلاردىڭ قاتارىندا حالىقارالىق كەلىسىمشارتتاردىڭ باسىم­دىلىعىن رەتتەۋ (4-ب.,3-ت.), ازاماتتىق ينستيتۋتتى جەتىلدىرۋ (10-ب.,2-ت.), ت.ب. ماسەلەلەردى ايتۋعا بولادى. وسىلاي­شا, زاڭداعى بۇكىل ەرەجەلەر ونىڭ ءرولىن ارتتىرۋعا ءارى قازاقستانداعى دەمو­كراتيا­لىق ينستيتۋتتاردى ودان ءارى دام­ى­تۋعا باعىتتالىپ وتىر. مۇنداعى بىردە-ءبىر ەرەجە اتا زاڭىمىزدىڭ 91-بابىنىڭ 2-تار­ماعىندا اتاپ كورسەتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرتۇتاس قۇرىلىسىنا, اۋماقتىق تۇتاستىعىنا, پرەزيدەنتتىك بيلىك تۇرىنە قايشى كەلمەيدى. ءتىپتى, «وسى اسا ماڭىزدى قاعيداتتارعا 91-باپتىڭ 2-تارماعىنا «تاۋەلسىزدىك» ءبىزدىڭ مەملە­كەتتىلىگىمىز ءۇشىن «قاسيەتتىلەردىڭ قاسيەتتىسى» – ونىڭ ەگەمەندىگىن قورعاۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىگى بولىپ تابىلاتىنى ايقىن كورسەتىلگەن انىقتاما قوسىلدى. قازاقستان ەاەو قۇرامىنا كىرگەن, قوعامىمىزدا كەيدە بىرىڭعاي ەكونوميكالىق ايماق قۇرىلۋىنا بايلانىستى ەگەمەندىگىمىزدىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنەن باس تارتۋ جانە كونفەدەراتسيا قۇرۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ەلدى الا تايداي بۇلدىرەتىن كەلەڭسىز وي-پىكىرلەر ايتىلىپ جاتقان كەزدە مۇنداي شارتتىلىقتى ەنگىزۋ دەر كەزىندە ءارى ەرەكشە وزەكتى ەكەنى داۋسىز.

وسى تۇرعىدان العاندا, 91-باپتاعى 3-تارماق تا اسا ماڭىزدى, وعان سايكەس كەلەشەكتە اۋماقتىق تۇتاستىقتى, ءبىرتۇتاس­تىقتى, بيلىك ءتۇرىن, تاۋەلسىزدىكتى, رەس­پۋبليكا تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ نەگىزىن قالايتىن قاعيداتتاردى ءجون-جوسىقسىز وزگەرتۋدەن كونستيتۋتسيالىق جولمەن قورعايتىن كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانى رەتىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ءرولى كۇشەيەدى, سەبەبى, اتا زاڭىمىزداعى كەز كەلگەن وزگەرىس كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ەلىمىزدىڭ وسى 91-باپتىڭ 2-تارماعىنىڭ تالاپتارىنا سايكەستىگىن راستاپ قورىتىندى شىعارعاندا عانا جۇزەگە اسادى. زاڭنىڭ ەرەجەلەرىنە جاسالعان تالداۋ ولاردىڭ بىردە-ءبىرى كونستيتۋتسيانىڭ ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى جانە بوستاندىعى بولىپ تابىلاتىن جوعارى قۇندىلىقتارىنا قول سۇقپايتىنىن بەكىتۋگە نەگىز بولادى. كەرىسىنشە, 44-باپتىڭ 10-1-تارماقشاسىنا وراي ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى, مەملەكەتىمىزدىڭ بىرتۇتاستىعىن, ەگەمەن­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى كۇشىنە ەنگەن زاڭ مەن قۇقىقتىق اكتىنىڭ رەسپۋب­ليكا كونستيتۋتسياسىنا سايكەستىگىن قاراۋ, سونداي جاعدايدا كونستيتۋتسيانىڭ 91-بابىنىڭ, 3-تارماعىندا كورسەتىلگەن قاعيداتقا ۇيلەسەتىندىگى جونىندە قورىتىن­دى شىعارىپ بەرۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش جولدايدى. ءسويتىپ, 44-باپ­تىڭ 2-تارماعىنا ساي, مەملەكەت باسشىسىنا ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىنىڭ مىزعىماستاي بەرىكتىگىنىڭ كەپىلدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىندە ءوزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ىسكە اسىرۋدىڭ ىقپالدى تەتىكتەرى بەرىلەدى.

بۇل ەرەجە ادام مەن ازامات قۇقىقتارىن قورعاۋ اياسىندا زاڭدىلىقتى بۇزۋدىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە شىنايى قۇقىقتىق كەدەرگى بولا ءبىلۋى ءتيىس. ال 10-باپتىڭ 2-تارماعى, سوعان سايكەس, 39-باپتىڭ 3-تارماعىنا كەلسەك, مۇندا اڭگىمە ازاماتتىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىنا قىسىم كورسەتۋ جايىندا ەمەس, قىلمىستىق ءىس-ارەكەتتەرى ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا, قوعام مەن مەملەكەتكە تۇزەۋگە كەلمەس­تەي زيان كەلتىرەتىن جانداردان مەملەكەت مۇددەسىن وبەكتيۆتى تۇردە قورعاۋ ماسەلەسى تۇر. سوندىقتان «رەسپۋبليكانىڭ ازاماتىن ازاماتتىعىنان, ءوزىنىڭ ازاماتتىعىن وزگەرتۋ قۇقىعىنان ايىرۋعا, سونداي-اق ونى قازاقستاننان تىس جەرلەرگە الاستاۋعا بولمايدى. ازاماتتىقتان ايىرۋعا تەر­روريستىك قىلمىستار جاساعانى, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ومىرلىك ماڭىزى بار مۇددەلەرىنە وزگە دە اۋىر زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن سوتتىڭ شەشىمىمەن عانا جول بەرىلەدى» دەگەن تۇجىرىمداما نەگىزگى كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتارعا قول سۇقپايدى, كەرىسىنشە, ولاردى قورعاۋعا باعىتتالعان. اتالعان قورىتىندى سوتتان باسقا بىردە-ءبىر ورگان نەمەسە لاۋازىمدى تۇلعا ادامدى ازاماتتىعىنان ايىرۋ جونىندە شەشىم قابىلداي المايتىنىن كورسەتەدى, بۇل قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ قاعيداتتارىنا تولىقتاي ۇيلەسەدى.

ونىڭ ۇستىنە, «ازاماتتىق» ۇعىمى كەلەسى ەلەمەنتتەردەن تۇراتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك: 1). ادامنىڭ مەملەكەتپەن بايلانىسى ۋاقىتشا ەمەس, تۇراقتى, نىق بولۋى ءتيىس; 2). ازاماتتىڭ مەملەكەتپەن بايلانىسى ساياسي-قۇقىقتىق سيپاتتا ءوربيدى; 3). مەملەكەت پەن ازاماتتىڭ اراسىندا ءوزارا قۇقىقتار مەن مىندەتتەر ورنىعادى. ەندەشە, ازاماتتىڭ مەملەكەت الدىنداعى مىندەتتەرىن بۇزۋى ونى ازاماتتىقتان ايىرۋعا نەگىز بولا الادى. مۇنىڭ ءبارى زاڭنىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ قىزمەت قاعيداتتارىن دامىتا, ناقتىلاي تۇسەتىنىن بىلدىرەدى. ونىڭ 1-بابىنىڭ 3-تارماعى بارشا حالقىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن ەكونوميكالىق دامىتۋ قاعيداتتارىن ايقىندايدى, ويتكەنى, استانا قالاسى توڭىرەگىندە قارجى سالاسىندا ەرەكشە قۇقىقتىق جۇيەنى ورنىقتىرۋ شەتەلدىك ينۆەستيتسيا ءۇشىن قولايلى جاعدايلار تۋعىزادى, مۇنىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا وڭ اسەرىن تيگىزەتىنى داۋسىز.

39-باپتىڭ 2-تارماعى قوعامدىق كەلىسىم مەن ساياسي تۇراقتىلىق قاعيداتتارىن دامىتۋعا باعىتتالعان, ءسويتىپ, ۇلتارالىق قانا ەمەس, كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى بۇزۋعا ىقپال ەتەتىن كەز كەلگەن ءىس-ارەكەتكە كونستيتۋتسيالىق تىيىم سالىنادى; ال 57-باپتىڭ 6-تارماعى مەملەكەت تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن دەموكراتيالىق تاسىلدەرمەن شەشۋ قاعيداتتارىن دامىتۋدى كوزدەيدى. بۇل تۇرعىدان العاندا 91-باپتىڭ 2-تارماعى – «...تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن سالۋشى, تۇڭعىش پرەزيدەنت نەگىزىن سالعان رەس­پۋبليكا قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى, ەلباسى مارتەبەسى وزگەرتۋگە جاتپايدى» دەگەن قاعيداتپەن ۇيلەسىم تابۋى وتە ماڭىزدى, ول رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنىڭ باياندىلىعىنا, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ مارتەبەسىن ءجون-جوسىقسىز وزگەرتۋگە تىرىسقان كەز كەلگەن ارەكەتتەن قورعاۋعا قاجەت كەپىلدىكتى بەكىتەدى. ونىڭ ۇستىنە, ەل پرەزيدەنتىنىڭ مارتەبەسى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ 2000 جىلعى 20 شىلدە­دەگى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى – ەلباسى تۋرالى» №83-ءىى كونستيتۋتسيالىق زاڭىندا بەكىتىلگەن, سوندىقتان ونىڭ وزگەرتۋگە جاتپايتىنى ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ 91-بابىنىڭ 2-تارماعىندا بەكىتىلۋى وتە قيسىندى.

جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەرگە تەرەڭ تالداۋ جاسالعاندا زاڭنىڭ بارلىق ەرەجەلەرى دەرلىك الەمدەگى كوپتەگەن دا­مى­­عان ەلدەردىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭ­دارىن­دا بەكىتىلگەنىن جانە جۇزەگە اسىپ جاتقانىن كورسەتتى. مىسالى, بىرىك­كەن اراب امىرلىكتەرىندە (دۋباي) حالىق­ارالىق قارجى ورتالىعى (DIFC) جۇمىس ىستەيدى, ول ءباا اۋماعىنداعى زاڭدارعا ۇقسامايتىن, وزىندىك ازاماتتىق نورمالارى ءارى كوممەرتسيالىق قۇقىقتارى بار اعىلشىن ۇلگىسىندەگى قۇقىقتار قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن وزىندىك سوت قاراۋىنا (يۋريسديكتسيا) جاتاتىندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل ءباا-ءنىڭ فەدەرالدى كونستيتۋتسياسىنا تۇزەتۋ ەنگىزۋ ارقىلى جۇزەگە استى. ناتيجەسىندە ءباا-ءنىڭ اعىمداعى زاڭناماسى دۋبايعا شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى كوپتەپ تارتۋعا وتە قولايلى جاعدايلار تۋعىزدى, سەبەبى, اعىل­شىن ۇلگىسىندەگى قۇقىق ونى قولدانۋ­داعى قاراپايىمدىلىقپەن عانا ەرەكشەلەنبەيدى, سونداي-اق ول حالىقارالىق قارجى داۋ­لارىن شەشۋدەگى جەدەلدىگى جانە ءتيىم­دىلىگىمەن دە دارالانادى. سوندىقتان جوعارىداعى زاڭنىڭ وسى ۇلگىنى ەنگىزگەن 4-بابىنداعى 3-تارماعىنىڭ مازمۇنى وتە ورىندى, تەرەڭ نەگىزى بار دەپ ويلايمىن.

10-باپتىڭ 2-تارماعىنداعى ازامات­تىقتان ايىرۋ مۇمكىندىگىن ەسكەرتەتىن قاعيدات تا شەتەلدىك زاڭداردا بەكىتىلگەن ءارى ءىس جۇزىندە قولدانىلۋدا. مىسالى, ۇلى­بريتانيادا «ازاماتتىق − قۇقىقتى ەمەس, جە­ڭىلدىكتى بىلدىرەدى» دەگەن ۇسىنىم بار. 2013 جىلى يسلامشىلدار جاعىندا سوعى­سۋ ءۇشىن سيرياعا كەتكەن 20 ادام بريتا­نيا ازاماتتىعىنان ايىرىلدى. بۇل − مەم­لەكەت­تىڭ, ءبىرىنشى كەزەكتە, ءوز جەرىن قور­عاۋعا دەگەن ۇمتىلىسىنان تۋىنداپ وتىرعان جايت.

سونىمەن, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستي­تۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋ­لار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدا كورىنىس تاپقان بارلىق ەرەجەلەر قانداي دا ءبىر تۇردە الەمدەگى دامىعان ەلدەردىڭ كوبىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭدارىندا بەكىتىلگەن جانە بۇل مەملەكەتتەردە وتە تابىستى تۇردە جۇزەگە اسۋدا. ءار مەملەكەت, ءار ازا­مات ءۇشىن ءوزىنىڭ بەيبىت ءومىر سۇرۋىنە, مەم­لەكەتتىك نەمەسە ادامي قۇقىقتارىن قور­عاۋعا كەپىلدىك بەرەتىن اتا زاڭنىڭ ورنى بولەك. ەندەشە, ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى, قۇ­قىق­تىق قۇجاتى − كونستيتۋتسيانىڭ قادىر-قاسيەتىن جەتە سەزىنەتىن سانالى ازاماتتار وعان ەنگەن سوڭعى وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلاردى دا قۋانا قۇپتايتىنى كۇمانسىز.

ءومىرالى جالايري,

زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, د.ا.قوناەۆ اتىنداعى ەۋرازيالىق

زاڭ اكادەمياسىنىڭ رەكتورى

الماتى