ورىندالمايتىن شارۋا ەمەس. قولى قيمىلداسا اۋزى دا قيمىلدايتىنىن حالىق تا ۇعىپ قالدى. جەكە كاسىبىن اشىپ, جۇمىس جۇرگىزۋگە ىنتالىلار كوپ. الايدا, ءالى شەشىمىن تاپپاعان قيىندىقتار دا جوق ەمەس.
جاقىندا قازىعۇرت اۋدانىنا جولىمىز تۇسكەن. سارىاعاشپەن قوڭسى قونعان اۋداندا جىلىجاي ءوندىرىسى وركەن جايىپ كەلەدى. الايدا, اۋىل, اۋداندا جىلىجايدا ءوسىرىلەتىن داقىلداردىڭ جاي-كۇيىن بىلەتىن ماماندار قاسقالداقتىڭ قانىنداي قات بولعاندىقتان كوبىنە وزبەكستان ازاماتتارىن جالداپ امالدايدى.
«قازىعۇرت نۇرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى امانجول ءاشىرباەۆ «مامان ماسەلەسىندە قيىندىق جوق. اۋىلدىڭ ون شاقتى ازاماتى جىلىجايدا جۇمىس جاساپ جاتىر. اماندىق بولسا, ءۇش-ءتورت جىلدا ولار جىلىجايدا جۇمىس جاساۋدىڭ بار قۇپياسىن ۇيرەنەدى دەپ وتىرمىز. سىرتقا جالتاقتاعانشا ءوز ماماندارىمىز جەتىلۋى كەرەك. ءبىزدى قينايتىنى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنىڭ جايى. تاعى دا ەكى گەكتار جەردە جىلىجاي اشۋعا نيەتىم بار. بىراق, الدىن الا ەسەپتەۋلەر بويىنشا وعان 80-90 ملن تەڭگە كەرەك. ال ونى الۋ قيامەت-قايىم بولىپ تۇر», دەپ ەدى. بۇل ءبىر شارۋانىڭ باسىنداعى جاعداي. مۇنداي تىعىرىقتان قالاي شىعۋعا بولادى؟
بۇدان قازىعۇرت اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ باسشىسى ءسابيت السەيىتوۆ جىلىجاي كووپەراتسياسىن قۇرۋ ارقىلى شىعۋعا بولاتىندىعىن ايتادى.
– كووپەراتسيانىڭ زاڭى بويىنشا مۇشەلەرى جيىرما ادامنان كەم بولماۋى كەرەك, – دەيدى ول. – مۇشەلىككە بۇرىنعى بار جىلىجاي يەلەرى مەن جاڭادان سالۋعا نيەتتىلەرىن قوسامىز. سوندا جەڭىلدەتىلگەن نەسيەدەن باستاپ جىلىجايعا بار كەرەككە قولىمىز جەتەدى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى مەملەكەتتىك دوتاتسيامەن جىرتىعىن جاماپ وتىرعان ايماق. سوندىقتان, شاعىن جانە ورتا كاسىپتى وركەندەتۋگە وبلىس باسشىسىنىڭ ءوزى مۇددەلى.
وبلىستا كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا دايىندىقتى تاعى ءبىر ەلەكتەن وتكىزگەندە وسى ماسەلە سەلەكتورلىق كەڭەستە تاعى دا پىسىقتالدى. وندا بايانداما جاساعان وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى سەرىك تۇربەكوۆ ەگىس كولەمىن, سۋارمالى جەرلەردى ۇلعايتۋ, ينتەنسيۆتى باۋ, جاڭعاق, ءجۇزىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, شاعىن مال بورداقىلاۋ الاڭدارى مەن ءسۇت فەرمالارىن, قۇس, بالىق شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋ بويىنشا ينديكاتورلار اۋدان, قالا اكىمدىكتەرىمەن كەلىسىلىپ بەكىتىلگەندىگىن ايتتى.
وبلىستا بيىل 792,3 مىڭ گەكتارعا اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارى ەگىلەتىن بولادى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 3,7 مىڭ گەكتارعا ارتىق. سونداي-اق, 1500 گەكتارعا ينتەنسيۆتى باۋ, ءجۇزىم, جاڭعاق وتىرعىزىلماق. جىلىجاي كولەمى 300 گەكتارعا ۇلعايىپ, تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسى 7,2 مىڭ گەكتار القاپتا قولدانىلاتىن بولادى.
باسقارما باسشىسىنىڭ بايانداماسىن تىڭداعان وبلىس اكىمى كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنا دايىندىق قاعاز جۇزىندە بولماۋىن ەسكەرتىپ, جىلىجايلار كولەمىن ۇلعايتۋدى تاپسىردى.
– ءبىز كۇزدە مول ءونىم الۋ ءۇشىن, بۇگىنگى دايىندىق جۇمىسى جوعارى دەڭگەيدە بولۋى قاجەت. بارلىق اۋدان, قالا اكىمدەرى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمدەرىنىڭ باسشىلارىنا وندىرىستىك جىلىجايلاردىڭ كولەمىن كوبەيتۋدى تاپسىرامىن. مەجەلى 300 گەكتارعا جەتكىزۋ جۇمىستارى جۇيەلى تۇردە اتقارىلۋى ءتيىس. ونداعى ماقسات – ەلىمىزدى ەرتە كوكتەمگى كوكونىسپەن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار مەنىڭ جەكە باقىلاۋىمدا بولادى, – دەدى جانسەيىت تۇيمەباەۆ.
بۇگىنگە دەيىن وبلىستا بارلىق جىلىجايلار كولەمى 1123,1 گەكتاردى قۇراپ, رەسپۋبليكاداعى ۇلەسى 87 پايىزعا جەتىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە ونەركاسىپتىك جىلىجايلار كولەمى 67,7 گەكتاردى قۇرايدى.
بيىل وبلىستا مال شارۋاشىلىعى بويىنشا 45 ءسۇت قابىلداۋ بەكەتىن, 16 مال سويۋ پۋنكتىن, 10 قۇس شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆىن, 5 565 بورداقىلاۋ الاڭىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇدان بولەك, 111 ءسۇت قابىلداۋ بەكەتى, 56 مال سويۋ الاڭى, 33 قۇس شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋ جوسپاردا بار. سونداي-اق, بيىل وڭىردە 12 796 باس مال بورداقىلايتىن الاڭ قۇرىلاتىن بولادى. جالپى, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنە سۋبسيديانىڭ 41 ءتۇرى بويىنشا قولداۋ كورسەتىلەدى. بەس گەكتاردان كوپ الما باعىنا, اپورت سورتىنا 7 جىل كولەمىندە قولداۋ كورسەتىلەتىن بولادى. تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بويىنشا وتاندىق تۇقىمدار مەن كوشەتتەردىڭ 70 پايىزى, شەتەلدىك تۇقىمداردىڭ 30 پايىزى كولەمىندە سۋبسيديا بەرىلمەك. بىلتىرعىدان ەرەكشەلىگى 1 گەكتارعا پايدالانىلاتىن تۇقىم تولىعىمەن سۋبسيديالانادى.
مينەرالدى تىڭايتقىشتار بويىنشا وتاندىق جانە شەتەلدىك مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ نارىقتىق قۇنىنىڭ ەڭ تومەنگى ءتۇرى بويىنشا 50 پايىزىنا دەيىن سۋبسيديالانادى جانە بىلتىرعى تۇقىم پايدالانۋ نورماسى شەكتەۋى الىنىپ تاستالدى.
شارۋالارعا ءوز قوجالىعىن جۇرگىزۋ بارىسىندا قارجىلىق قيىندىقتار قولبايلاۋ بولاتىندىعىن ايتتىق. ولار ءوز اۋدان, قالالارىنداعى نەسيە سەرىكتەستىكتەرىمەن جۇمىس جاساعانىمەن قارجى كوپ كەرەك جاعدايدا ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولادى.
جاقىندا «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق-تىڭ باسقارما توراعاسى اباي سارقۇلوۆپەن كەزدەسۋدە وبلىس اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ ورتاق ماسەلەلەردى اقىلداسىپ وتىرىپ شەشۋدىڭ جولىن ايتتى. باسقوسۋدا «وڭتۇستىك ءونىمى» باعدارلاماسى تالقىلاندى. بۇرىنىراقتا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى مەن «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورىنىڭ اراسىندا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا باعىتتالعان ورتاق مەموراندۋم ءتۇزىلىپ, كەلىسىم نەگىزىندە قوس تاراپ 500 ملن تەڭگەدەن جالپى سومماسى 1 ملرد تەڭگەنى شىمكەنتتەگى 4 بانكتىڭ ەسەبىنە اۋدارعان ەدى. الايدا, 8,5 پايىزبەن بەرىلەتىن قارجىنى ۇلەستىرۋ ىسىندە قيىنشىلىقتار كەزدەستى. اتاپ ايتقاندا, ايماقتىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ ساراپتاۋىنان وتكەن كاسىپكەرلەر عانا اتالعان نەسيەگە قول جەتكىزە الادى. شارت بويىنشا وسىعان دەيىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنى يندۋستريالىق اۋماقتا ءونىم وندىرەتىن بەلگىلى ءبىر كاسىپپەن اينالىساتىن كاسىپورىندار عانا الۋعا مۇمكىندىك جاسالعان بولاتىن. جيىندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانك باسشىلارىنا نەسيە بەرۋدىڭ شارتتارىنا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ۇسىنىلدى. ايتپەسە, وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەر نەسيەلىك قارجىعا قول جەتكىزە المايدى.
«وڭتۇستىك ءونىمى» باعدارلاماسى كاسىپكەرلەردىڭ جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. نەسيە الۋعا نيەت بىلدىرگەن كاسىپكەرلەر ءتىزىمىن كەڭەيتۋ كەرەك. بۇل رەتتە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. سوندىقتان نەسيە بەرۋ شارتتارىن جەڭىلدەتكەن دۇرىس», دەدى وبلىس باسشىسى.
ارينە, ءبىر باسقوسۋدا بارلىق ماسەلەلەر شەشىلەدى دەپ ايتۋ قيىن. ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ تۇتىنۋشىعا قوياتىن ءوز تالاپتارى, سىياقى مولشەرى بار. وسى ماسەلەلەر تولىق شەشىمىن تاپقان جاعدايدا شارۋاعا نەسيە الۋ ماسەلەسى ءبىرشاما رەتتەلەدى.
«كوكتەمنىڭ ءار كۇنى جىلعا ازىق» دەيدى حالىق دانالىعى. شارۋالارعا «انانى ەك, مىنانى ەك, مول پايداعا كەنەلەسىڭ» دەپ اۋىزبەن ايتۋعا عانا وڭاي. كوكتەم ەرتە شىعىپ جەمىس گۇلدەپ تۇرعاندا اياق استىنان اۋا رايى بۇزىلىپ, ۇسكىرىك ۇراتىن ۋاقىتتار بولىپ تۇرادى. جەر قاتقاققا اينالىپ, ماقتا ءشيتىن بىرنەشە بۇزىپ ەككەندە شارۋالار قينالعاندا, بۇل ءماسەلەگە ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءوزى كەلىپ جاردەم بەرگەنىن بىلەمىز. سوندىقتان دا, شەت ەلدە الدىن الا ساقتاندىرۋ ماسەلەسى قولعا الىنادى. بۇعان ءبىزدىڭ شارۋالار بارىپ جاتىر. جىل ون ەكى اي پايداعا شىعۋعا جىلىجايدىڭ مۇمكىندىگى ءۇلكەن. سوندىقتان دا وڭتۇستىكتە جىلىجايدىڭ كولەمىن بارىنشا ارتتىرۋعا كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى.
باقتيار تايجان, «ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى