كورنەكتى ادەبيەتتانۋشى مۇراتبەك بوجەەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا ارنالعان ەسكە الۋ جيىنى ءوتتى
وسى ءبىر ۇلكەن عالىم ومىردە قانداي قاراپايىم بولسا, كوزى كەتكەن سوڭ دا سونداي ءبىر ەلەۋسىزدىك كۇيگە ۇشىراعانداي ەكەن. ءتورت اتادان قوسىلاتىن تۋىسقانى مۇحتار ماعاۋين «مەنىڭ اتالارىم» اتتى ومىربايانعا قوسىمشا دەرەكتەرىندە: «مۇراتبەك اعام ...ەكى دۇنيەنىڭ سۇمدىعىن بىردەي كورسە دە, ونىڭ ىشىندە ون التى جىل كونتسلاگەردە وتىرسا دا بەيكۇنا بالالىقتان, ءپارۋايسىز اڭعالدىقتان ارىلماعان ءوزگەشە كىسى ەدى. بالكىم, يت قاپاستان سونىسى الىپ شىققان شىعار», دەپ جازادى.
م.اۋەزوۆ مۇراجاي-ۇيىندە بولعان اتاۋلى كەشتە XVIII, XIX عاسىرلار مەن حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق ادەبيەتىن زەرتتەۋ ىسىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقان كورنەكتى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇراتبەك بوجەەۆتىڭ قيىن تاعدىرى مەن عىلىمداعى قايسار جانكەشتىلىگىنە ءبىرشاما قانىققانداي بولدىق. الەمدىك بانكتەردىڭ بىرىندە قىزمەت ىستەيتىن ۇلكەن قىزى گۇلبارشىن وسى شاراعا ۆاشينگتوننان ارنايى كەلىپتى. بىرنەشە جىل بۇرىن «حابار» تەلەارناسىندا تابىسپەن جۇرگەن «توعىسقان تاعدىرلار» اتتى تەلەحيكايا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى, كىشى قىزى ايبارشانىڭ اكەسى تۋرالى تۇسىرگەن دەرەكتى ءفيلمى تانىستىرىلدى.
تاعى دا م.ماعاۋينگە جۇگىنسەك, بولاشاق عالىمنىڭ اكەسى بوجەي مىڭعات ۇلى ءحىح عاسىر سوڭىندا تومسك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دارىگەرلىك ينستيتۋتىن بىتىرگەن, كوزى اشىق زيالىلارىمىزدىڭ ءبىرى. ابايدى ەمدەگەن! الاش ارىستارى ءاليحان, مىرجاقىپتارمەن سىيلاس بولعان. اقىرى 30-جىلى كامپەسكەگە ءىلىنىپ, تۇرمەگە قامالعان, كەيىننەن قايتىس بولعان. بۇل كەزدە مۇراتبەك ساراتوۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جۇرەدى. اۋەلدە باستاۋىش ءبىلىم الىپ, سودان سوڭ سەمەيدەگى مۇعالىمدەر سەمينارياسىن بىتىرگەن. از عانا ۋاقىت قارقارالىدا ۇستازدىق ەتكەن. وسى شامادا قازاق ءان-كۇيلەرىن جيناۋشى اتاقتى زاتاەۆيچپەن جۇزدەسەدى. دەگدار عۇلامانىڭ مۇراتبەك بوجەەۆ تۋرالى ايتقان: «جىگەرلى, پاراساتتى جاس جىگىت ماعان كوپ كومەك كورسەتتى, بۇل ىسكە تانىستارىن, شاكىرتتەرىن دە جۇمىلدىردى», دەگەن ءىلتيپاتتى ءسوزى ساقتالعان.
ادەبيەت تاريحىنىڭ بىلگىرى تۋرالى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى ابايتانۋ جانە جاڭا ءداۋىر ادەبيەتى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سەرىكقازى قوراباي مازمۇندى بايانداما جاسادى. ساراتوۆتان سوڭ مۇراتبەك بوجەەۆ موسكۆانىڭ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن, سونداعى تاريح, فيلوسوفيا جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن ءتامامدايدى. سوندا ي.گونچاروۆتىڭ «وبلوموۆ» رومانى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعايىن دەپ تۇرعان جەرىنەن وقىمىستى ماماندار جەتپەي جاتىر دەگەن شۇعىل تالاپپەن قازاقستانعا, الماتىعا قايتارىلادى. قازپي مەن قازاق ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇستازدىق ەتە ءجۇرىپ, مۇحتار اۋەزوۆپەن بىرگە ابايدىڭ 1940 جىلى شىققان ەكى تومدىق شىعارمالار جيناعىن دايىنداۋعا قاتىسادى.
1942 جىلى جاس عالىم تاعى دا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋ قارساڭىندا جالامەن جازىقسىز ايىپتالىپ, ۇزاق جىلدار ستاليندىك لاگەردە قاماۋدا بولادى. تالقىعا مويىماعان, رۋحىن جوعالتپاعان قايسار عالىم ايداۋدان كەلە سالا عىلىم جولىنا قايتا تۇسەدى. بۇرىنعى ءوز شاكىرتى قاجىم جۇماليەۆ اكادەميك بولىپ جۇرگەندە, بۇل كىشى عىلىمي قىزمەتكەر ەدى. سوعان قاراماستان, ادەبيەتتانۋ ىسىندە ۇلان-عايىر ءىس تىندىرادى. م.اۋەزوۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولادى, كەيىن ۇلى جازۋشىنىڭ 12 تومدىق شىعارمالار جيناعىن دايىنداپ, عىلىمي تۇسىنىكتەرىن جازۋعا قاتىسادى. سودان 1980 جىلى اقتىق دەمى بىتكەنشە م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا ەڭبەك ەتەدى. قاجىماي-تالماي كانديداتتىعىن دا, ءتۇرلى قيىنشىلىقتارمەن دوكتورلىعىن دا قورعايدى.
عالىمنىڭ اراب ارپىمەن جازىلعان قولجازبالارىن اينالىمعا قوسۋدا ۇلكەن جۇمىستار ءجۇرگىزگەنى, بۇقار جىراۋ, مۇرات, شورتانباي, شاكارىم, ءماشھۇر ءجۇسىپ, م.قالتاەۆ, ن.ناۋشاباەۆ سياقتى بۇرىن ايتىلماي كەلگەن اقىندار ەسىمىن اشقانى, ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ شىعارمالارىن باسپاعا دايىنداعانى, ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەرىمەن قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىن بايىتقانى وسى كەشتە جوعارى باعالاندى. م.بوجەەۆ اباي شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى بولىپ, ابايدىڭ اقىندىق اينالاسى تۋرالى العاش ىرگەلى ەڭبەك جازعان. سونداي-اق «ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باس كەزىندەگى قازاق ادەبيەتى دامۋىنىڭ يدەيالىق-كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرى» تاقىرىبىنداعى دوكتورلىق مونوگرافياسى اسا قۇندى ەڭبەك بولىپ تابىلادى. عالىمنىڭ وسىنداي مۇرالارى كەلەشەكتە جارىق كورۋگە, تاۋەلسىز ەلدىڭ ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا الدە دە بولسا قىزمەت ەتۋگە سۇرانعانداي.
ونەر قايراتكەرى بەكەن جىلىسباەۆ, ساتيريك اقىن مىڭباي ءراش, ادەبيەت اقساقالى تۇرسىنبەك كاكىشەۆ جانە ت.ب. قايسار دارىن مۇراتبەك بوجەەۆ تۋرالى ەستەلىك اڭگىمەلەرىن ايتىپ, ونىڭ ەلەۋلى شىعارماشىلىعى حاقىنداعى پايىمدى ويلارىن ورتاعا سالدى.
«ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا ەلەۋلى ءىز قالدىرعان مۇراتبەك بوجەەۆ سياقتى زيالى تۇلعانى ءبىلىپ-باعالاعانىمىز ءجون. بۇل ەڭ الدىمەن حالقىمىز ءۇشىن, كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن قاجەت» دەگەن بايانداماشى سەرىكقازى قوراباي ويىن ءبىز دە قۇبا-قۇپ كوردىك.
قورعانبەك امانجول.
–––––––––––––
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.
الماتى.