ءبىلىمپازدار ەستە جوق ەسكى زامانداردا تۇركى حالىقتارى 144 جىلدىق تسيكلدى جىل ەسەبىن قولدانعانىن ايتادى. وسى كۇندەگى 12 جىلدىق جىل ەسەبى سول 144 جىلدىق جىل ەسەبىنەن قالىپتى.
144 جىلدىق تسيكلدى جىل ەسەبى تۋرالى جازىلعان دەرەك كوپ ەمەس. بىزدە بارى — شاياحمەن جاڭگىر ۇلىنىڭ «جىل توپشىلارى» جانە رازدان قاسەن ۇلىنىڭ جىلدار مەن ادام مىنەزىنىڭ قاتىناسى تۋرالى قولجازبالارى.
ەسكى جىل ەسەبى بويىنشا, 12 جىلدىڭ ارقايسىسى 12 ءتۇرلى بولىپ كەلەدى دە, ارقايسىسى جىل اتاۋىن العان جانۋاردىڭ ون ەكى تۇرىمەن اتالادى. وسىلاردىڭ ىشىنەن تاۋىق جىلىنىڭ سىرىنا ۇڭىلەيىك.
تاۋىق جىلىنىڭ ون ءتۇرىن شاياحمەت جاڭگىر ۇلى ءوزىنىڭ «جىل توپشىلارى» اتتى قولجازباسىندا بىلاي تاراتقان: اق تاۋىق جىلى, قارا تاۋىق جىلى, سارى تاۋىق جىلى, قوڭىر تاۋىق جىلى, كوك تاۋىق جىلى, شۇبار تاۋىق جىلى, قىزىل تاۋىق جىلى, سۇر تاۋىق جىلى, بابايعاق تاۋىق جىلى, كۇركى تاۋىق جىلى, الا تاۋىق جىلى, قۇر تاۋىق جىلى.
رازدان قاسەن ۇلى مەزگىل ەسەبى جانە ادام مىنەزى تۋرالى قولجازباسىندا تاۋىق جىلىنىڭ ون ەكى ءتۇرىن تاراتىپ ايتادى. ولار: اق تاۋىق جىلى, ەگىز تاۋىق جىلى, قارا تاۋىق جىلى, سارى تاۋىق جىلى, قوڭىر تاۋىق جىلى (ۇيرەك, قازدار), كوك تاۋىق (تۇرتۇرت تاۋىق) جىلى, شۇبار تاۋىق (ۇلارتاۋىق) جىلى, قىزىل تاۋىق (قىرعاۋىل) جىلى, سۇر تاۋىق ء(شىل) جىلى, بابايعاق جىلى, كۇركە تاۋىق جىلى, قۇر تاۋىق (الا تاۋىق) جىلى.
وسى ەكى قولجازبادا دا بەلگىلى قاسيەتتەرى نەمەسە سىرتقى ءپىشىنى تاۋىققا ۇقسايتىن قۇستاردى تاۋىق تۇقىمداستار دەپ قاراعانى بايقالادى.
اق تاۋىق جىلى
ۇلكەندەر جاعى «اق تاۋىق جۇتى, ەگىز تاۋىق جۇتى, سوقىر تاۋىق جۇتى» دەگەن جۇتتاردىڭ بولعانىن ايتىپ جاتادى. وسىعان وراي ءبىرجان سالدىڭ:
سال ءبىرجان ءان سالادى اۋىق-اۋىق, توزدىرعان ارعىن ەلدى سوقىر تاۋىق. بىرجانعا باق قايتقاندا جورعا قايدا, مىنەزى قاراشولاق وگىز تاۋىپ, – دەگەن ولەڭى بار ەكەن. بۇل ولەڭنىڭ تاعى ءبىر نۇسقاسىن ش.جاڭگىر ۇلى: جۇتاتتىڭ با جىلقىمدى ەگىز تاۋىق, مىنە المادىم ەشكىمنەن سەمىز تاۋىپ. جۇيرىك جورعا تاڭدايتىن ءبىرجان ەدىم, قوڭىر شولاق ءمىندىم عوي وگىز تاۋىپ, – دەپ كەلتىرىپتى.
بىرىندە «ەگىز تاۋىق», بىرىندە «سوقىر تاۋىق» دەگەنى بولماسا, ەكەۋىندە دە تاۋىق جىلىنىڭ جۇتى ايتىلىپ تۇر. ش. جاڭگىر ۇلىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, ءبىرجان دۇنيەدەن وزعاندا جانىندا بولعان ءانشى جاقىپ قامزا ۇلى شىعىس تۇركىستانعا, التايدىڭ سارقۋسىن دەگەن جەرىنە بارىپ, سوندا ومىردەن ءوتىپتى. ءبىرجاننىڭ الگى ولەڭى سول جاقىپ قامزا ۇلى ارقىلى التاي قازاقتارىنا تاراعان ەكەن.
ش.جاڭگىر ۇلى: «اق تاۋىقتى ەگىز تاۋىق دەپ تە اتايدى, ەگىز تاۋىق دەپ اتايتىنى ءبىر جۇمىرتقانىڭ ەكى باسى بىردەي ۇشكىر بولادى دا, مۇنان ەگىز بالاپان شىعادى. مۇنداي قۇبىلىس باسقا قۇستاردا سيرەك كەزدەسەدى», – دەپتى.
ر.قاسەن ۇلى ەگىز تاۋىق پەن اق تاۋىقتى تاۋىقتىڭ ەكى ءتۇرى دەپ قاراپ, ەكى جىلدىڭ اتى دەپ بەرەدى. «ەگىز تاۋىق كىرەتىن جىلى كۇزدە اق اتەش جۇمىرتقالايدى ەكەن. جۇمىرتقاسى ەگىز بولسا, ول جىل ەگىز تاۋىق جىلى دەپ اتالادى» دەيدى.
اق تاۋىق جىلى جاز جاڭبىرلى, سەل جۇرگىش كەلەدى. جەردىڭ كوكتەۋى جاقسى بولادى. اتا-بابامىز: «اق تاۋىق جىلى ۇساق مالداردا اقساق كوپ بولادى», – دەيدى ەكەن. سالقىن جايلاۋدا كۇندە جاۋىن جاۋسا, مالدىڭ بۋىنىنان سۋىق ءوتىپ, باقايى قيىلىپ, اقساق كوبەيەتىنى تۇسىنىكتى جاي.
كونە ەسەپ بويىنشا, اق تاۋىق جىلى كۇزدە سۋىق ەرتە ءتۇسىپ, قار ەرتە جاۋادى. «بوقىراۋ امالىندا قار مەن جاڭبىر ارالاسىپ, جەر بەتى توڭعا اينالىپ, تەرىستىكتەن داۋىل سوعىپ, قىس ءتۇسىپ كەتەدى» دەلىنەدى. ەڭ اۋىر قىس ەگىز تاۋىق جىلى بولىپ, قىس اياعى جەتى ايعا دەيىن سوزىلادى.
حالىق «جامان جىل» دەمەيدى, «اۋىر جىل» دەپ قانا ايتادى, سەبەبى, اۋىرلىقتى جەڭۋگە بولادى, جاماندىقتى وزگەرتۋ مۇمكىن ەمەس. اق تاۋىق جىلىن, «قىسى جۇت, جازى جاۋ» دەپ ىرىمداپتى.
اق تاۋىق جىلى تۋعان ۇلدىڭ مىنەزى قاتتى, الايدا, كىر تۇرمايتىن كوڭىلى تازا, تاۋەكەلشىل ەر جۇرەك بولادى دەپ بولجايدى. قىز بالانىڭ مىنەزى شاپشاڭ, ءبىر ءسوزدى, ماحابباتقا ادال, ەر مىنەزدى كەلەتىنى ايتىلادى.
قارا تاۋىق جىلى
قازاق ەسەپشىلەرى قارا ءتۇستى جانۋارلاردىڭ اتىمەن اتالعان جىلدى قارى جۇقا جاقسى جىل دەپ اتايدى. قازاقتا قاراعا بايلانىستى سوزدەردىڭ استارىندا قارا ءتۇستى قاسيەت تۇتقان سەنىم جاتادى. قارا تاۋىق جىلى – تاۋىقتىڭ سىرتقى كورىنىسىنە قاراپ قويىلعان اتاۋ.
قارا تاۋىق جىلى جانعا دا, مالعا دا جايلى. ونىڭ شىعىسىنا قاراعاندا, كىرىسى جايسىزداۋ بولادى. «قارا تاۋىق جىلى كىرگەندە جازعىتۇرىم قارا بوران كوبىرەك سوعىپ, مال جۇدەپ بارىپ كوكتەمگە ىلىنەدى» (ش.جاڭگىر ۇلى). جازدا قارا جاڭبىر كوپ بولادى. بۇل جىلى جازدا ەشكى مەن سيىردىڭ تويىنىسى جاقسى بولماسا دا, قوي, جىلقى, تۇيە مالدارىنىڭ تويىنىسى جاقسى. كۇزدە قارا سۋىق ەرتە ءتۇسىپ, ۇزاققا سوزىلادى. قىسىندا قار جۇقا جاۋادى. بوران كوپ بولعاندىقتان, ءوزى از تۇسكەن قاردى ايداپ اكەتەدى دە, مال دالا جايىلىسىنان تارىقپايدى. سوندىقتان قارا تاۋىق جىلى مالعا اۋىر كەلمەيتىنى بەلگىلى.
قارا تاۋىق جىلى تۋعان ۇل بالانىڭ مىنەزى تۇيىق, ءسوزى ازداۋ كەلەدى. كوپ الدىنا كورىنەر ءىرى ىستەرگە تاۋەكەلى جەتپەيدى. جۇمساق مىنەزدى بولىپ, وتباسىنىڭ ۇساق كۇيبەڭىنەن اسپايدى. قارا تاۋىق جىلى تۋعان قىزدان قولى بەرەكەلى, قاسيەتتى, باسى ەلگە سىيلى ادامدار كوپ شىعادى.
سارى تاۋىق جىلى
ش.جاڭگىر ۇلى: «سارى تاۋىق جىلىنىڭ كىرىسىندە اسپان كەڭىستىگىندەگى جۇلدىزدار اينالىم جولىن اۋىستىرادى», – دەپ جازادى. قازاق جىلناماشىلارى شولپان جۇلدىزىنىڭ وزگەرىسىنە ەرەكشە كوڭىل بولەتىنى بەلگىلى. شولپاننىڭ جوعارىدا كورىنۋى دە, كوكجيەكتەن كورىنۋى دە, ۇلكەيىپ نۇر شاشا كورىنۋى دە, وشكىندەپ كورىنۋى دە ەسەپشىلەر نازارىنان قاعىس قالماعان. مۇنىڭ ءبارى اۋا رايىنداعى بەلگىلى وزگەرىستىڭ نىشانى سانالادى. سارى تاۋىق كىرەتىن جىلى ناۋرىزدا شولپان جۇلدىزى كۇنشىعىستا ماڭدايدان كورىنسە, اسا نۇرلى بولماسا, كەلەر قىس قاتتى بولمايدى. شولپان باتىس جاقتان تاباقتاي بولىپ سارعايىپ, كوكجيەكتەن كورىنسە نەمەسە توبەگە شىعىپ كەتسە, قىس سۋىق بولادى. ونى «شولپاننىڭ سارى جۇلدىز بولىپ شاقشيعانى» دەيدى. شولپان كۇن باتىپ, اقشام سونە جايىراق تۋسا, اعارىپ كورىنسە, جاقسىلىقتىڭ نىشانى, اۋا رايىنىڭ دا جىلى بولاتىنىن كورسەتەدى. كۇن باتار-باتپاستان جارقىراپ سارعايىپ كورىنسە, ۇلكەن جۇتتىڭ, اپاتتىڭ بەلگىسى ەكەن. قاي جىلى دا ناۋرىزدا شولپان تىم الاسادان نەمەسە تىم بيىكتەن جارقىراپ سارعايىپ كورىنسە, ول جىلى اۋىر بولادى-مىس. شولپان اعارىپ كورىنسە, اۋا رايىنىڭ جىلى, زاماننىڭ جايلى بولاتىنى دەپ ۇققان ءجون.
بۇل جىلدىڭ كىرىسىندە جاۋىن-شاشىن از. وسىمدىكتەر ەرتە قۋرايدى. جەمىستەر قىسىراپ قالادى. اسىرەسە, سارى ورىك, توشالا, شىرعاناق سياقتى سارى ءتۇستى وسىمدىكتەر جەمىس بەرمەيدى. ادامدا سارى اۋرۋ, مالدا ساربۋىن, سارىپ سياقتى اۋرۋلار كوپ تارالىپ, مەرزىمسىز ءىش تاستاۋ كوپ بولادى.
سارى تاۋىق كىرگەندە شولپان باتىستان شىقسا, جىل اۋىر بولادى, سارى تاۋىق شىققاندا قايتادان شىعىستان كورىنسە, زامان وڭالادى دەيدى. شولپان سول بەتى باتىستا تۇرىپ قالسا, كەلەسى جىل دا اۋىر بولاتىن كورىنەدى.
سارى تاۋىق جىلى تۋعان ۇلداردان ەشكىمگە ءىشىن بەرمەيتىن, وزىنەن باسقاعا قولداۋ كورسەتپەيتىن, ويىن اشىق ايتپايتىن, كوڭىلىنە كەلگەن ءىستى ءومىرى ۇمىتپايتىن كەكشىل, ءوز ەسەبىنە كەلمەسە, دوسىن دا, دۇشپانىن دا ايامايتىن جاندار كوپ شىعادى. بۇل جىلى تۋعان قىزدار باۋىرمال, جۇرەگى ساعىنىشقا تولى مەيىرىمدى بولىپ كەلەدى.
قوڭىر تاۋىق جىلى
قوڭىر تاۋىق جىلى مالعا اسا جايلى ەمەس. «قوڭىر تاۋىق جىلىنىڭ كىرىسىندە جاز جاڭبىرلى بولىپ, اسپان كەڭىستىگىندە ءتۇتىن رەڭدەس قوڭىرشا بۇلتتار كوبەيىپ, جەر بەتىنە تۇمان كوپ تۇسەدى. كەزدەيسوق سەل اپاتى دا بولىپ تۇرادى» (ش.جاڭگىر ۇلى).
قوڭىر تاۋىق جىلى قىس ەرتە تۇسەدى. جازدا عانا ەمەس, كۇزدە دە جاڭبىر كوپ جاۋادى. ەرتە تۇسكەن سۋىق كۇزگى جاڭبىرمەن ارالاسىپ, جەر كۇز ورتاسىندا قاتىپ ۇلگەرەدى. وزەن بويلارىنداعى ۇزىن تالشىقتى شوپتەر ۇيىسىپ, مۇز بولىپ قاتىپ قالادى دا, مالدىڭ اۋزىمەن الىپ جەۋىنە دە, اياعىمەن تارپىپ شىعارۋىنا دا قولايسىز بولادى. ءشوپ ءۇسىپ كەتكەندىكتەن, مالدىڭ ءىشىن وتكىزىپ, اس بولۋى ناشار.
قوڭىر تاۋىق جىلى قىس اياعى سوزىلماي, جاز ەرتە شىعادى.
قوڭىر تاۋىق جىلى ادامعا جايلى. رازدان قاسەن ۇلى: «قوڭىر تاۋىق جىلى ادامدا اۋرۋ-سىرقاۋ بولمايدى», – دەپ جازعان. قازاقتىڭ «جىلىڭ تۇمان بولسىن, اۋرۋىڭ تۇماۋ بولسىن» دەگەن ءسوزى وسى قوڭىر تاۋىق جىلىنا قاراتىلعان دەيدى.
قوڭىر تاۋىق جىلى تۋعان ەر بالانىڭ جانى تازا, كوڭىلى جۇمساق كەلەدى. ارتىق بايلىق جيناماسا دا, نەسىبەسى مول بولىپ, جوقشىلىق كورمەيدى. كوزگە كورىنە بەرمەسە دە, ەلگە سىيلى بولادى. وتباسىندا بالا-شاعاعا كەڭ, جايلى بولادى. بىراق بۇل جىلى تۋعان ەر بالاعا ءتىل, كوز تەز تيەدى ەكەن.
قوڭىر تاۋىق جىلى تۋعان قىز بالانىڭ داستارقانى مول, قولى بەرەكەلى. كىسىگە داۋىس كوتەرمەيدى, تالاس-تارتىستى ۇناتپايدى, مىنەزى وتە جاعىمدى. وتباسىندا جايلى, كورشى-قولاڭعا سىيلى.
كوك تاۋىق جىلى
كوك تاۋىق جىلى جازدا جاڭبىر اسا كوپ جاۋمايدى. جاڭبىرسىز جاز دەۋگە دە كەلمەيدى. قوڭىر سالقىن, جانعا جايلى بولادى. جاز كۇندەرى ۇزىلمەي سامال جەل سوعىپ تۇرادى. ەشكى مەن سيىردىڭ تويىنىسى اسا جاقسى بولمايدى. بۇل جىلى وسىمدىكتەردىڭ جاپىراعى قالىڭ شىعادى.
كوك تاۋىقتىڭ قىسىندا قار قالىڭ جاۋمايدى. بىراق ۇنەمى جەل سوعىپ تۇراتىندىقتان, قار قاتىپ قالىپ, دالا جايىلىسىنداعى مالعا قيىن بولادى. قىس اياعى سوزىلىپ بارىپ شىعىپ, توپىراق كەش جىليدى دا, جەر جايىراق كوكتەيدى. كوكتەم كەزىندە مالدا ءولىم-ءجىتىم كوبىرەك بولادى. جەل تيمەيتىن تاۋ اراسىندا, وزەن بويلارىندا, ىقتاسىن كۇنگەي جەرلەردە جەر ەرتە كوكتەپ, مال ەرتە سەرگيدى.
كوك تاۋىق جىلى ۇساق مالدىڭ تولدەرىندە كوك جاق, قوس قارىن دەرتى كوپ بولادى.
كوك تاۋىق جىلى تۋعان ۇل بالانىڭ ءسوزى از, مىنەزى تۇيىق. ەشكىمگە جاماندىق جاسامايدى. جانى تازا كەلەدى. ءبىر كەمشىلىگى, باسقالاردىڭ ەركىنە كونگىش. قولىنان ۇلكەن ءىس كەلمەيتىن ۇساق مىنەزدى. كوك تاۋىق جىلى تۋعان بالادان ەل يەسى بولىپ, بيلىك ۇستايتىن ادام كوپ شىقپايدى دەلىنەدى. بۇل جىلى تۋعان قىزدار ەرىنىڭ ءسوزىن ەكى ەتپەيتىن, وتباسى بەرەكەسىن بارىنەن جوعارى قوياتىن اسىل جار بولادى. ىسىنەن ناتيجە شىعاراتىن تاباندى ەڭبەكقور.
شۇبار تاۋىق جىلى
ەسەپشىلەر قارا شۇبار تاۋىق جىلى, اق شۇبار تاۋىق جىلى, كوك شۇبار تاۋىق جىلى جانە قىزىل شۇبار تاۋىق جىلدارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە جەكە-جەكە توقتالعان. قارا شۇبار تاۋىق جىلى كىرگەندە قارا بوران كوپ سوقپاي, جەر ەرتە كوكتەيدى. قىسىندا قار, جازىندا جاڭبىر قالىپتى. ەگىن مەن ءشوپتىڭ شىعىمى جاقسى. بۇل جىلى مالعا تەڭگە قوتىر, ادامعا قارامىق, قارا تەمىرەتكى شىققىش كەلەدى.
اق شۇبار تاۋىق جىلى قار قالىڭ بولعانىمەن, بوران كوپ سوعادى دا, قىراتتى جەرلەردى ۇرلەپ كەتەدى. قىس اياعى سوزىلىپ شىعاتىندىقتان, مالعا اۋىر.
كوك شۇبار تاۋىق جىلى جازدا جاڭبىر الا-قۇلا جاۋادى. اعاش, ءشوپ جاپىراقتارىنا قۇرت تۇسكىش كەلەدى. كوك ءتۇستى مالعا اۋىر تيەدى.
قىزىل شۇبار تاۋىق جىلى قىس ىسقىرعان قىزىل ايازدى. جازدا اسپاندا قىزىل بۇلت كوبەيىپ, جاڭبىر از جاۋادى. كۇن تىمىرسىق ىستىق بولادى. ۇلكەن جۇت بولماعانىمەن, مالعا قاتەر كوپ, قىزىل سيىر, جيرەن, قۇلا جىلقىلاردىڭ تويىنىسى تومەن بولادى. بۇل جىل, اسىرەسە, تۇيە مەن قويعا اۋىر تيەدى.
شۇبار تاۋىق جىلى ءبىر جەردە قىس قاتتى بولسا, ءبىر جەردە جىلى بولادى. «شۇبار تاۋىق جۇت اكەلەدى, جۇت اكەلمەسە قۇت اكەلەدى» دەگەن ءسوز بار.
شۇبار تاۋىق جىلى تۋعان ادامنىڭ مىنەزى اسا كۇردەلى. ەر بالالاردان مىنەزى كەسەك ءارى قاتقىلداۋ كەلەتىندەر دە, ۇساقشىل كۇيبەڭ ادامدار دا كەزدەسەدى. كوك شۇبار تاۋىق جىلى تۋعان ەر بالا ءوز ايتقانىنان قايتپايتىن قايسار, نامىسشىل. باسىنا قانداي قيىندىق تۇسسە دە باسقالارعا ايتپاي, ءوزى شەشۋدى ءجون سانايدى. كوك شۇبار تاۋىق جىلى تۋعان ادام جاراقاتقا ءتوزىمدى, ناۋقاستانسا تەز ساۋىعىپ كەتەدى. بۇل جىلى تۋعان بالاعا بورتكەن جارا از شىعادى. ال باسقا شۇبار تاۋىق جىلدارى تۋعان ادامعا قارامىق تەكتەس ۇساق بورتكەن كوپ شىعادى. كوك شۇبار تاۋىق جىلى تۋعان قىزداردان قاسيەتتى ادامدار كوپ شىعاتىن كورىنەدى.
قىزىل تاۋىق جىلى
قىزىل تاۋىق كىرگەن جىلى جاز ايلارى ىستىق. «توپىراقتىڭ قىزۋى جوعارى بولعاندىقتان بولسا كەرەك, ءورت كوپ بولادى ەكەن» (شاياحمەت جاڭگىر ۇلى). كۇننىڭ جەرگە دەڭگەيلەس كەلەتىن جىلى بولاتىندىقتان, جايلاۋ, كۇزەۋ, ويلى جەرلەردىڭ ءشوبى قالىڭ شىعادى.
قىزىل تاۋىق جىلى قىستا قار جۇقا بولىپ, بوران كوپ سوقپاعانىمەن, ۇسكىرىك قىزىل ءجۇرىپ, اياز كۇشتى بولادى. قىسى سۋىق بولسا دا, جازى ەرتە شىعاتىندىقتان, جايسىز جىل سانالمايدى.
قىزىل تاۋىق كىرەتىن جىلى كۇز ايلارىندا اسپاندا قىزىل بۇلتتار كوبەيەدى. بۇل جىلى جىلان, ءبۇيى, شايان سياقتى ۋلى زيانكەستەر كوبەيىپ كەتەدى.
قىزىل تاۋىق جىلى تۋعان ەر بالا ادامدارمەن ءتىل تابىسقىش, وتباسىلىق شارۋاشىلىققا وتە بەيىم. ەل كوزىنە كوپ ءتۇسۋدى قالامايدى. قىزدار ەر مىنەزدى, ءوڭدى, جاڭا كيىمگە قۇمار, سانقوي كەلەدى.
بۇل جىلى تۋعان ادامعا قىزىلشا, قامشاۋ, سۋ شەشەك, قىزىلشا تەكتەس جاراقاتتار كوپ شىعاتىنى ايتىلادى.
سۇر تاۋىق جىلى
سۇر تاۋىق جىلىن ءشىل جىلى دەپ تە اتايدى. سۇر تاۋىق كىرگەن جىلى جازعىتۇرىم قار كەتە, قىرىق كۇن «قارا ءساۋىر» اتانعان قارا بوران سوعادى. ول جەردىڭ دىمقىلدىعىن كەپتىرىپ جىبەرەتىندىكتەن, وسىمدىكتەر جاي كوكتەيدى. «سۇرشا بۇلتتار كەڭىستىكتە جوڭكىلىپ باتىستان دا, شىعىستان دا بوران سوعىپ, جەر كوكتەمىن قورعالاتىپ تاستايدى» (ش. جاڭگىر ۇلى). كوكتەمدە ارىق مالدان شىعىن كوپ بولاتىنى سوندىقتان. جازدا ۇنەمى ۇيتقىمالى جەل تۇرىپ, بۇلتتى كوتەرىپ كەتەتىندىكتەن, جاڭبىر از جاۋادى. كوكتەم ناشار بولعانىمەن, ءشوبى قۇنارلى كەلەدى. سۇر تاۋىق جىلى قىس جاي تۇسەدى دە, قارى جۇقا, كۇنى جىلى, بورانسىز كەلىپ, مال كۇيىن ساقتاپ قالادى.
سۇر تاۋىق جىلى تۋعان ادام تىنىشتىق كورمەيتىن ەڭبەكشىل كەلەدى. الايدا, ۇلداردىڭ تاپقانى تاماعىنان اسپايتىن تابىسى ازدارى, وتباسى تىرلىگىنەن ۇزامايتىن, تاماقتان باسقا ەشتەڭە ويلامايتىن ۇساق ادامدار دا كوپ كەزدەسەدى. قىز بالالار قىدىرما, ۇيگە توقتامايتىن, وتباسىنا سۋىق بولادى دەلىنەدى.
بابايعاق تاۋىق جىلى
شاياحمەت جاڭگىر ۇلى: «بابايعاق جون تاۋلارداعى قارا بۇتالاردىڭ اراسىندا ءومىر سۇرەتىن قۇس, تاۋىقتىڭ جابايى ءتۇرى دەۋگە بولادى, تۇرىندە دە, مىنەزىندە دە تاۋىقتان ايىرماشىلىق جوق. اتەشتەرى شاقىرىپ جۇرەدى. قۇيرىعى قىسقا, دەنەسى تاۋىقتاي, اتەشتەرىنىڭ باسىندا تاۋىقتىكى سياقتى قىزىل ايدارى بار, التاي تاۋلارىنىڭ بارلىق جون جەرلەرىندە كەزىگەدى. ۇزاپ ۇشا المايتىن قۇس, جورعالاپ جۇرەدى. جاۋلارىنان جاسىرىنعاندا بۇتالار, بۇرگەن اراسىنا بوي تاسالايدى», – دەپ جازعان.
بابايعاق تاۋىق جىلى كوكتەمدە جاڭبىر اسا كوپ بولمايدى. بىراق جاۋىنسىز جىل دا ەمەس. جازدا بۇتا, بۇرگەننىڭ, ورماننىڭ كوكتەمى جاقسى كەلەدى دە, جازىق وڭىرلەردىڭ كوكتەمى اسا جاقسى بولا بەرمەيدى. قىستا بيىك تاۋلى ولكەلەرگە قار از جاۋادى. وي وڭىرلەردە قار قالىڭ كەلەدى. بىراق شۋاقتى كۇندەر كوپ بولعاندىقتان كۇنگەي بەتتەردىڭ قارى ەرتە كەتىپ, جەر قارايىپ, مال جايىلىمنان تارىقپايدى. بوران سوقپاعاندىقتان قار قاتپايدى دا, تاۋلاردا كوشكىن كوپ جۇرەدى.
جازىق جەرلەردە, وزەندى ولكەلەردە قار قالىڭ ءتۇسىپ, بوران قاتتى ءورشيدى.
بۇل جىلى تۋعان ەر ادامنىڭ مىنەزى جايدارى, مەيىرىمدى, الايدا, ءوزىن كورسەتۋگە اسا قۇمار ەمەس. قىزدار از ءسوزدى, اقىلدى, جان جىلۋى مول.
كۇركە تاۋىق جىلى
كۇركە تاۋىق – تۇقىمداستاردىڭ ىشىندەگى ءىرىسى. قولدا دا باعىلاتىن, جابايى ءتۇرى دە بولاتىن قۇس. جابايى كۇركە تاۋىقتار تاۋلارداعى جىنىستى قالىڭ ورمانداردا جاسايدى. مامىعى قارا, موينى ۇزىن, باسىندا سالاقتاعان قىزىل ايدارى بولادى. باسقا حايۋاناتتاردى كورگەندە ەكى قاناتىن جازىپ, موينىن جەرگە سالىپ, كۇركىلدەپ ايبار كورسەتەدى.
تاۋىق جىلدارىنىڭ ىشىندە بۇل جىل ەسىل جىل دەلىنەدى. ول كىرگەن جىلى كوكتەمدە جاڭبىر كوپ. كۇنى جىلى بولىپ, جەر ەرتە كوكتەيدى. جازى قوڭىر سالقىن كەلىپ, مالدىڭ تويىنىسى وتە جاقسى بولادى. كۇركە تاۋىق جىلى قىستا قار قالىڭ جاۋادى. سۋىق كۇشتى بولمايتىندىقتان, قار قاتپايدى دا, مال جايىلىستان تارىقپايدى. بۇل جىلى دەرت-دەربەز كوپ تارالمايدى. كۇركە تاۋىق جىلى تۋعان ەر بالا سىرتقا ايبارلى, ەسەسىن جىبەرمەيتىن ايلاكەر كەلەدى. باسقالارعا زيانى تيەتىن ىستەرگە كوپ بارمايتىن اق كوڭىل. ءوزىن قورعاۋعا مىقتى بولعانىمەن, باسقالارعا ىقپال جاساۋعا ولاق كەلەدى. قىز بالالار قولى بەرەكەلى, وتباسىن قورعاۋدى ءوز پارىزى سانايتىن قاسيەتتى انا بولادى.
الا تاۋىق جىلى
الا تاۋىق كىرگەن جىلى جازدا جاڭبىر الا جاۋىپ, جەردىڭ كوكتەۋى دە الا بولادى. تاۋلى, ورماندى وڭىرلەردە جاۋىن كوپ, جازىق, وي ولكەلەردە از تۇسەدى. قىستاعى قار دا ءار وڭىرگە ءارتۇرلى جاۋادى. تاۋلى ولكەلەرگە قالىڭ, وي وڭىرلەردە جۇقا تۇسەدى. قاتتى بوران بولماعانمەن, قۇس قاناتىنىڭ لەبىندەي جەلەمىك ۇزىلمەي, قاردى قاتىرىپ تاستايدى. قىستاعى قاسات ءسۇرى قاردىڭ مال جايىلىسىنا تيگىزەتىن ىقپالى كۇشتى بولىپ, الا تاۋىق جىلىنىڭ شىعىسى قاتتىلاۋ كەلەدى. كوكتەمدە مال شىعىنى كوبىرەك بولادى.
جەرىمدە جۇت بولعان سوڭ الا تاۋىق, كوشىپ ەك باسقا جاققا قونىس اۋىپ. مالى جوقتىڭ ءالى جوق دەگەن ماقال, باسقالاردان جان باقتىق ساۋىن ساۋىپ, – دەيتىن حالىق ولەڭى ساقتالعان.
الا تاۋىق جىلى تۋعان ەر ادامداردا ايتقانىندا تۇرمايتىن ەكى ءسوزدى, مىنەزدەرى اسا قاتتى بولماسا دا, كىسىگە جاناشىرلىعى از, ادامدارعا ءىش تارتپايتىن, سىرىن ىشىنە جاسىرىپ جۇرەتىن وزىمشىلدەر كوپ كەزدەسەدى. قىز بالالاردان مىنەزى تۇراقسىزداۋ كەلسە دە, جانى تازا, ادال بولادى. الا تاۋىق جىلى تۋعان ادامدار اقتاڭداق, اق تەمىرەتكى, شاش ءتۇسۋ سياقتى اۋرۋلارعا وڭاي شالدىعادى.
قۇر تاۋىق جىلى
قازاق ەسەپشىلەرى قۇردى تاۋىقتىڭ جابايى تۇرىنە جاتقىزعان. شاياحمەت جاڭگىر ۇلى قۇر مەن قىرعاۋىلدى ءبىر جىلعا تەلىگەن. «التاي تاۋلارىندا بولاتىن قۇر باسىندا قىزىل ايدارى بار, رەڭى قارا الا جانە سۇر شۇبار بولادى. ايتۋلاردا قارا الاسى اتەش, سۇر شۇبارى مەكيەن ەكەن. ەرەن تاۋلارىندا بولاتىندارى ۇزىن قۇيرىق قىزىل شۇبار جانە جوعارىداعى تەكتەس مەكيەندەرى سۇر شۇبار بولىپ, التايدىكىندەي ۇشقىر ەمەس, اتپەن سوعىپ الۋعا بولادى. جاراتىلىسى ۇقساس, ونى قىرعاۋىل دەپ اتايدى» – دەپ جازادى. بۇل رەتتە قۇر مەن قىرعاۋىلدى تاۋىقتىڭ ەكى تۇرىنە جاتقىزعان رازدان قاسەن ۇلىنىڭ قولجازباسى اقىلعا قونىمدى.
قۇر تاۋىق جىلى كوكتەم ەرتە شىعادى. كۇن جىلى, جاڭبىر قالىپتى بولىپ, جەر ەرتە كوكتەيتىندىكتەن, مال ەرتە سەمىرەدى. جازدا دا جاڭبىر ءجيى جاۋىپ, ءشوپ جاقسى شىعادى ءارى قۇنارلى بولادى. سول سەبەپتى مالدىڭ تويىنىسى دا جاقسى.
قۇر تاۋىق جىلى قىس قاتتى بولمايدى. قار ورتاشا جاۋادى. كۇن اسا سۋىق بولمايتىندىقتان, قار ۇلپا قالپىندا قالادى. كۇنگەي جەرلەرگە شۋاق ەرتە ءتۇسىپ, اعاش, بۇتا تۇپتەرى قارايىپ, كوزەلەك ەرتە شىعادى. اسىرەسە, بوكتەر تاۋلاردا قار ورتاشا جاۋىپ, قىس اسا جاقسى بولادى. بۇل – اۋرۋ-سىرقاۋ از, كەزدەيسوق ءولىم-ءجىتىم بولمايتىن, مالعا جايلى, ادامعا قۇت جىلداردىڭ ءبىرى.
قۇر تاۋىق جىلى كەشتە تۋعان قىز بالانىڭ ىستەگەن ءىسى ءونىمدى, ءومىرى باقىتتى بولادى. ال تاڭدا نەمەسە كۇندىز تۋعان بالا قۇر سياقتى ويىن قۇمار كەلەدى دە, كوپ ۋاقىتى بوسقا وتەدى. ۇل بالا مىنەزى جايلى, ەل ەركەسى – سەرى بولادى.
جالپى, تاۋىق جىلى تۋعان ەر ادامدار ۇساقشىل كەلىپ, اتاق-ابىرويى الىسقا كەتپەيدى. ايەل ادامداردىڭ تاعدىرى جاقسى بولادى, كاسىبىنە مىقتى اتاقتى ادامدار شىعادى. قازاقتا «قىزىڭنىڭ جىلى جىلقى بولماسىن, ۇلىڭنىڭ جىلى تاۋىق بولماسىن» دەگەن ءسوز بار. تاۋىق جىلى كەشتە تۋعان ادام مىنەزى اۋىر, قيمىلى جاي, ءسوزى از, جۇمىسقا بوس كەلگەنمەن, نەسىبەسى مول, تالانتتى, جولى ءساتتى, ءومىرى باقىتتى بولادى. تاڭ اتا نەمەسە كۇندىز تۋعان ادامدار مىنەزى جەڭىل, ارەكەتى تىنىمسىز, ەڭبەكقور كەلگەنىمەن, تاپقان تابىسى تۇرمىسىنان اسپايتىن, ەڭبەگى ەش بولىپ, ءومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن تىنىشتىق كورمەيتىن بەينەتقور كەلەدى.
يمانعازى نۇراحمەت ۇلى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى