– ارينە, تاۋەلسىزدىك جىلدارىن تۇتاستاي قامتىعاندا قوعامدىق عىلىمدار سالاسىندا جەتىستىكتەرىمىز بارشىلىق. بىراق سونىڭ ءوزى دە رۋحاني-مادەني الەۋەتتى بارىنشا كوتەرىپ, ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ ورايىندا ازدىق ەتىپ جاتقانى انىق. بۇل ارادا ءبىرشاما توقىراۋ بار سياقتى.
ال بىزگە كەرەك نارسە – قازاق حالقىنىڭ ادامزات تاريحىنداعى ورنى قاي جەردە, قايسى دارەجەدە ەكەندىگى, قازاق حاندىعىنىڭ بۇل رەتتە نە بەرگەندىگى. وسى سۇراقتار ناقتى جاۋاپ تاپپاي جاتىر. جانە ءبىر جاعداي, وسى كۇنگە دەيىن ءبىز تاريحتى حالىق جاسايدى دەگەن جايداق ۇعىممەن كەلدىك. بۇل, ارينە, دۇرىس. بىراق سول حالىقتى باسقارىپ, ۇلان-عايىر ىستەردى جۇزەگە اسىرعان ۇلى تۇلعالار قايدا؟ قازاق حاندىعىن كەرەي مەن جانىبەكتەن باستايمىز. مىنە, وسى حاندار جانە ودان كەيىنگىلەرى حاندىقتى قۇرۋ, ىرگەسىن بەكىتۋ جولىندا قانداي ىستەر اتقاردى؟ ەل باسقارۋدىڭ قانداي ءۇردىس, ءادىس-تاسىلدەرىن قولداندى؟ بيلىكتى قالاي جۇزەگە اسىردى؟ قانداي جورىقتار جاسادى؟ قانداي جاڭالىقتار اكەلدى؟ وسىلار بىزدە تولىق ەمەس. جۇيەلەنبەي كەلەدى. حرونولوگيالىق سيپاتتا ناقتىلانبادى. سوندىقتان, قازاق حاندىعى حاقىندا ايتا قالساق, ونداي مەملەكەت بولعان با دەپ ءالى كۇنگە دەيىن كۇمان كەلتىرەدى. ونداي كۇماندى سەيىلتۋ ءۇشىن جالپى قازاق حاندىعىنىڭ, ءاربىر حاننىڭ تاريح ارەناسىنداعى ءرولىن جان-جاقتى اشىپ كورسەتەتىن ىرگەلى ەڭبەكتەر كەرەك.
– قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن حالىق ارقىلى ەمەس, تۇلعالار بويىنشا تاراتىپ جازسا قايتەر ەدى؟ ياعني بۇل جەردە بۇرىنعى «تاريح جانە حالىق» دەگەن تۇجىرىمدى قويا تۇرىپ, ەندى ءار كەزەڭدە ساباقتاسقان تۇلعالار ارقىلى «تاريح جانە تۇلعا» دەگەن تۇعىردى نەگىزگە العان ءجون سياقتى. ايتالىق, جانىبەك حاننىڭ تۇسىندا قازاق قانداي ەدى؟ حاقنازار, توعىم, شىعاي, تاۋەكەل, ەسىم, سالقام جاڭگىر حانداردىڭ تۇسىندا شە؟ ءاز تاۋكە, ابىلقايىر مەن ابىلاي حاندار. ولاردىڭ كورشى ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ دارەجەدەگى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارى. ياعني ءار حاننىڭ اتقارعان ىستەرىن ناقتى دەرەك, فاكتىلەردى كەلتىرە وتىرىپ ايعاقتاساق, ءبىزدىڭ تاريحىمىز انىقتالادى, ءبىر جۇيەگە تۇسەدى. مەملەكەتىمىز بولعاندىعى ءدالەلدەنەدى. سول زامانداعى قايراتكەرلەر, حاننىڭ قاسىنداعى نوكەرلەرى, بەكتەرى مەن بي-شەشەندەرى, جىراۋلارى, ساردار باتىرلارى, سول ۋاقىتتاعى حاندىق كەڭەس, مەملەكەتتىك قۇرىلىمى, اسكەري قۋاتى, بۇقارا حالىقپەن بايلانىسى – وسىنىڭ ءبارى كورىنىس تاۋىپ جازىلۋى كەرەك. سويتكەندە عانا بۇل قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى بولىپ شىقپاق.
– گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ ۇلكەن ءبىر سالاسى ءتىل ەمەس پە؟
بىلاي قاراعاندا, مۇندا دا ءتىل تاريحىنا قاتىستى ەڭبەكتەر جوق دەپ ايتا المايمىز. جەكە-جەكە مونوگرافيالار جارىق كوردى. عۇبايدوللا ايداروۆ, رابيعا سىزدىقوۆا, مارحابات تومانوۆ, ارسەن يباتوۆ, قۇلمات ومىراليەۆ – ءبارى دە ءتىل تاريحىنا قالام تەربەدى. الايدا, اكادەميالىق تۇردە جۇيەلەنگەن «قازاق ءتىلىنىڭ تاريحى» دەگەن ۇلكەن, ىرگەلى ەڭبەك ءالى شىققان جوق.
وسى ارقىلى ءبىز سونىمەن ءبىرگە تاريحي-مادەني سانامىزدى كۇشەيتەر ەدىك. سول تۇپنۇسقاداعى قازاق سوزدەرىنىڭ ارقيلى ۇلگىلەرىن تەرىپ الىپ, ءار عاسىردا مىنانداي ءسوزدەرىمىز بولعان, مىنا سوزدەر مىنا داۋىرگە تيەسىلى, مىناداي سوزدەر سونداي كەزەڭدەردە قوسىلىپ وتىرعان دەپ قازاق ءتىلىنىڭ تاريحي سوزدىگىن جاساساق, ءتىلىمىزدىڭ دامۋ ەۆوليۋتسياسى دا الاقانداعىداي كورىنىپ تۇرماس پا؟
– رەسەي عالىمدارى ءتىلدىڭ تاريحي سوزدىگىن جاساۋ ءىسىن كەڭەستىك كەزدە قولعا العان ەكەن عوي.
ونىڭ ۇستىنە, تىلىمىزگە قازىرگى كۇندەردىڭ وزىندە كوپتەگەن جاڭا ءسوزدەر كىرىپ جاتىر. كونە ءسوزدەرىمىز جاڭالانۋدا. ءححى عاسىردا مىنانداي سوزدەر كىردى دەپ اجىراتىپ ايتا الامىز. كوردىڭ بە, «قازاق ءتىلىنىڭ تاريحي سوزدىگى» شىقپايىنشا, ءبىز قازاق ءتىلىنىڭ بۇكىل بولمىسىن اشىپ كورسەتە المايمىز.
– وسى ارادا اڭگىمەمىز ادەبيەت اۋىلىنا ويىسا باستاعان سياقتى.
بىراق قازىرگى ماسەلە باسقادا. بۇگىندە ءبىز ادەبيەتتى قالاي ءتۇسىنۋىمىز كەرەك, قالاي زەرتتەۋىمىز كەرەك؟ ادەبيەتتىڭ نەگىزگى تابيعي بولمىسى قايتكەندە اشىلادى؟ ءبىزدى تولعاندىراتىن جايلار وسىلار. مەنىڭشە, ادەبيەتتى تەك ءومىردىڭ ايناسى دەپ قاراماۋ كەرەك. ادەبيەت – اۆتوردىڭ ءوز بولمىسىن, ءوزىن تانىتۋدىڭ ءبىر جولى, قۇرالى. ءار اقىن, ءار جازۋشى, ءار دراماتۋرگتىڭ جان سىرىن اقتارۋى, ورىسشا ايتقاندا, ساموۆىراجەنيەسى.
احمەت بايتۇرسىنوۆ: «مەن كوركەم ادەبيەتتى ول شىعارمانىڭ ادام سەزىمىنە اسەرى قانداي – سونىمەن باعالايمىن» دەگەن ەكەن. انە, كوردىڭىز بە, يدەيالىق تۇرعىدان ەمەس. سونىمەن ءبىرگە, ءوز شىعارماسىندا اۆتور ءوزىن عانا ەمەس, قوعامدا ءجۇرىپ جاتقان ۇردىستەردى, قوعامنىڭ ساناسىن, كوركەمدىك-ەستەتيكالىق دارەجەسىن, جالپى, الەۋمەتتىك جاعدايىن سۋرەتتەمەي تۇرا المايدى. ءسويتىپ, سولارعا, ءبىر جاعىنان, ءوزىنىڭ كوزقاراسىن بىلدىرەدى. ەكىنشى جاعىنان, قوعامنىڭ ءومىرىن, بولمىسىن كوركەم بەينەلەيدى.
– جوق. قاي شىعارمانى الساق تا, ونداعى شىندىق ءار اۆتوردىڭ سۋبەكتيۆتى كورۋى, جەكە پىكىر-پايىمى دەپ بىلەمىز. بۇرىن ادەبيەت پەن ونەر تۋىندىسى حالىققا ءتۇسىنىكتى بولۋى كەرەك دەيتىنبىز. دۇرىس. ول تالاپتان ءالى دە تابان اۋدارمايمىز. بىراق, سوعان قاراماستان, قازىر ادەبيەتتى تۇسىنە ءبىلۋ قاجەتتىگى العا شىعادى.
– ونىڭ ۇستىنە, اسىرەسە, جاستار, كىتاپ وقىمايتىن زامانعا تاپ بولعان جوقپىز با؟
– ال ەندى حالقىمىزدىڭ ەشقاشان كونەرمەيتىن, ۋاقىت قۇزىرىنا قۇلدىق ۇرمايتىن فولكلورىمىز بار ەمەس پە؟
كونە مادەنيەت دەگەندى قالاي تۇسىنەمىز؟ وعان قانداي جانرلار كىرەدى؟ ول تانىمدىق قىزمەت اتقاردى ما؟ تۇرمىستاعى ادەت-عۇرىپتارىمىزدى قالاي ايشىقتادى؟ مىسالى, بالا دۇنيەگە كەلگەندە مىندەتتى تۇردە شىلدەحانا جاسالدى. وندا جاقسى تىلەك, باتا ايتىلادى. ءان سالىنىپ, كۇي تارتىلادى. حالىقتىڭ شىعارماشىلىعى ورىندالادى. انانىڭ ءسابيىن الديلەپ تەربەتكەن بەسىك جىرى دا سولاي. بالام سونداي بولسىنشى دەگەن ارمانىن ماداقتاپ ايتادى. مۇنىڭ ءبارى بەلگىلى ءبىر ىرىممەن, ءجون-جوسىقپەن اتقارىلىپ, تۇرمىستىڭ, سالت-سانانىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە كورىنىس تابادى. بىرەۋدىڭ كىسىسى ولسە دە سول, كوڭىل ايتىلادى. قارالى جوقتاۋ. ال فولكلوردى ونەر دەگەنىمىزدە ونىڭ سەزىمگە اسەر ەتەتىن ەستەتيكالىق, تاربيەلىك سيپاتى العا شىعادى. وسى جاعىن وسى تۇرعىدان تەرەڭدەي زەرتتەۋ بۇگىننىڭ دە, كەلەشەكتىڭ دە شارۋاسى.
– ءدال وسى باعىتتا اتقارۋعا ءتيىستى ءبىر ۇلكەن مىندەت – فولكلوردىڭ يندەكسىن يگەرۋ. امەريكانىڭ ستيف تومپسون دەگەن اتاقتى فولكلوريست عالىمى بۇكىل الەم فولكلورىنىڭ تاقىرىپتىق, سيۋجەتتىك موتيۆتەرىنە يندەكس جاساعان. ءبىر وكىنىشتى جەرى, سونىڭ ىشىندە قازاق فولكلورى ازىراق قامتىلعان. بىراق ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز وسىنى نەگىزگە الا وتىرىپ ەندىگى جەردە قازاق فولكلورىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى سيۋجەتتىك يندەكسىن جاساۋىمىزعا ابدەن بولادى. فولكلورىمىزدى الەمگە تانىتۋ ءۇشىن, نەعۇرلىم جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلۋ ءۇشىن بۇل وتە قات, قاجەت نارسە. تومپسون يندەكسىمەن بەزبەندەگەندە فولكلورىمىزدىڭ الەم بويىنشا قاي دەڭگەيدەن كورىنەتىندىگى, البەتتە, ۇلت رۋحانياتى ءۇشىن اسا ماڭىزدى كورسەتكىش بولماق.
– سوندا, قورىتا ايتقاندا, ءبىزدىڭ قوعامدىق عىلىمداردىڭ ەرەكشە ميسسياسى نەدە دەپ ويلايسىز؟
مۇنىڭ ءبارىن نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ سەبەبى, گۋمانيتارلىق عىلىم ءوزىنىڭ جەتىستىگىمەن دە, كەمشىلىگىمەن دە رۋحاني ومىرگە اسەرىن تيگىزەدى. ويتكەنى, تاريحىمىز بولسىن, انا ءتىلىمىز, ادەبيەت پەن ونەرىمىز بولسىن – بۇلاردىڭ ءبارى رۋحاني ءومىردىڭ تىرەگى, ۇلت ءدىلىنىڭ وزەگى. ەگەر بۇلار دۇرىس بولماسا, بۇلاردى زەرتتەۋىمىز دۇرىس بولماسا ۇلتتىڭ رۋحانياتى ءجۇدەيدى. سوندىقتان, وسى جاعىن ءالسىرەتىپ الماس ءۇشىن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاپ, سارالاپ, قادىرىن ارتتىرىپ, ۇلتتىق تاريحىمىزدى جاڭا باعىتتا زەرتتەپ-زەردەلەۋىمىز, ادەبيەتىمىز بەن فولكلورىمىزدى جاڭاشا باعامداۋىمىز, باي ءتىلىمىزدىڭ مۇمكىندىكتەرىن مەيلىنشە كەڭەيتۋىمىز كەرەك-اق. قازاقتىڭ رۋحاني قازىناسى سوندا بەرەكەلەنە تۇسپەك. وسى رەتتە ۇلت رۋحانياتى گۋمانيتارلىق عىلىمنان تىڭ سەرپىلىس, باتىل قادامدار, جاڭاشىل جاڭعىرۋلار كۇتەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.