بالا تاربيەسىنە كەلگەندە ءبىر ءتامسىلدى ۇستازدار دا, پسيحولوگتار دا ءجيى ايتادى. ءبىر ايەل دانىشپان كىسىگە كەلىپ, «ەندى تۋعان نارەستەمدى بۇگىننەن باستاپ قالاي تاربيەلەسەم ەكەن؟» دەپ كەڭەس سۇراپتى. سوندا دانىشپان: «توعىز ايعا كەشىكتىڭ» دەگەن ەكەن. مۇنىڭ بالا تاربيەسى انا قۇرساعىندا جاتقاندا باستالادى, دەمەك, اتا-انا تاربيەنى وزىنەن باستاۋى كەرەك دەگەندى مەڭزەيتىنى انىق.
بالانىڭ بويىنا وزىنە دەگەن سەنىمدىلىكتى ۇيالاتۋ ءۇشىن ول ءار ىسىنە, سوزىنە جاۋاپ بەرەتىن, كورگەندى, تاربيەلى اتا-انانى كورىپ ءوسۋى ءتيىس. «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەسىڭ» دەمەي مە حالقىمىز؟ سونىمەن قاتار, تىيىم سالۋ دا حالقىمىزدىڭ ءدىلىنە ءسىڭگەن ادەت-عۇرىپتىڭ ءبىرى. ارينە, ونىڭ «تابالدىرىققا شىقپا», «ادامعا قاراپ ەسىنەمە», «كۇلدى باسپا», «ۇلكەننىڭ الدىنان وتپە» دەگەن مىسالدارى سەكىلدى بالا ءۇشىن تاربيەلىك ءمانى كوپ. الايدا, «ۇيات بولادى, جامان بولادى» دەگەن تىيىمدى كەيدە بالانىڭ مەسەلىن قايتاراتىن, ءتىپتى رۋحىن باسەڭدەتەتىن, ىشكى جالىنىن وشىرەتىن وكتەمدىكپەن شاتاستىرىپ الاتىندار جوق ەمەس. بالا اتا-اناعا نەمەسە ۇلكەندەرگە ءوز ويىن ايتايىن دەسە «سەن توقتاي تۇرشى», «سەنىكى دۇرىس ەمەس», «سەن كىشكەنتايسىڭ, ءارى تۇر», «سەن ءوزىڭدى كىممىن دەپ تۇرسىڭ؟», «ءوسىپ الشى الدىمەن» دەگەن سياقتى وكتەم سوزدەردەن كەيىنگى بالانىڭ ءىشكى دۇنيەسىن كىم تۇسىنەدى؟ وسى شەكتەۋلەر قۇلاعىنا سىڭگەن بالا جاسقانشاق, ويىن ايتا المايتىن, قورقاقتاۋ بولىپ وسەدى. ەر جەتكەن شاعىندا ءوز بەتىنشە شەشىم قابىلداي الماي دال بولاتىن ءساتى از كەزدەسپەيدى. مەن ءوزىمنىڭ مەكتەپتەگى تاجىريبەمدە بالالارعا «بولاشاق ماماندىعىڭدى تاڭدادىڭ با؟» دەگەن سۇراقتى قويامىن. ولار كوبىنەسە «ءالى شەشپەدىم», «ءبىلمەيمىن», «اتا-انام ءبىلەدى» دەپ جاۋاپ بەرەدى. سەبەبى, بالا ءۇشىن اتا-اناسى شەشىم شىعارىپ داعدىلانعان.
بالانىڭ كىشكەنتاي كەزىندەگى تاماعىن ايتپاعاندا, كيەتىن كيىمىنە دەيىن اتا-انا قاراجاتىنىڭ جەتكەنىنە قاراي نەمەسە وزىنە ۇناعانىن تاڭدايدى. ال مۇنداي ءتاربيە بالا وسكەندە ءوزىنىڭ تالعامىن قالىپتاستىرا الماۋىنا ۇرىندىرادى. سوندىقتان, ونىڭ تاڭداۋ جاساۋى دا قيىنعا ءتۇسەدى. بالاعا كىشكەنتايىنان ءوز ويىن ايتقىزىپ, اقىلداسۋ, تاڭداۋ جاساتا وتىرىپ, ونىڭ وزىنە سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بولادى. سونىمەن قاتار, بالانىڭ بولماشى ءىسىن كورگەن اتا-انا وعان «سەنىكى دۇرىس, بالام», «سەن بولماعاندا مەن نە ىستەر ەدىم», «مەن ساعان سەنەمىن», «سەن مەنىڭ ماقتانىشىمسىڭ» دەپ وتىرسا, بالا قيالى قىرانداي قالىقتاپ, ارقالانادى, وزىنە سەنىمدىلىگى ارتا تۇسەدى.
ارالاس مەكتەپتەردە جۇمىس ىستەگەندىكتەن باسقا ۇلت بالالارىمەن سالىستىرعاندا قازاق بالالارىنىڭ ۇياڭدىعىن, ۇيالشاقتىعىن, سىرىن ايتا الماۋىن, سەنىمسىزدىگىن ءجيى بايقايمىن. مەكتەپ پسيحولوگى بولعان سوڭ بالالاردى شاقىرىپ الماساڭ, ءوز ەركىمەن كەلمەيدى. شاقىرىپ العان سوڭ ونى «قيناپ» وتىرىپ سوزگە تارتاسىڭ. وزىنە سەنىمسىز بالانىڭ سەنىمىنە كىرىپ, سىرلاسۋ دا وڭايعا سوقپايدى.
قازىر قوعامدا وتباسىلاردىڭ اجىراسۋى جيىلەدى. اجىراسۋعا دەيىن ول وتباسىندا ۇرىس-كەرىس ارىلمايتىنى تاعى بەلگىلى. ال مۇنداي وتباسىندا وسكەن بالا جاسقانشاق كەلەدى. «نەگە مەنىڭ وتباسىم وسىنداي, اتا-انام ۇرىسا بەرەدى؟» نەمەسە «اكەم نەگە ءبىزدى تاستاپ كەتتى؟», «نەگە بارلىعىنىڭ اكەسى بار, مەندە جوق؟» دەگەن ويلار بالانىڭ سەنىمسىزدىگىن كۇشەيتەدى.
پسيحولوگ رەتىندە اتا-انالاردىڭ بالامەن اڭگىمەلەسۋ, ونى بالاسىنباي ءوز جاعدايى تۋرالى دا شىنايى ايتىپ بەرۋگە قىمسىنباۋى كەرەك ەكەنىن ايتار ەدىم. بالادان مۇندايدا كەڭەس سۇراڭىز. ونىڭ اشىلىپ اڭگىمەگە كىرىسۋىن نازاردان تىس قالدىرماعان دۇرىس. ۇلىڭىزدى دا, قىزىڭىزدى دا ەشقاشان «انا كىسىنىڭ, مىنا كىسىنىڭ بالاسىن قاراشى» دەگەن سەكىلدى بىرەۋمەن سالىستىرماڭىز. ونى كەمشىلىگىمەن, قاتەلىگىمەن تۇتاس قابىلداعان ءجون. بالانىڭ قاتەلىگىن اتا-انا ءوزىنىڭ جىبەرگەن كەمشىلىگى دەپ ۇعىنعانى, مويىنداعانى دۇرىس.
نۇرگۇل اۋباكىروۆا,
قوستاناي قالاسىنداعى №5 ورتا مەكتەپتىڭ پەداگوگ-پسيحولوگى
قوستاناي