تامىرى تەرەڭ اعاش بيىك وسەدى...

جاقىندا عانا ءبىر سايتتا جا­­ريالانعان جاس رەجيسسەردىڭ سۇحبا­تىنان «كينوداعى ۇلتتىق يدەياعا كەلەر بولساق, بالكىم, كينودا ۇلت جوق دەگەن پىكىرمەن كەلىسەمىن. ويتكەنى, جالپى, بارشا ادامداردىڭ قۋانىشى دا ءبىر, قايعىسى دا ءبىر» دەگەن پىكىرىنە كۋا بولدىق. بۇل رەجيسسەر – جاس تا بولسا, ءبىر-ەكى فيلمىمەن كوزگە ءتۇسىپ, فەستيۆالدەردە جۇلدەگە يە بولىپ جۇرگەن, بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن بولاشاق كينەماتوگرافيستەردىڭ ءبىرى. ايتاتىن ويى بار, وزىندىك قولتاڭباسى دا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان جاس دارىن. بىراق جاڭاعى سۇحباتتاعى پىكىرى تىكسىنتىپ قويعانى راس. جالپى, جاس (ستۋدەنت­تەردىڭ دە), ءتىپتى, تاجىريبەلى دەگەن كەيبىر كينەماتوگرافيستەردىڭ اراسى­نان وسى پىكىر سوڭعى كەزدەرى ءجيى ەستىلە باستادى. شىنىندا دا, قازاق كينوسىنا «كينودا ۇلت جوق» دەيتىن جاس ۇرپاقتىڭ كەلە جاتقانى (نەمەسە كەلىپ ۇلگەرگەنى, مۇمكىن بۇرىندا دا بولعان, بىراق اشىق ايتىلمادى) بۇلدىراعان ساعىم با, الدە شىندىق پا؟ ەگەر راس بولسا, مۇنداي پىكىردەگى جاستاردىڭ فيلمدەرىنەن بولاشاقتا نە كۇتۋىمىزگە بولادى؟ ەگەر ول فيلمدەردە ۇلت بولماسا, وندا ولاردىڭ ەكراندىق دۇنيەلەرىن قازاق كينوسىنىڭ شىعارماسى دەي الامىز با؟ ويتكەنى, ۇلتى جوق ءفيلمدى ناقتى ءبىر ۇلتتىڭ كينوسىنا قالاي ەنگىزەمىز؟ الدە ول مىندەتتى ەمەس پە؟ مۇمكىن, ول فيلمدەردى الەم كينوسىنىڭ شىعارماسى دەرمىز؟ ولاي دەۋگە دە بولار ەدى, بىراق الەم كينوسىنىڭ جاۋھارىنا اينالعان بارلىق شىعارمالاردا مىندەت­تى تۇردە اۆتورى باسقانىڭ ەمەس, ءوز حالقى­نىڭ ءومىرىن بەينەلەيدى. فەلليني, انتونيوني, ءپازولينيدىڭ فيلمدەرىن يتاليالىقتارسىز, كۋروساۆا, ودزۋ, كيتانونىڭ فيلمدەرىن جاپوندارسىز, شابرول, تريۋففونىڭ فيلمدەرىن فرانتسۋزدارسىز, شۋكشيننىڭ, تاركوۆسكيدىڭ فيلمدەرىن ورىستارسىز ت.ب. ەلەستەتۋ مۇم­كىن ەمەس. الىسقا بارماي-اق, شاكەن ايمانوۆ, ابدوللا قارساقباەۆ, ءماجيت بەگالين, سۇلتان قوجىقوۆ, دارە­جان ومىرباەۆ, سەرىك اپرىموۆ, ت.ب. فيلم­دەرىنە نازار اۋدارساق تا جەتكىلىكتى. جالپى, الەم كينوسىنىڭ كەز كەلگەن ۇزدىك شىعارماسى, ەڭ الدىمەن, ءوز ەلىنىڭ, حالقىنىڭ ەكراندىق پورترەتىن جاسادى. سونان سوڭ عانا الەمدىك ونەردىڭ ءىنجۋ-مارجانىنا اينالدى. ءتىپتى, بۇگىنگى امەريكا كينوسىنىڭ (اۆتورلىق) ەڭ وزىق وكىلى دجيم دجارمۋشتىڭ جاقىندا عانا تۇسىرگەن «پاتەرسون» ءفيلمى دە ءوز ەلىنىڭ شاعىن ءبىر قالاسى, ونداعى قاراپايىم اۆتوبۋس جۇرگىزۋشى, سول ارقىلى قالانىڭ تاريحىن كورسەتتى ەمەس پە؟ دجارمۋش تا الەمدىك دەڭگەيدەگى رەجيسسەر. نەگە ونىڭ فيلمدەرى الەمنىڭ ەكىنشى ءبىر تۇكپىرىندەگى ءبىزدى اسەرلەندىرەدى, تولعانتادى, وي سالادى. دۇرىس. ادامي سەزىم ۇلت, حالىق تاڭدامايدى. ول بارىنە ورتاق. بىراق, دجارمۋش سول سەزىمدى ءوزىنىڭ وتانداستارىن, ولاردىڭ ءومىرىن, ىشكى كوڭىل كۇيىن, باسىنان وتكەرگەن وقيعاسىن, ت.ب. كورسەتۋ ارقىلى تۋدىرىپ وتىر ەمەس پە. فەلليني دە, تاركوۆسكي دە, شۋكشين دە سولاي. الەمنىڭ كەز كەلگەن تۇكپىرىنە تانىس كۋستۋريتسانىڭ دا فيلمدەرىنىڭ ەرەكشەلىگى ءدال وسىلاي. يۋگوسلاۆيانىڭ, ونىڭ حالقىنىڭ تاعدىرىن, تاريحىن بىلگىڭىز كەلسە, سول كۋستۋريتسانىڭ العاشقى فيلمىنەن باس­تاپ, كەشەگى تۇسىرگەن فيلمىنە دەيىن الىپ قاراڭىز. جاڭاعى سۇراقتىڭ جاۋابىن مىندەتتى تۇردە تابا الاسىز. نەمەسە كەشە عانا «بەرلينالە» حالىقارالىق كينوفەستيۆالىندە «ۇزدىك رەجيسسۋراسى ءۇشىن» جۇلدەسىن يەلەنگەن فينليانديا كينوسىنىڭ كلاسسيگى اكي كاۋريسمياكيدىڭ فيلمدەرىنە نازار اۋدارىڭىز. ول جەردە دە باسقا ەمەس, فين حالقىنىڭ وكىلدەرىنىڭ تاعدىرىن كورەسىز. كەيىپكەرلەرىن باسقامەن شاتاستىرا المايسىز. سوندىقتان, «كينودا ۇلت جوق» دەگەن پىكىردى ۇستانىپ جۇرگەن قازاق كينەماتوگرافيستەرى (اسىرەسە, جاستار) ءۇشىن وسى اتالىپ وتكەن (اتالماعان تاعى باسقا الەم كينوسىنىڭ ەڭ بەلگىلى وكىلدەرىنىڭ) رەجيسسەرلەردىڭ شىعارماشىلىعىنا تاعى ءبىر رەت ءمان بەرىپ, زەردەلەسە ارتىق بولماس ەدى. جاس رەجيسسەر «بارلىق ادامنىڭ قۋانىشى دا ءبىر, قايعىسى دا ءبىر» دەپ دۇرىس ايتىپ وتىر. بىراق, سول سەزىمنىڭ ءوزى ءاربىر حالىقتىڭ ەتنيكالىق جادىندا, تۇپكى ساناسىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ۇلتتىق بولمىسىنا ساي سىرت دۇنيەگە پاش ەتىلەدى ەمەس پە؟ بۇل جوعارىدا اتالىپ وتكەن بارلىق كينەماتوگرافيستەردىڭ شىعارمالارىنا ءتان قاسيەت. ويتكەنى, ەڭ الدىمەن, ولار ءوز ۇلتىنىڭ وكىلدەرى, سوندىقتان دا, ولاردىڭ كەز كەلگەن شىعارماسىندا سول ۇلتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك بار. ءتىپتى, ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامدى, جۇيەنى سىناپ-مىنەسە دە ءتۇپ-تامىرىنان باس تارتپايدى. جالپى, بۇل بارلىق ءىرى سۋرەتكەرگە ءتان قاسيەت قوي. ارينە, ۋاقىت وتكەن سايىن ۇلتتىڭ بولمىسى دا وزگەرەدى. جاڭا ۋاقىتپەن بىرگە, سىرتقى-ىشكى ەكونوميكالىق, مورالدىق, پسيحولوگيالىق, اقپاراتتىق ت.ب. جاعدايلار اسەرىنىڭ سالدارىنان كەيبىر ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا جارىقشاق ءتۇسۋى مۇمكىن. ونەر مەن ادەبيەتتىڭ دە ايتۋى, كورسەتۋى ءتيىس وسىنداي ماسەلەلەر عوي. مۇنداي جاعدايدا, ۇلتتىق تامىرى بار فيلم عانا, ەڭ الدىمەن, سول ۇلتتىڭ, سونان سوڭ عانا ادامزاتتىڭ رۋحانياتىنا قىزمەت ەتەرى ءسوزسىز. ەڭ قورقىنىشتىسى – سول تامىردان سانالى تۇردە باس تارتۋ. تامىرى تەرەڭ بولعان سايىن, اعاشى دا بيىك وسەدى... نازيرا راحمانقىزى, كينوتانۋشى, ونەرتانۋ كانديداتى