تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تۋعان جەرىندە

ەجەلدەن ەركىندىكتى سۇيگەن ەرجۇرەك, ەرىك-جىگەرى مىقتى, قاجىر-قايراتتى باتىر بابالارىمىز الىپ ايماق, ۇلى دالا ءتوسىن ءدۇبىرلى كۇيگە بولەگەنى, تياناقتى تىرلىك كەشكەنى بەلگىلى. الايدا, كەيىننەن ءتۇرلى تاريحي جاعدايلارعا بايلانىستى وزگە ەلدىڭ قاناتىنىڭ استىنا كىرسە دە, ۇزاق ۋاقىت بوداندىقتان بوستاندىققا تالماي ۇمتىلىپ, تاباندى  كۇرەستى. اقىرى ازاتتىقتىڭ اق تاڭى ارايلاپ اتىپ, ەگەمەن ەل اتاندىق. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ: «مەن ءوز حالقىمنىڭ جو­لىندا باسىمدى بايگەگە تىككەن ادام­مىن. ماعان ارى ءۇشىن جانىن ساداعا ەتەتىن وسىنداي تەكتى حا­لىق­قا, مەنى ۇلىم دەپ توبەسىنە كوتەرگەن حالىققا, ارعى-بەرگىدەگى قازاق بالاسىنىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ بۇ­يىرماعان باقىتتى – تولىققاندى, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدىڭ باسىن­دا بولۋ باقىتىن بۇيىرتقان حا­لىققا قىزمەت ەتۋدەن ارتىق ەشتە­ڭەنىڭ كەرەگى جوق, وسى جولدا مەن بويىمداعى بار قايرات-قابى­لەتىم­دى, ءبىلىم-بىلىگىمدى اياماي جۇمساي­مىن, قانداي تاۋەكەلگە دە بارا­مىن», دەگەن ءسوزى ءدال بۇگىنگى كۇنى تولىقتاي جۇزەگە اسقانىنا كوز جەت­كىزگەندە ەرىكسىز باس يەسىڭ. بارشا قازاقستاندىقتار ءۇشىن بۇل ماڭگى ەستە ۇستايتىن, ونەگە تۇتا­تىن قاعيدا بولۋ قاجەت. ەلىڭدى وسى­لاي سۇيگەندە عانا ونىڭ ەرتە­ڭىنە كەمەل قادام جاسالادى. ءسويتىپ, تاۋەلسىزدىك تۋىن كو­تەر­گەنىمىزگە, مىنە, 20 جىلعا جۋ­ىق­تادى. تاۋەلسىزدىك قازاق حال­قى­نىڭ ولگەنىن ءتىرىلتىپ, وشكەنىن جان­دىردى. وركەنىن ءوسىرىپ, ءورىسىن كەڭەيتتى. ەركىن تىنىس العان ەگەمەن ەلىمىز مەملەكەتتىك ىستەرىن جالتاقتاماي, جاسقانباي دەربەس شەشەتىن بولدى. قوعام جاڭاردى, جاڭعىردى. اسىرەسە, سانامىزداعى  سىلكىنىس, جاڭارۋدىڭ ءجونى ءتىپتى ەرەكشە. ورتاق وتان – قازاقستانعا دەگەن ماقتانىش سەزىمى كەۋدە كەرنەپ, جۇرەگىمىزگە وتتاي ىستىق سەزىم ورنىقتى.  سانداعان ۇلت پەن ۇلىس مەكەندەيتىن تۋعان  رەس­پۋب­لي­كامىزدا تۇماداي تۇنعان بەرەكە-بىرلىك پەن تاتۋلىق, تۇراق­تى­لىق,  تىنىشتىق كوكتەگەن ساياسي جۇيەمىز ومىرشەڭدىگىن كورسەتىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاتتى ءدامىن تاتتىق. كەمەل كەلەشەككە سەرگەك سەنىممەن, ۇلكەن ۇمىتپەن قاراپ, بولا­شاقتى پاراساتتى تۇردە پايىمداپ وتىرمىز. ويتكەنى, ماقساتىمىز ايقىن, انىق. ءيا, ءتاۋ ەتەر ءتا­ۋەلسىزدىگىمىزبەن بىرگە جەرىمىز بەن ەلىمىزگە ۇلى  وزگەرىستەر كەلدى. ءومىر كوشىنە جەدەل ىلەسىپ, وركەنيەت بيىگىنە باتىل بەت العان قازاقستانداعى  تاۋەلسىزدىك جىل­دا­رىنداعى بارلىق ءورىستى, وركەندى ىستەردىڭ  باسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز, ۇلت  كوشباسشىسى, ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇر. تاۋەل­سىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى قي­ىن­دىقتاردى جويىپ, بايىپتى باسشى­لىعىمەن دۇنيەجۇزىلىك قو­عام­داس­تىقتان ءوز ورنىن ويىپ تۇ­رىپ العان, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇر­عان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا تاعى دا تاريحتىڭ تاڭ­داۋى ءتۇستى. بۇل تاياۋدا عانا وتكەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ. ەلباسىنىڭ ايقىن جەڭىسكە جەتكەنىنە بۇكىل قازاقستاندىقتار عانا ەمەس, سىرت جاقتاعى تىلەكتەس, نيەتتەس دوس­تارىمىز دا شىن ريزا. اسىرەسە, تۋ­عان وڭىرىندەگى جەرلەستەرىنىڭ قۋا­نى­شى, ءتىپتى, بولەك, ايرىقشا. ويتكەنى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قا­سيەتتى قارا­ساي جەرىندە ومىرگە كەلگەن, ءبىلىم الىپ, بيىككە بەتتەگەن تۇلعا. اسقاق الاتاۋ باۋرايىنداعى ۇشقوڭىر ەتەگىندە دۇنيە ەسىگىن ەركەلەي اشقان پرەزيدەنتىمىز ءبۇ­گىندە ايداي الەمدى اۋزىنا قارات­قان سۇڭعىلا, سالماقتى ساياساتكەر, كەمەڭگەر دە  كورەگەن كوشباسشى, دارا دا, دانا ەلباسى, رۋحى مىقتى تۇلعا  بولىپ قالىپتاستى. باسقا دا ەرەن ەڭبەگىن, ادامي اسىل  قاسيەتتەرىن جاقسى  بىلەتىن حالقى­مىزدىڭ قالاۋى تاعى دا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز بولعانى اسا تاڭدان­دىرمايدى. قاراسايلىقتار دا تاعدىرشەشتى  سايلاۋعا ءبىر كىسىدەي بەلسەنە قاتى­سىپ, وسى ولكەدەن تۇلەپ ۇشقان تۇ­عىرى بيىك تۇلعامىزدى جاقتاپ, داۋىس بەردى. سايلاۋ  قارساڭىندا اۋدان مەكتەپتەرىندە جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا وتان­شىلدىق  سەزىمىن قالىپتاس­تى­رۋ, ولار­دى ەلى مەن جەرىن سۇيۋگە باۋلۋ ماق­ساتىندا كوپتەگەن ءىس-شارالار ۇيىم­داستىرىلدى. ماسە­لەن, «ءبىزدىڭ ءبىر عانا كوشباسشىمىز بار, ول – نۇرسۇلتان نازارباەۆ», «تاۋەلسىزدىك جانە ەل­باسى» اتتى فورۋمدار مەن «سايلاۋ وتكىزۋ قا­جەت پە؟», «داۋىس بەرۋ – ازاماتتىق پارىز» اتتى پىكىرتالاستار, «ءبىز ەلباسىن قولدايمىز!», «تۇڭ­عىش پرەزيدەنت», «ءبىز ەلبا­سى­مەن بىرگەمىز!» تاقى­رىپتارىندا سى­نىپ  سا­عات­تارى ءوت­كى­زىلىپ, «مەنىڭ وت­باسىم­نىڭ تاڭداۋى» دەگەن تاقى­رىپتا شىعارما جازىلدى. ەلباسى بىتىرگەن اباي اتىن­داعى مەكتەپ-گيمنازيادا «ءبىز پرەزيدەنتتى ماق­تان تۇتامىز جانە  قولداپ داۋىس بەرەمىز!»  اتتى پەداگوگيكالىق ۇجىم مەن وقۋ­شى­لاردىڭ, جاستار­دىڭ قاتىسۋى­مەن اكتسيا ءوتىپ, وندا نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ ۇستازى سەيىتحان يساەۆ پەن  سىنىپتاستارى ونەگەلى ەستەلىكتەر ايت­تى. سونداي-اق,  مەكتەپ  كىتاپ­حا­نالارى «تاۋەلسىز  قازاقستانعا – 20 جىل»  تاقىرى­بىندا كورمەلەر ۇي­ىم­داس­تى­رىپ, «ۇلتارالىق كەلىسىم – قازاق­ستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن  دا­مۋى­نىڭ كەپىلى» اتتى  دوڭگەلەك ۇستەل­دەر وتكىزدى. ب.ساپارالىنىڭ «پرەزي­دەنت­تىڭ با­لا­لىق شاعى», ا.كوسە­موۆانىڭ «مەنىڭ  پرەزيدەنتىم» كىتاپ­تارى بويىنشا وقىرمان­دار كونفە­رەنتسيا­سى, «ءبىزدىڭ ەل وسىن­داي», «ەلىم دەپ سوققان ءجۇ­رەگى», «ءان-جىرىم ساعان, تۋعان ەل!» اتتى پاتريوتتىق اندەر بايقاۋى جاس بۋىنعا ءنار بەرگەنىن ايتقان ءجون. اۋدان ورتالىعىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى دە قاراسايلىقتار مەن  قوناقتار كوپ باس  سۇعاتىن ءما­دەني ورىن. بۇل جەردەن ەلباسىنىڭ ءومىرى مەن  قىزمەتى تۋرالى وتە مول ماعلۇمات الۋعا بولادى. مۇندا ەل­باسىنىڭ وسكەن-ونگەن ورتاسى, وتبا­سى, بالالىق شاعى, مەكتەپتەگى وقۋى, ەڭبەك جولى, مەملەكەتتىك قىزمەتى جايىندا كىتاپتار, گازەت ماتەريالدارى سۋرەتتەر, ءارتۇرلى قۇجاتتار جيناقتالعان. سونداي-اق, سانداعان قۇندى ءجادى­گەرلەر دە ورىن العان. بۇگىندە ەلباسىنىڭ كىندىك قانى تامعان 257 مىڭنان استام حالقى بار, 30-دان اسا ەتنوس وكىلدەرى مەكەندەيتىن قاراساي اۋدانى رەس­پۋبلي­كاداعى  الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق دامۋى جاعىنان الدىڭعى ورىنداردا كەلە جاتقان اۋداندار قا­تارىندا. ءاردايىم جۇمىس بارى­سىندا: «بۇل – تۇڭعىش پرەزيدەنت­تىڭ تۋعان  جەرى. ەندەشە, ەشقاشان ارتتا قالماۋىمىز كەرەك!» دەپ ءوزىمىزدى-ءوزىمىز قامشىلاپ, جاقسى باستامالارعا تالپىنىپ وتىرامىز. ونىڭ ۇستىنە الاتاۋ الابىنداعى ەر  كوڭىلدى, اق جۇرەكتى, ەڭبەكتى سۇيەتىن وسى ايماق حالقىنىڭ ءوزى ەلبا­سىمەن جەرلەس بولعانىن ماقتان تۇتادى. ۇنەمى ۇلكەن ءىس اتقارىپ, ۇلگىلى جۇرۋگە كۇش  سالادى. تابيعاتى تاماشا, جاسىل جەلەگى مول,  اۋاسى تازا تاۋلى وڭىردە مال اسىراپ, ەگىن مەن باۋ-باقشا, كوك­ونىس ءوسىرىپ وتىرعان, زامان تالا­بىنا ساي شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن, كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلدانىپ, شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ جۇرگەن قارا­ساي­لىقتاردىڭ دا ەل ەرتەڭىنە ەش الاڭى جوق. سەبەبى, قازىرگى قازاق­ستان ىرگەسى مىقتى, كەرەگەسى كەڭ,  شاڭىراعى بيىك, ءوسىپ-وركەندەگەن, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن, تۇراقتىلىق, تاتۋلىق, تىنىشتىق  سالتانات قۇرعان مەملەكەت. ويتكەنى, ونىڭ باسىندا جۇرەگى حالقىم دەپ سوققان, كوڭىلى كەڭ, ەڭبەگى ەلىنە ارنالعان, ءومىرى ونەگەلى ۇلت كوش­باسشىسى تۇر. اۋداندا اتقارىلعان اۋقىمدى جۇمىستار تۋرالى ايتساق, الدىمەن ونەركاسىپكە توقتالعان ءجون. مۇندا 7200 ادام جۇمىس ىستەيتىن 25 ءىرى كاسىپورىن بار. 2010 جىلى 5 جاڭا ءوندىرىس ورنى ىسكە قوسىلدى. سونى­مەن قاتار, حالىق 77 وڭدەۋشى كا­سىپورىننىڭ ءونىمىن دە پايدالا­نادى. جالپى, وتكەن جىلى 88,3 ملرد. تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ءونىمى ءوندىرىلدى, 2009  جىلى بۇل كورسەت­كىش 70,7 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان ەدى. قازىرگى باستى مىندەتىمىز, ەلباسى جولداۋىندا ايتىلعان, جەدەلدەتىلگەن ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ ارقى­لى ۇدەمەلى يننوۆاتسيالىق-يندۋس­تريالاندىرۋ باعدارلاماسى بويىن­شا ءتيىمدى جۇمىستار اتقارۋ. اۋداندا 5 مەملەكەتتىك اۋىل شا­رۋاشىلىعى كاسىپورنى, 19 كووپەراتيۆ جانە 5335 شارۋا قوجالىعىندا 22 مىڭنان استام ادام ەڭبەك ەتۋدە. جالپى الاڭى 52,7 مىڭ شارشى مەترلىك 68 جىلىجايدا كوكونىس وسىرىلەدى. اۋدان ەت, ءسۇت, جۇمىرت­قامەن ءوز حالقىن ءوزى تولىق قامتا­ماسىز ەتەدى. 2010 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جالپى كولەمى 20,750 ملرد. تەڭگەنى قۇرا­عانىن دا اتاپ ايتقانىمىز  دۇرىس. ال, بۇل كورسەتكىشتى ۇستىمىزدەگى جىلى 1,5 ملرد. تەڭگەگە ءوسىرۋدى مەجەلەپ وتىرمىز. ەل ەكونوميكاسىندا كاسىپكەرلىك­تىڭ دە ۇلەسى مول بولۋى زاڭدىلىق. سوندىقتان اۋداندا بۇل باعىتتا دا ءبىراز وڭدى جۇمىستار اتقارىلۋدا. بىزدە 1943 شاعىن بيزنەس نىسانى تىركەلگەن, 6715 جەكە كاسىپكەر جۇ­مىس ىستەيدى. وتكەن جىلى وسى سالادا 23,2 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپ, تۇتىنۋشىعا ءمىنسىز قىز­مەت كورسەتىلدى. ال, بولشەك ساۋدا تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 21 ملرد. تەڭگەگە جەتتى. «بيزنەستىڭ جول  كارتاسى – 2020» باعدارلاماسى بويىنشا 2010 جىلى قۇنى 1,3 ملرد. تەڭگەنى  قۇراي­تىن 3 وندىرىستىك جوبا ماقۇل­دانسا, بيىل كاسىپكەرلىك سالاسىندا 24,2 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. اۋداندا قۇرىلىس سالاسى دا ايتارلىقتاي دامىعان. وتكەن جىلى اۋداندىق پروكۋراتۋرا مەن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ جاڭا  عيماراتتارى سالىندى. اسىرەسە, «2008-2010 جىلدارعا ارنالعان مەم­لەكەتتىك «تۇرعىن ءۇي» باعدار­لاماسى»  اياسىندا جاقسى ىستەردىڭ تياناعى كەلتىرىلدى. جالپى اۋدان بويىنشا 9244 شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, باعدارلاما تولىق ورىندالدى. ماسەلەن, قاس­كەلەڭ قالاسىنداعى «التىن اۋىل»  ىقشام اۋدانىندا وسى مەرزىم ىشىندە 6 كوپ پاتەرلى تۇرعىن ءۇي سا­لىندى. ولارداعى 233 پاتەر  يپوتەكالىق, 64 پاتەر جالعا بەرۋ جۇيەسى بويىنشا بەرىلدى. اۋداندا نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيا سالۋدان دا, بيۋدجەتكە سالىق تۇسىرۋدەن دە ءاردايىم الدا كەلەمىز. وتكەن جىلى «جول كار­تاسى» باعدارلاماسى بويىنشا دا ناتيجەلى ىستەر اتقارىلىپ, جۇمىس  ىزدەپ كەلۋشىلەردىڭ 99 پايىزى جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. جانە 631 جاڭا  جۇمىس ورنى قۇرىلدى, قوعامدىق جۇمىسقا 389 ادام, كا­سىبي وقۋعا 187 ادام  جىبەرىلىپ, ءومىر­دەن ءوز ورىندارىن تاپتى. 2007 جىلى باستاۋ العان «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلا­ماسىن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا دا كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. ماسەلەن, 2010 جىلى  كولاششى اۋى­لىندا 615,1 ملن. تەڭگەگە 300 ورىندىق مەكتەپ سالىنسا, قاسكەلەڭ قالاسىندا سمە­تالىق قۇنى 651,8 ملن. تەڭگە بولاتىن 320 ورىندىق بالاباقشا پايدالانۋعا بەرىلدى. سونىمەن قاتار, بىرنەشە ەلدى مەكەندە بۇرىنعىلارى جوندەلىپ, جاڭالارى اشىلدى. قاراسايلىقتاردىڭ مادەنيەت پەن  سپورت سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى دە  اتاپ ايتارلىقتاي. سوڭعى كەزدەرى ەلىمىزدە اۋىلدى دامىتۋ, اۋىل­دىق جەرلەردى كوركەيتۋ, كوتەرۋ  ماسەلەسى ءجىتى قولعا  الىنۋىنا باي­لانىستى, بۇل باعىتتا ءبىراز جۇمىس بار. اتاپ ايتقاندا, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» اتتى باستاما بويىنشا 2010 جىلى 34 جاس مامان (4 دەنساۋلىق ساقتاۋ, 29 ءبىلىم بەرۋ, 1 مادەنيەت) اۋىلعا جىبەرىلىپ, ولارعا كوتەرمە جاردەماقى بەرىلدى. ال, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قازىرگى كەزىنە دەيىن ونداعان جاس مامان وسىنداي جاردەماقىعا يە بولىپ وتىر. ايتا بەرسەك, قازاقتىڭ قىدىر قونىپ, قۇت دارىعان, بەرەكەلى, ىرى­سى مول, كيەلى دە قاسيەتتى جەرىنىڭ ءبىرى – قاراساي اۋدانىندا باسقا دا ەل يگىلىگى ءۇشىن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جۇيەلى جۇمىستار, تياناقتى تىرلىك, بايىپتى باعدارلامالار از ەمەس. ءبىر انىعى ەلباسىنىڭ تۋعان, وسكەن-ونگەن ءوڭىرىن­دەگى وركەندى, ءورىس­تى ىستەردى الدا دا جالعاستىرا بەرەتىن  بولامىز. ءسوزىمدى قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ۇلى اقىنى مۇقاعالي ما­قاتاەۆتىڭ: ءبارى دە, وتان, سەن ءۇشىن! ماۋەلەپ تۇرعان جەمىسىم, ەسەلەپ جاتقان جەڭىسىم – ءبارى دە, وتان, سەن ءۇشىن! – دەگەن جىر شۋماعىمەن اياق­تاعىم كەلدى. ءدال وسى ولەڭ «قا­زاقستان» اتتى الىپ كەمەنى بايىپ­تى باسقارىپ, ونى عالامدىق عالا­مات مۇحيت توسىمەن نۇرلى بولاشاق­قا, كەمەل كەلەشەككە, كورىكتى كوكجيەككە قاراي ەركىن ءجۇزدىرىپ بارا جاتقان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ارمان-اڭ­سارىن, ءۇمىت-سەنىمىن, ماقسات-ءمۇد­دەسىن ايقىن انىقتاپ, كورسەتەتىنى داۋسىز. ءلاززات تۇرلاشوۆ, قاراساي اۋدانىنىڭ اكىمى. الماتى وبلىسى.