قازىرگى جەتكىنشەكتەر فۋتبولعا قۇمارتۋمەن, شۇعىلدانۋمەن قاتار, ونىڭ تاريحىن دا بىلە ءجۇرگەنى ابزال. اسىرەسە, قازاق فۋتبولىنىڭ عاسىردان استام تاريحى بارىن سولاردىڭ ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلمەس.
قازاق توپىراعىندا تۇڭعىش رەسمي فۋتبول كومانداسى 1913 جىلى سەمەي قالاسىندا قۇرىلىپ, ول «يارىش» («جارىس») دەپ اتالعان. بىردەن ايتالىق, ونىڭ قۇرامىندا جارتىلاي قورعاۋشى بولىپ زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ ويناعان. العاشقى كەزدەسۋىن جاڭا سەمەي كومانداسىمەن وتكىزگەن «يارىش» قۇراماسىنىڭ سول كەزدە تۇسكەن فوتوسۋرەتى دە ساقتالعان. ونىڭ قۇرامىندا بارلىعى 24 ويىنشى بولىپتى. 1914 جىلدىڭ 16 ناۋرىزىندا تۇسىرىلگەن سۋرەتتەگى ويىنشىلاردىڭ اتى-جوندەرى دە بەلگىلى. ءبىرىنشى قاتاردا: عابدراۋف سايفۋتدينوۆ, ميدحات ءمىرسالىموۆ, مولداباەۆ جانە سالاح حيسماتۋللين; ەكىنشى قاتاردا: جاببار مۇحامەدشين, ءامىرجان سيتدىقوۆ, مۇحامەدۋللا قۇرمانوۆ, عابدەلناسىر ميرشانوۆ, سابىرجان احمەدشين, عابدەلبار سايفۋتدينوۆ; ءۇشىنشى قاتاردا: عابدەلعازەز كارىموۆ, ومار ناسيبۋللين, بەكمەتوۆ, احمەتسالىم كارىموۆ, قاسىمجان مۇحاممەدوۆ, عابدەلحاق عابباسوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, زياتدين رىسباەۆ; ءتورتىنشى قاتاردا: كارىم بيكماەۆ, عۇسمان يامبۋشەۆ, يۋنۋس نيگماتۋللين, مۇحاممەد سايداشەۆ, ريفكات فايزوۆ, عابدەلبار عۇسمانوۆ تۇر. بۇل سۋرەت وسى «يارىشتى» قۇرۋعا مۇرىندىق بولعانداردىڭ ءبىرى راحماتۋللا ەلكەباەۆتىڭ قىزى حاليدانىڭ قولىندا ساقتالعان ەكەن. راحماتۋللا ەلكەباەۆ, سونىمەن قاتار, قازاقستاندا جەتىم بالالارعا ارناپ تۇڭعىش مەكتەپ اشقان ادام. جاس وسكىندەردى وقىتىپ, ءتاربيەلەۋمەن بىرگە, ولاردى فۋتبول ويىنىنا تارتىپ, قازاق جەرىنە اياقدوپ ونەرىنىڭ العاشقى ءدانىن سىڭىرگەن جانداردىڭ ءبىرى. راحماتۋللا ەلكەباەۆ سويتە ءجۇرىپ, ءوز ءبىلىمىن جەتىلدىرۋمەن دە شۇعىلدانعان ادام. مەدرەسەدە ءجۇرىپ ورىس ءتىلىن جەتە مەڭگەرۋ ءۇشىن قوسىمشا ساباقتار الىپ وتىرعان. مەكتەپتە, ۋچيليششەدە گەوگرافيا مەن جاراتىلىستانۋ پاندەرىنەن ساباق بەرگەن. 1912 جىلى سەمەيدە «ويان, قازاق!» ولەڭى ءۇشىن سوتتالعان مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ قورعاۋشىسى بولىپ سوتقا قاتىسقانى بەلگىلى.
كەزىندە «يارىش» فۋتبول كومانداسىنىڭ 24 دانا ەمبلەماسى جاسالعان ەكەن. سونىڭ بىرەۋى كوماندانىڭ كاپيتانى بولعان يۋنۋس نيگماتۋلليننىڭ قازىر گەرمانيادا تۇراتىن نەمەرە قارىنداسى راميسا نيگماتۋللينا ساقتاپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزگەن. قازاقستان فۋتبولىنىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا ول كىسى تاريحي جادىگەردى جانە «يارىش» كومانداسى ويىنشىلارىنىڭ بىرنەشە سۋرەتىن سەمەي قالاسىنداعى تاتار قوعامداستىعى ورتالىعىنىڭ جانىنداعى مۇراجايعا جولداعان. ايتا كەتۋ كەرەك, سول سۋرەتتەردىڭ ءىشىندە ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دە بۇرىن ەشقايدا جاريالانباعان, جاستىق شاعىنداعى سۋرەتتەرى بار.
مۇسىلمان جاستارىنان قۇرالعان «يارىشتىڭ» ءبىرىنشى ۇيىمداستىرۋ جيىنى 1913 جىلى تامىز ايىنىڭ ورتاسىندا, ءبىلىمدى, مادەنيەتتى وتباسى نيگماتۋلليندەردىڭ شاڭىراعىندا ءوتكەن. وعان ون ادام قاتىسقان. جينالىستى ۇيىمداستىرۋشى يۋنۋس نيگماتۋللين مەن ونىڭ كومەكشىلەرى مۇحامەد سايداشەۆ پەن احمەتسالىم كارىموۆ باسقالارعا رەسمي فۋتبول كلۋبىن قۇرۋعا شەشىم قابىلداعاندارىن مالىمدەيدى. كوماندانىڭ العاشقى قۇرامىنا 14 ادام كىرەدى. كومانداعا ءمۇشە بولۋ جارناسى 50 تيىن بولىپ بەلگىلەنگەن. ول زاماندا قازىرگىدەي دوپ جوق, دوپتى يارىشتىقتارعا تازا بىلعارىدان جەرگىلىكتى ەتىكشى تىگىپ بەرەدى. ءپىشىن باستاپقىدا سوپاقتاۋ بولعان دوپتى تىگىنشى كەيىن ويىنشىلاردىڭ ۇسىنىس-تىلەكتەرى بويىنشا جەتىلدىرىپ, قاناعاتتانارلىق قالىپقا تۇسىرگەن. ءبىر قىزىعى, ويىن قاقپالارىنىڭ باعانالارى مەن بەلتەمىرىن دە «يارىش» ويىنشىلارى وزدەرى قولدان جاساپ, ماتچ پەن جاتتىعۋلارعا ءوزدەرىمەن بىرگە الىپ كەلىپ وتىرادى. «يارىشتىڭ» بەلگىسى جاپسىرىلعان اسپان تۇستەس جەيدەلەر مەن ويىنعا كيەتىن قارا شولاق شالبارلاردى ولارعا كوپكە تانىمال تىگىنشى شەبەر گاففە بايازيتوۆا تىگىپ بەرگەن. تىگىنشى قىز يۋنۋس نيگماتۋلليننىڭ بولەسى ءارى ءوزى وسى جىگىتكە عاشىق بولعان دەسەدى. ونىڭ كومانداعا بار ىنتا-ىقىلاسىمەن كومەكتەسۋىنە مۇنىڭ دا اسەرى بولسا كەرەك.
1914 جىلى «يارىشتىڭ» ەكى بولەك: ەرەسەكتەر جانە جاستار كومانداسى بولعان. سولاردىڭ بىرىندە كەيىن قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگىنە اينالعان مۇحتار اۋەزوۆ جارتىلاي قورعاۋشى رەتىندە ويناعان. جازۋشىنىڭ ۇلى مۇرات اۋەزوۆ: «بۇل تەك قانا فۋتبول ەمەس ەدى. «يارىش» ويىنشىلارى باسقا دا سپورت ءتۇرلەرىمەن شۇعىلداندى. سونداي-اق, ولار حالىق اسپاپتارى وركەسترىن قۇرىپ, قابىرعا گازەتىن شىعارعان», – دەپ جازادى. «يارىشتىڭ» قۇرامىندا ويناعان سالاح حيسماتۋللين 1973 جىلدىڭ 6 قاراشاسىندا جارىق كورگەن «يرتىش» گازەتىندە ەستەلىگىمەن ءبولىسىپ, «كوماندا العاش قۇرىلعاندا ءبىز قايدا بولسا سوندا, كوبىنەسە, قازىر مەتيز-فۋرنيتۋرا زاۋىتى ورنالاسقان, مۋسين ديىرمەنى الدىنداعى الاڭقايدا, قازىر پەداگوگيكا ۋچيليششەسى ورنالاسقان, سەميناريا الدىنداعى بازار الاڭىندا وينادىق...», دەگەن ەكەن.
ال سەمەيلىك جۋرناليست ەۆگەني يۋدين ءوزىنىڭ ءبىر كەزدە جازعان ماقالاسىندا تۇڭعىش كوماندانىڭ ويىن ورنەگىن بىلايشا سۋرەتتەيدى: «گيمنازيا» جانە «يارىش» فۋتبولشىلارى اراسىنداعى ماتچ قىزىقتى ءوتىپ, قاۋىپتى ساتتەرگە تولى بولدى. الاڭ جيەگىنە جاعالاي جينالعان جانكۇيەرلەر ەكى كوماندانى دا قولداپ, دەمەپ وتىردى. ايتسە دە, «يارىش», العا!» دەگەن ايقاي ءجيى ەستىلدى. گيمنازياشىلاردىڭ ءبىرى قارسىلاسىنا قارسى ۇمتىلدى, بىراق جارتىلاي قورعاۋشى ونى الداپ ءوتىپ, سول قاپتالداعى شابۋىلشىنىڭ اشىلا قويعانىن كورىپ, دوپتى ونىڭ اياعىنا سالىپ بەردى دە, ءوزى العا جۇگىردى. سول قاپتالداعى شابۋىلشى دوسىنىڭ ارەكەتىن تۇسىنە قويدى. ونىڭ جاۋاپتى پاسى تۋرا جانە دەر كەزىندە ورىندالدى. قورعانىستاعى ويىنشىلاردان شيراق قيمىلداپ, جارتىلاي قورعاۋشى الا دوپتى توقتاتپاي تەپتى. دوپ قاقپا توعىزدىعىنا ءتيدى... يارىشتىقتار شارشاسا دا, الاڭنان شەكسىز قۋانىشپەن شىعىپ بارا جاتتى. حاۆبەك مۇحتار اۋەزوۆ پەن سول قاپتالداعى شابۋىلشى سالاح حيسماتۋللين قارسىلاستارىنىڭ قورعانىسىن قالاي سەڭدەي سوعىستىرعاندارىن ەستەرىنە ءتۇسىرىپ, ك ۇلىپ بارا جاتتى...» («يرتىش», №158, 11.06.1967 ج.).
تاريحي مالىمەتتەرگە ءجۇگىنسەك, ميلليونداردى باۋراپ العان فۋتبول ويىنى اعىلشىنداردان كورشى رەسەيگە XIX عاسىردىڭ اياعىندا جەتكەن. ال ءبىزدىڭ ەلگە فۋتبول وسى كورشىمىزدەن كەلگەنگە ۇقسايدى. 1912 جىلى ماسكەۋدەن سەمەيگە ن.كۋپريانوۆ دەگەن كەلىپ, كوپەس پلەششەەۆتىڭ دۇكەنىندە قىزمەت جاساپتى. ول وزىمەن بىرگە دوپ, قاقپا تورى, سپورتتىق فورما سەكىلدى اساي-مۇسەيلەرىن الا كەلگەن. دوپ قۋعا قۇمارتقان جاستاردىڭ باسىن قۇراپ, ويىندار وتكىزىپ تۇرىپتى. ەندى ءبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, ءسىبىر مەن ورتا ازياعا ءىرى ساۋدا ورتالىعى رەتىندە تانىمال بولعان سەمەيگە اعىلشىنداردىڭ ءوزى الىپ كەلگەن-مىس.
ايتەۋىر نە كەرەك, 1913 جىلى سەمەيدەگى ەرلەر گيمنازياسى مەن سەمينارياسىندا العاشقى فۋتبول كوماندالارى ۇيىمداستىرىلادى. قازاق جەرىندە بۇعان دەيىن بولعان فۋتبول ويىندارى مەن كوماندالارى تۋرالى باسقا دەرەك بولماعاندىقتان, سەمەي قالاسىن ەلىمىزدەگى فۋتبولدىڭ وتانى دەپ مويىنداعان ءلازىم. ال مۇنداعى ءجۇز جىل بۇرىنعى فۋتبول ويىندارى تۋرالى دەرەكتەر جەتكىلىكتى. مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ اعاسى احمەت اۋەزوۆتىڭ «بالا مۇحتار» (1967 ج.) كىتابى, «يارىش» كلۋبىندا ويناعان ءابدىناسىر ميرشانوۆ («سپورت» گازەتى, 8.01.1963 جىل) پەن سالاح حيسماتۋللين («سەمەي تاڭى» گازەتى, 29.04.1977 جىل) جانە ت.ب. ادامداردىڭ ماقالالارى سوعان دالەل.
ەلىمىزدە فۋتبولدان العاشقى حالىقارالىق جولداستىق كەزدەسۋ دە وسى سەمەي قالاسىندا وتكىزىلدى. مۇندا ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە تۇتقىنعا تۇسكەن چەح ازاماتتارىنان قۇرالعان كوماندا بولعان. 1918 جىلى سسك (سەميپالاتينسكي سپورتيۆنىي كرۋجوك) كومانداسى سولارمەن ويناپتى. ءسويتىپ, سەمەيلىكتەر قازاقستاندا العاش رەت ناعىز ۇلكەن فۋتبولدىڭ كۋاسى بولعان ەكەن. چەحتاردىڭ تەحنيكالىق دايىندىعى مىقتى بولعانىمەن, كەزدەسۋ 2:1 ەسەبىمەن جەرگىلىكتى كوماندانىڭ پايداسىنا شەشىلگەن. ءبىر ايتا كەتەرى, ويىنعا قاتىسقان م.سەمگين دەگەننىڭ ەستەلىگىنە قاراعاندا, شەتەلدىكتەردەن قۇرالعان كوماندادا ستوكگولمدە وتكەن V وليمپيا ويىندارىنا قاتىسقان اۆستريالىق ءۇش ازامات بولىپتى.
رەسەيلىك سپورت ءجۋرناليسى ۆالەري ليامكين ءوزىنىڭ «لەگەندى التايسكوگو فۋتبولا» كىتابىندا 1914 جىلى بارناۋىل مەن تومبى قالالارىنان كوماندالار سەمەي قالاسىنا ارنايى بارىپ, فۋتبولدان جولداستىق كەزدەسۋ وتكىزگەنى تۋرالى جازعان. سەمەيدە «يارىشتان» باسقا سسك, «وليمپ», «لاستوچكا», «ورلياتا» كوماندالارى بولعانى بەلگىلى. 1914 جىلدىڭ جازىندا بولعان سەمەي مەن بارناۋىل كوماندالارىنىڭ اراسىنداعى كەزدەسۋدە نيكولاي يۆانوۆ دەگەن جەرلەسىمىز گول سوعىپ, سەمەيلىكتەردىڭ جەڭىسكە جەتۋىنە ۇلەس قوسقان. سول جىلدىڭ اياعىنا تامان «وليمپ» قۇرامىنداعى نيكولاي يۆانوۆ پەن يۆان سوكولوۆ اسكەر قاتارىنا الىنىپ, ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا بولىپتى. مايدانعا الىنعان تاعى ءبىر ويىنشى ەۆگەني پوپوۆ قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن سەمەيگە قايتىپ ورالىپ, كەيىن باسقا قالاعا كوشكەن.
قازاق جەرىندە عاسىر بۇرىن بولعان فۋتبول كوماندالارى جانە بۇلار عانا ەمەس. 1915 جىلى پاۆلودار قالاسىندا «ياسترەب», «زۆەزدوچكا», وسكەمەندە «مارس», «ياسترەب» دەگەن كوماندالار بولعان. بۇل كوماندالار رەسەي گۋبەرنيالارىنداعى ۇجىمدارمەن بىرنەشە جولداستىق كەزدەسۋلەر وتكىزىپتى. 1921 جىلى ءاۋليە اتا قالاسىندا دا (قازىرگى تاراز) جەرگىلىكتى كوماندالاردىڭ قاتىسۋىمەن جولداستىق ويىندار وتكەن. 1928 جىلى پەتروپاۆل قالاسىندا گۋبەرنيالار اراسىندا تۇڭعىش رەت رەسمي جارىس ءوتىپ, ودان كەيىن قازاقستان قۇراما كومانداسى جاساقتالعان. بۇل ۇجىم قازان قالاسىندا وتكەن بۇكىلوداقتىق جۇمىسشىلار سپارتاكياداسىنىڭ ىرىكتەۋ ويىندارىنا قاتىسىپتى. قازاق كسر-ءنىڭ تۇڭعىش چەمپيوناتى مەن كۋبوگى 1936 جىلى وتكىزىلىپ, وندا الماتى قالاسىنىڭ قۇراماسى جەڭىسكە جەتىپتى. 1937 جىلى الماتىنىڭ «دينامو» فۋتبول كلۋبى العاشقى بولىپ شەبەرلەر كومانداسى مارتەبەسىن الىپ, كسرو چەمپيوناتىنىڭ «شىعىس قالالارى» توبىندا ونەر كورسەتكەن. بۇل جارىستا «دينامو» جەتى كوماندا اراسىندا ءۇشىنشى ورىنعا تابان تىرەپتى. ال 1940 جىلى الماتىنىڭ «دينامو» كومانداسى كەڭەس وداعى شەڭبەرىندە العاشقى تابىسقا قول جەتكىزدى. ديناموشىلار دونداعى روستوۆتا وتكەن دەنە تاربيەسى ۇجىمدارى اراسىنداعى كسرو كۋبوگىنىڭ اقتىق سىنىندا تاگانروگ قالاسىنىڭ «تورپەدوسىن» 3:1 ەسەبىمەن ۇتىپ, باس جۇلدەنى جەڭىپ العان. «دينامو» قاتارىنان ەكى رەت قازاقستان چەمپيونى بولدى. ورتا ازيا كوماندالارى اراسىنداعى بۇكىلوداقتىق تۋرنيردە تابىستى ونەر كورسەتكەن.
1955 جىلى وتكەن بۇكىلوداقتىق بىرىنشىلىكتە قازاقستان فۋتبولىنىڭ اتىنان الماتىنىڭ «ۋروجاي» كومانداسى ونەر كورسەتتى. ءبىر جىلدان كەيىن كوماندانىڭ اتاۋى وزگەرىپ, «قايرات» بولدى. 1960 جىلى «قايرات» كسرو چەمپيوناتىنىڭ «ا» كلاسىندا وينايتىن كوماندالار قاتارىنا قوسىلدى. جەرلەستەرىمىز «دينامو», «سپارتاك», «زەنيت» جانە باسقا دا اتاقتى كوماندالارمەن كۇش سىناسۋ مارتەبەسىنە يە بولدى. «قايرات» فۋتبولشىلارى ءوزىنىڭ تاريحىندا ەڭ ۇلكەن تابىسقا 1986 جىلى قول جەتكىزدى. سول جولى ولار جوعارى ليگادا ويناعان 16 كوماندانىڭ ىشىندە 7-ورىنعا تابان تىرەگەن. «قايراتتىڭ» قۇرامىندا ءجۇرىپ, ۆاديم ستەپانوۆ, سەرگەي كۆوچكين, ستانيسلاۆ كامينسكي, لەونيد وستروۋشكو, تيمۋر سەگىزباەۆ, ۆلاديمير اسىلباەۆ, ۆيكتور ابگولتس, سەيىلدا بايشاقوۆ, ۆلاديمير نيكيتەنكو, ۆاحيد ماسۋدوۆ, فاناس ءسالىموۆ, قۇربان بەردىەۆ, سەرگەي ستۋكاشوۆ, ەۆگەني ياروۆەنكو, ەۆستافي پەحلەۆانيدي جانە باسقا دا فۋتبولشىلار قازاقستان فۋتبولىنىڭ تاريحىندا وشپەستەي ىزدەرىن قالدىردى. وسىنداي تاريحى بار, نەگىزى مىقتى «قايراتتىڭ» 1992 جىلى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش چەمپيوناتى مەن كۋبوگىن جەڭىپ الۋى دا زاڭدى ەدى.
ال قازاقستان فۋتبول فەدەراتسياسىنىڭ فيفا-عا مۇشە بولعانىنا 25 جىل, ۋەفا-عا مۇشە بولعانىنا 15 جىل تولاتىن بيىلعى جىل – ەگەمەن ەلىمىزدىڭ فۋتبولى ءۇشىن ايتۋلى بەلەس. الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ عاسىر تويىمەن قاتار كەلىپ وتىرعان بۇل داتالار اتاۋسىز قالماۋى كەرەك. الاشتىڭ ونسىز دا ايگىلى اۋەزوۆى قازاقتان شىققان تۇڭعىش فۋتبولشى بولعانىن تاڭدانىپ تا, ماقتانىپ تا ايتا جۇرگەنىمىز ارتىق ەمەس. ايتەۋىر ءبىر زاماندا قازاق فۋتبولىنىڭ باعى اشىلىپ, الەمگە تانىلار كۇنى تۋار. سوندا ونىڭ كوش باسىندا تۇرعان تۇلعانىڭ دا وسىنداي زاڭعار بولۋى ابىرويعا ابىروي قوسارى انىق.
قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»
استانا