ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن عالىمدار بۇل تەحنيكالىق زەرتحانالاردى ساقتاپ قانا قويماي, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ونىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتا ءبىلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىق عالىمدار رەسەي, اقش, فرانتسيا, جاپونيا جانە تاعى باسقا ەلدەرمەن بىرگە ەڭ ءىرى عىلىمي جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ, قازاق عىلىمىن حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەردى. اتاپ ايتقاندا, راديوەكولوگيالىق زەرتتەۋلەر, تەرمويادرولىق جانە يادرولىق ەنەرگەتيكا سالالارىنىڭ بارلىعى دا اتومدى سوعىس ماقساتىنا ەمەس, بەيبىت ومىرگە, ەل يگىلىنە پايدالانۋدىڭ باستى باعىتتارى, دەيدى فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ (ۇياو) باس ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, وسىدان 25 جىل بۇرىن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلعان كەزدە, اسكەريلەر سوعىس اتومى ءۇشىن قولدانعان قۇجاتتارىن, كەرەكتى قاعازداردى مۇلدە جويىپ جىبەرگەن نەمەسە وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەتكەن. قازاقستاندىق عالىمدارعا, وكىنىشكە قاراي, ەكولوگيالىق اپاتقا ۇشىراعان ەل مەن جەر, قاڭىراعان پوليگون اۋماعى عانا قالعان. وسىنداي كوپتەگەن فاكتىلەرى بەلگىسىز پوليگون جەرىن قاراماعىنا العان عالىمدار جيىرما جىلدان استام زەرتتەپ, ءار جيعان-تەرگەندەرىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ وتىردى. جانە پوليگوننان قالعان ينفراقۇرىلىمداردى, ءىرى تەحنيكالاردى جويىپ, ىسكە جارامسىز ەتتى. رادياتسيالانعان اتوم كولى, بالاپان الاڭى سياقتى جەرلەردە دە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بۇعان قولدا بار «بايكال-1» جانە يگر سياقتى كەشەندى رەاكتورلاردى قولدانۋعا تۋرا كەلدى.
2017 جىل – ۇياو ءۇشىن مەرەيلى جىل, ياعني ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق ءوزىنىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ وتەدى. وسى ارالىقتا 40 جىلدان استام قاسىرەت اكەلگەن پوليگوندى جويىپ قانا قويماي, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ارنايى تاجىريبەلەر وتكىزەتىن ورىندار, قاجەتتى مۇيىستەر جاسالعان. جانە تاعى ءبىر اۋىز تولتىرىپ ايتار دۇنيە, بەيبىت اتومدى دامىتۋعا وراي كۇندەلىكتى عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ وتىرۋ ءۇشىن كەڭەيتىلگەن زەرتحانا قۇرىلىپ, ول قاجەتتى بارلىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. رەاكتورلاردىڭ فيزيكالىق جاعدايى, يادرولىق تەحنولوگيالار, ءتۇرلى مەزەتتەردەگى يادرولىق سۇيىق وتىندى سىناۋ, ماتەريالداردىڭ رادياتسياعا توزىمدىلىگى سياقتى جۇمىستاردىڭ بارلىعى وسى جەردە ءتاجىريبەدەن وتكىزىلىپ كەلەدى.
«نەۆادا-سەمەي» انتييادرولىق قوزعالىسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى س.كارتوەۆتىڭ ايتۋىنشا, «بايكال-1» جانە يگر سياقتى رەاكتورلاردى تاجىريبەدەن ءوتكىزۋ الاڭدارىندا 1993 جىلدان باستاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن عىلىمي-تەحنيكالىق «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ» اتتى باعدارلاما قولعا الىنعان. وسىعان وراي, قازاق عالىمدارى جاپونيامەن بىرلەسىپ, حالىقارالىق ەڭ ءىرى جوبالاردى, اتاپ ايتقاندا, EAGLE, CORMIT, FUKUSHIMA جوبالارىن جۇزەگە اسىردى.
– قازاقستاندا فۋكۋسيماداعىداي اپات بولمايدى, – دەيدى ۇياو-نىڭ باس ديرەكتورى ە.باتىربەكوۆ. – ويتكەنى, ءبىزدىڭ بۇل سالاداعى عىلىمي جەتىستىكتەرىمىز اسا جوعارى. ءار مامانىمىز ءوز ىسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى. اۋىر اپاتتاردى الدىنا الا ەسەپكە الاتىن زەرتتەۋلەرىمىزدىڭ ءوزى قانشاما. جەڭىل سۋتەكتى جانە جىلدام ەنەرگەتيكالىق رەاكتورلارداعى, رەاكتورلىق جانە رەاكتوردان تىس زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ كەزىندە اۋىر اپاتتاردى بولجاۋدىڭ جانە الدىن الۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلدى.
قازاقستاننىڭ قازىرگى ونەركاسىبىندەگى وزەكتى پروبلەما كاسىپورىنداردا, مەديتسينادا, عىلىمدا جانە تاعى باسقا سالالاردا كەڭىنەن قولدانىلاتىن يوندى ساۋلەلەندىرگىشتىڭ ارنايى امپۋلالارىن ۇزاق ءارى قاۋىپسىز ساقتاۋ. بۇل ءۇشىن «بايكال-1» كەشەنى قازاقستاندىق يادروشىلارعا جاڭا تەحنولوگيالار جاساپ, ءىسكە قوسۋعا مۇمكىندىك بەردى. كەشەندە 1995 جىلدان باستاپ يوندى ساۋلە شىعاراتىن امپۋلالاردى ساقتايتىن ارنايى قويما اشىلعان. 2010 جىلى وسى رەاكتورلىق «بايكال-1» كەشەنىندە بن-350 رەاكتورىن ىستەن شىعارۋعا وراي ارنايى جوبا ءجۇزەگە اسىرىلعاننان كەيىن, ماگاتە-ءنىڭ كەپىلدىگىمەن بارلىق قولدانىلعان يادرولىق وتىن ۇزاق جىلدارعا ساقتاۋعا قويىلدى.
بۇگىندە قازاق عالىمدارى ونەركاسىپتىك زياندى قالدىقتاردى ۇزاق مەرزىمگە ساقتاپ وتىرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن دا جۇزەگە اسىرۋدا. بۇگىندە ۇياو-نىڭ عالىمدارى وسىعان وراي جاڭا جوبانى ىسكە اسىرماق.
مىنە, قاتارىنان بىرنەشە جىل ۇياو اقش-تىڭ ۇلتتىق زەرحاناسىنىڭ قولداۋىمەن رەاكتورلاردى زەرتتەۋ بويىنشا جوبالاردى ايىرباستاپ, تاجىريبە الماسۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل بىرلەسىپ اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستىڭ باستى ماقساتى – يۆگ.1م جانە يگر وتىن رەاكتورلارىن بايىتۋدى 90 پايىزدان 19,75 پايىزعا دەيىن U-235 (ۋران-235) بويىنشا تومەندەتۋ. بۇل – الەمدىك دەڭگەيدەگى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جولىنداعى تاعى ءبىر تىڭ قادام. سوندىقتان دا ۆوتك ارناسى بويىنشا تومەن بايىتىلعان وتىن قورىن سىناقتان وتكىزۋ 2017 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا جۇزەگە اسىرىلادى دەپ جوسپارلانۋدا. سىناق جۇمىستارىنىڭ مەرزىمى بۇرىن ءۇش جىل ۋاقىتتى الاتىن. ەندى بارلىق ساپاسى ساقتالىنا وتىرىپ, ءۇش جىلدان ەكى جىلعا دەيىن قىسقارتىلادى, بۇل دا بولسا ماڭىزدى تەحنيكالىق شەشىم ءارى عىلىمنىڭ دامىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ دالەلى. 2017 جىلى يگر رەاكتورىنىڭ ىشكى جۇيەسىندەگى ەلەمەنتتەردى جانە تومەن بايىتىلعان وتىندى جان-جاقتى سىناقتان وتكىزۋ قولعا الىنادى. سىناق 2019 جىلعا دەيىن جالعاسادى. ءسويتىپ, سىناقتان وتكەن سوڭ بۇلار ۇياو-داعى رەاكتورلاردىڭ ىشىنە قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.
ال حالىقارالىق عىلىمي قوعام وكىلدەرى قازاق عىلىمى ءححى عاسىردا الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلدى دەپ ءبىراۋىزدان مويىنداپ وتىر.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كۋرچاتوۆ قالاسى
سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور