جۇلدىزدى جول بايقوڭىردان باستالدى

بۇگىن – دۇنيەجۇزىلىك كوسموناۆتيكا جانە اۆياتسيا كۇنى سانالى ادام بالاسى اسپاندا قا­لىق­تاپ ۇشۋدى باعزى زاماننان ارمان ەتتى. اۋەلدە ەكى قولىنا جاساندى قانات بايلاپ الىپ, ءۇي توبەسى مەن بيىك جارقا­باق­تاردان تومەن قاراي سەكىرە قالىقتاۋعا تالپىندى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ول ارەكەتتەرىنەن ناتيجە شىقپادى. سودان كەيىن ادام اۋە شارىن ويلاپ تاپتى. ودان كەيىن ادامدى شىنىمەن-اق اس­پان­عا ۇشىرا الاتىن اۋە كەمەسىن جاسادى. بىراق جەر اتموسفەراسىن تومەنگە تاستاپ, عالام كەڭىستىگىنە ۇشىپ شىعۋعا بۇل ارەكەت تە از بولدى. ال كەيىنىرەك جەردىڭ تار­تىلىس ءورىسىن جەڭىپ شىعاتىن زىمى­ران جاسالعان كەزدە, ونىڭ ۇشىپ شى­عۋى­نا مۇمكىندىك تۋدىراتىن جەر تاڭداۋ قاجەت­تىلىگى تۋىندادى. وسىلايشا عارىش ايلاعى نەمەسە كوسمودروم دەگەن ۇعىم پايدا بولدى. «كوسمودروم» گرەك ءسوزى. ول قازاق­شا­لاعاندا «زىمىراي قوزعالىپ, عارىشقا ۇشىپ شىعاتىن جەر» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. ال ونداي جىلدام قوزعالىستى قان­داي جەردەن جۇزەگە اسىرۋ كەرەك؟ عا­لىمدار مەن قۇراستىرۋشىلاردىڭ ال­دىن­دا وسىنداي سۇراق تۇردى. ونداي الاڭ جاساۋعا بىرنەشە جەر ۇسىنىلدى. قوي­ىل­عان تالاپ بويىنشا, عارىش كەمەسى ات­تا­نا­تىن الاڭ مەيلىنشە تەگىس, كۇن رايى كوبىنە اشىق, كليماتى جۇمساق جەر بولۋى ءتيىستى. ەگەر عارىشايلاق جەر ەك­ۆا­تورىنا جاقىن ماڭعا ورنا­لاسقان بولسا, زىمىراندى عارىش كەڭىس­تىگىنە ۇشىرىپ شىعارۋ ءتيىمدى بولماق. ونىڭ ۇستىنە, زى­مىران شىعىسقا قاراي باعىت الا زى­مى­راي اسپانعا ۇشىپ بارىپ, جەر توڭىرەگىندەگى اينالىمجولعا شى­عۋى ءتيىستى. سوندا زىمى­ران­نىڭ ۇشۋ جىلدامدىعى جەردىڭ ءوز وسىنەن باتىستان شىعىسقا قاراي اي­نالۋىمەن استاسىپ, ۇشۋ جە­ڭىل­دەيدى. وسى فاكتورلاردىڭ ءبا­رى­نىڭ سايكەس كەلۋى جەر شارى­مىز­داعى ادام بالاسىنىڭ جۇل­دىز­دارعا ۇشۋىنا ەڭ العاش جول اش­قان بايقوڭىردىڭ تۇساۋىن كەستى. بايقوڭىردىڭ ىرگەتاسى وتكەن عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارى­نىڭ اياعى مەن ەلۋىنشى جىل­دارى­نىڭ باسىندا-اق قالاندى. كوپ ۋاقىت وتپەي عىلىمي-تەحني­كا­لىق ىزدەنىستەر قارقىن الدى. 1950 جىلدىڭ وزىندە-اق ادام با­لاسىنىڭ عارىشقا ۇشۋىنا جول اشقان ايگىلى عارىش ايلاعى بو­لىپ قالىپتاستى. ونىڭ تراسسا­سى مىڭداعان شاقىرىمعا سوزى­لىپ جاتىر. ونىڭ ءبىر شەتى سوناۋ تىنىق مۇحيتىنا بارىپ تىرەلەدى. تراسسانىڭ بويىنا بىرقاتار ولشەۋ-ەسەپتەۋ پۋنكتتەرى ورنا­لاسقان. اۋەلى زىمىراندار ۇشىپ شى­عاتىن بىرنەشە الاڭدار سا­لىن­دى. عارىش كەمەلەرىن قۇراس­تى­راتىن, سىناقتاردان وتكىزەتىن, عارىشقا اتتاندىراتىن كوپتەگەن كەشەندەر بار. ولارداعى كۇردەلى اۆتوماتتى جۇيەلەر ارقىلى عا­رىش كەمەلەرىنىڭ ۇشۋ تراەك­توريالارى ولشەنەدى, ۇشۋعا رۇق­سات بەرىلەدى, اۆتوماتتى عالام­شا­رارالىق كەمەلەردەن بەرىلگەن تەلەمەتريالىق اقپاراتتار كوم­پيۋ­تەرلەردە وڭدەلەدى. اۆتو­ماتتى جۇيەلەرمەن جابدىق­تال­عان كەشەندەردە كەمەلەر سىناق­تان ءوت­ك­ىزىلەدى, ولاردى باي­قو­ڭىر­­دان ۇشى­راتىن تاسىعىش زى­مى­ران­دارعا تىركەۋ, جانارماي قۇيۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلەدى. عالامشارارالىق كەمەلەردىڭ جەردەن اسپانعا قاراي تىك ۇشا­تىنى بەلگىلى. بۇل دا كەمەلەردى عارىشقا ۇشىرۋدىڭ ءبىر جەڭىل­دەتىلگەن امالى. عارىش كەمە­سى­نىڭ قابىرعاسى مۇمكىندىگىنشە جۇقا بولسا, سوعان ساي سالماعى دا مەيلىنشە ازايادى. عالام­شارارالىق كەمەلەردى عارىشقا قاراي تىك باعىتتا ۇشىرۋ ءادىسى بارلىق ءىرى ەلدەردە قابىلدانعان. ويتكەنى, وسىلاي تىك باعىتتا تەز ۇشقان مەزەتتە پايدا بولاتىن كەيىن سەرپۋدىڭ عالامات كۇشى كە­مەنىڭ وسىنە تۇسەدى دە, ونى تەح­نيكالىق اقاۋدان ساقتايدى. عا­لام­شارارالىق كەمەلەردى باس­قارۋ جۇيەسى ونىڭ كەنەتتەن سوعا جونەلگەن داۋىلدان قۇلاپ كەتپەۋىن قاداعالايدى. 1957 جىلعى 4 قازاندا ادامزات تاريحىندا ۇلى جاڭالىق بول­­دى. قازاقتىڭ وسى قاسيەتتى جەرى, «جەر كىندىگى» – باي­قو­ڭىر­داعى عارىش الاڭىنان جەردىڭ تۇڭعىش جاساندى سەرىگى عارىش كەڭىستىگىنە ۇشىپ شىعىپ, عارىش ءداۋىرىن اشتى. ودان كەيىن عارىشتىق بيولو­گيا­لىق زەرتتەۋلەر باستالىپ كەتتى. سول 1957 جىلعى 3 قاراشادا ىشىندە لايكا دەگەن يت وتىرعان ءبىرىنشى گەوفيزيكالىق زىمىران, 1960 جىلعى 19 تامىزدا ىشىنە سترەلكا مەن بەلكا دەگەن يتتەر مەن اتجالمان, تىشقان جانە ءجان­دىكتەر سالىنعان ەكىنشى كەمە سەرىگى, 1960 جىلعى جەل­توق­ساندا پچەلكا مەن مۋشكا دەگەن يتتەر مەن تىشقان, جاندىكتەر, ءوسىم­دىكتەر سالىنعان ءۇشىنشى كەمە-سەرىك, 1961 جىلعى 9 ناۋرىزدا چەرنۋشكا دەگەن يت پەن ادام قيمى­لىن كەلتىرەتىن مانەكەن, ءتورتىنشى كەمە سەرىگى جانە 1961 جىلعى 25 ناۋرىزدا ىشىندە زۆەزدوچكا دەگەن يت پەن ادام قيمىلىن كەلتىرەتىن مانەكەن بار بەسىنشى كەمە-سەرىك ۇشىرىلدى. وسىنداي ءساتتى دارىگەرلىك-بيو­لوگيالىق ەكسپەريمەنتتەردەن كەيىن عالىمدار مەن كەمە قۇراس­تىرۋ­شىلار ادام بالاسىنىڭ عا­رىش كەمەسىمەن جەر توڭىرەگىندەگى كەڭىس­تىككە ۇشىپ شىعۋىنا بولادى دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. كەمە قۇراس­تىرۋشىلار وسىدان كەيىن «ۆوستوك» دەلىنگەن كەمە-سەرىكتى ۇشۋعا دايىنداۋعا قىزۋ كىرىسىپ كەتتى. ول قانداي ەدى؟ كەمە-سەرىك ءتورت بۇيىرلىك بولىكتەن – ءبىرىنشى ساتىدان, ورتالىق بولىكتەن – ەكىنشى ساتىدان جانە ءۇشىنشى ساتىدان تۇردى. ونىڭ ۇزىنا بويى – 38, ديامەترى 10,3 مەتر بولاتىن. سال­ماعى 5 تونناداي ەدى. ءبىرىنشى سا­تى­سى قابىرعاسىنىڭ سىرت جاعىنا قۋاتتى قۇبىرلى قوزعالتقىش, كەمەنى قاجەتتى باعىتقا بۇرۋدى ءجۇ­زەگە اسىراتىن قوزعالتقىشتار, تۇ­زاق ءتارىزدى انتەننا قابىس­تىرىل­دى. سونداي-اق كۇنگە قاراپ باعىت تۇزەۋگە بولاتىن سەزگىشتەر, پنەۆ­مو­جۇيەلەردىڭ ەلەمەنتتەرى ورنا­لاس­تىرىلدى. ال جەرگە قونۋعا ار­نالعان بولىگىنىڭ سىرت قابىر­عاسىندا كابەل-ماچتا, تارتپا بەلبەۋلەر, دوڭگەلەك تەرەزەلەر – يلليۋميناتورلار, جەردەن نۇسقاۋ قابىلدايتىن راديوسىمدار بول­دى. جەرگە قونۋعا ارنالعان وسى بولىكتىڭ ىشكى جاعىندا عارىش­كەر­گە ىڭعايلى ءارى ونىڭ ومىرىنە كەزدەيسوق قاۋىپ تونگەندە كەمەدەن سىرتقا قاراي تەز اتىلا الىپ شىعاراتىن جۇيەلەرمەن جابدىق­تا­لعان كرەسلو بولدى. كرەسلوعا پاراشيۋت, ىشىندە عا­رىش­كەرگە قاجەتتى قوسىمشا وتتەگى بار ىدىس, عارىشكەر سكافاندرىن قاتتى ىستىقتان جەلدەتە سالقىن­دا­تاتىن جەلدەتكىش قوندىرعىسى, جەرگە حابار بەرۋگە جانە جەردەن حابار الۋعا ارنالعان بايلانىس قۇرالى, قاجەت جاعدايدا ءبىرىنشى كەزەكتە قول­دا­نىلاتىن قۇرالدار مەن ازىق-ءتۇ­لىك­تەر سالىنعان ىدىس­تار بەكىتىلدى. كرەسلونىڭ قارسى الدىنداعى قابىرعادا كەمەنىڭ ۇشۋ جاعدا­يىن, اۆتوماتتى جۇيەلەرىنىڭ جۇ­مى­سىن قاداعالايتىن ولشەۋىش پريبورلار مەن ينديكاتورلارى بار پانەل بولدى. سونىمەن بىرگە پانەلدە عارىشكەرگە جەردىڭ قاي گەوگرافيالىق ايماعىنىڭ تۇسى­نان ۇشىپ ءوتىپ بارا جاتقانىن كور­سەتەتىن, ۇشۋ جىلدامدىعىنا ساي اينالىپ تۇراتىن گلوبۋس ور­نا­تىلعان. كابينانىڭ سول جاعىن­دا كەمەنى قولمەن باسقارۋعا قا­جەت­تى پۋلت, پانەلدىڭ تومەنگى تۇسىندا ولشەۋىشتەر تاقتاسى – تەلەۆيزيالىق كامەرا, ودان تومە­ن­ىر­ەكتە – وپتيكالىق باعدارى بار يلليۋميناتور تۇردى. ول يلليۋ­مي­ناتوردىڭ ۇستىڭگى جاعىندا راديو­قابىلداعىش, ال تومەنىرەگىندە تاماق سالىنعان كونتەينەر بولدى. اۋاسىز كەڭىستىكتە ۇشىپ كەتىپ بارا جاتقان كەمە ىشىندەگى ادام ءومىرىن قامتاماسىز ەتەتىن جۇيە: رەگەنەراتسيالىق قوندىرعىلار, تو­ڭازىتقىش-كەپتىرگىش اگرەگاتىنان اۋا ىلعالىن جۇتقىش, ولاردى قاداعالايتىن جانە رەتتەپ تۇرا­تىن اپپاراتۋرالاردىڭ بلوكتارى­نان تۇردى. وتتەگىنىڭ قاينار كوزى قىزمەتىن ىلعالدى كابينا اۋا­سى­مەن ۇرلەگەندە وتتەگى بولەتىن, كومىر قىشقىل گازىن جۇتۋ قىز­مەتىن ءسىلتىلى تەمىر توتىعىنىڭ ەرىتىندىسى اتقاردى. قو­سىم­شا تا­ماق پەن سۋ كونتەينەر ىشىندە ساق­تالدى. ولاردا عارىش­كەر­گ­ە قاجەتتى تاعامنىڭ ءبارى بولدى. كەمە ىشىندەگى ادام ءومى­رىنە قا­جەتتى دەگەن­دەردىڭ ءبارى دە 10 تاۋلىككە جەتەتىندەي ەتىپ سا­لىندى. مىنە, وسىنداي تا­لاپ­­تارعا ساي قۇراس­تى­رىلعان عارىش كەمەسى-سەرىگىمەن جەردىڭ تۇڭ­عىش عا­رىش­كەرى عارىش كەڭىستىگىنە ۇشىپ شىعۋى ءتيىستى بول­دى. سون­دىق­تان دا بۇل عا­رىشكەردى عا­رىشقا ۇشۋ­عا دا­يىن­داۋ وسى جۇ­مىس­تار­مەن قاتار ءجۇرىپ جات­تى. عا­رىش­كەر­لەر وتريا­دى­نا ەنگەن ۇش­قىشتار ەندى ار­نايى دايىن­دىق­تاردان وتۋگە ءتيىستى ەدى. ولار دەنە جاتتىعۋلارىمەن قاتار است­رو­نوميا تەورياسىن, اسپان مەحاني­كا­سىن, فيزيكا مەن ماتەماتيكا پاندەرىن مەڭگەردى. ءماس­كەۋ پلانەتاريى شاڭىرا­عىن­­داعى جۇلدىزدى اسپاننىڭ جا­ساندى بەينەلەرىنەن جۇلدىز­داردىڭ اسپان­داعى ورىن­دارى­مەن تانىستى. راديوتەحنيكا, ەلەكترو­نيكا, اۆتوماتيكا مەن تەلەمەحانيكا جونىندەگى بىلىمدەرىن جەتىلدىردى. دارىگەرلىك تەكسەرۋلەردەن جانە دەنە جاتتى­عۋ­لارىنىڭ تو­لىق كۋرسىنان ءوتتى. ءسويتىپ, ولار­دىڭ ەشقايسىسىنان دا ءسۇ­رىن­بەگەن ۇش­قىش يۋري الەكسەەۆيچ گاگارين عارىشقا ءبىرىنشى اتتاناتىن بولدى. ول 1934 جىلى 9 ناۋرىزدا سمولەنسك وبلىسىنا قاراستى كۋكۋشكينو سەلوسىندا كولحوز­شى­نىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. بولا­شاق عارىشكەردىڭ ءومىر­بايانى ساراتوۆ يندۋستريالدى تەحنيكۋ­مى­نىڭ اەروكلۋبىندا باستالعان. باي­قو­ڭىر­دان ەڭ ال­عاش­قى جەر سەرىگى ۇشقان 1957 جىلى يۋري ورىنبور اۆياتسيا ۋچيليششەسىن ءتا­مامداعان ەدى. سودان سوڭ ءسولتۇس­تىك فلوتتىڭ ۇش­قىر اۋە كەمەلەرى اۆياتسياسىندا وتان الدىنداعى قىزمەتىن وتەي ءجۇرىپ, اۋە كەمەسىمەن جىلدام ۇشۋ­عا شىڭدالادى. ال ودان كەيىن عارىشقا ۇشۋ الدىنداعى كۇردەلى ەمتيحانداردان وتۋگە كىرىستى. «... بايقوڭىردىڭ التىن تاڭى قىلاڭ بەرىسىمەن بولاشاق عا­رىش­كەر­لەرگە ارنالعان ارنايى شاعىن ءۇيدىڭ ىشىندە وعان عا­رىشكەردىڭ سكا­فاندرىن كيگىزدى, – دەپ جازدى ادام­نىڭ عارىش كەڭىستىگىنە ەڭ ال­عاش­قى ۇشۋى جونىندە «ۆوستوك» كەمە-سەرى­گىنىڭ جەتەكشى كونسترۋك­تورى الەكسەي يۆانوۆ ءوزىنىڭ «ال­عاشقى باس­پال­داقتار» دەگەن كىتا­بىندا, – ول سكافاندر «بولاشاق عا­رىش رىتسارى­نىڭ» شىنىققان شى­­مىر دەنە ءمۇسى­نىنە شاق كەلە كەتتى. ەركىن تىنىس الۋىنا اۋا جەلىن جەتكىزىپ تۇراتىن جەلدەتكىش شلان­گى­سى اۆتونومدى رەگەنە­را­تسيالىق قۇرى­لىمعا جالعان­دى, تۇ­لا بويى جارىق ساۋلەسىنەن ايناداي جالت-جۇلت ەتىپ تۇردى, تەك ەكى قو­لى عانا قولعاپسىز. ونىڭ قا­سىن­دا سكافاندردىڭ كونس­ترۋك­­تو­رى مەن ءدا­رىگەرلەردىڭ ءبىرى ءجۇر. ولار يۋري­دىڭ تۇلا بويىن اينالا ءجۇ­رىپ شولىپ, سكافاندردىڭ دە­نەسىنىڭ كەي­بىر تۇسىنا باتقان-بات­پا­عانىن, تار كەلمەگەنىن تەكسەرىپ ءوتتى. ... ولار مىنگەن ارنايى اۆتوبۋس «ۆوستوك» كەمە-سەرىگىنىڭ ءدال جا­نى­نا كەلىپ توقتادى. اۆتوماتتى تۇردە ەكى جاققا قاراي ايقارا اشىلعان اۆتوبۋس ەسىگىنەن اقشاڭ­قاي-قىزعىلت ءتۇستى سكافاندر كيگەن يۋري الەكسەەۆيچ گاگارين كورىن­دى... ەندى ءبىرازدان سوڭ ونىڭ جەر عالامشارى تۇرعىندارىنا ارنال­عان تاريحي سوزدەرى دىبىس كۇ­شەيت­كىشتەردەن ساڭقىلداپ شى­عىپ جاتتى. ارادا تاعى بىرنەشە مينۋتتار سىرعىپ وتكەندە يۋري الەكسەەۆيچ وتىرعان كابيناداعى تەلەكامەرالار ىسكە قوسىلىپ, ونىڭ انىق بەينەسى شىعارىپ سالۋشىلار تۇرعان جەردەگى تەلەديدارلاردىڭ كوگىلدىر ەكراندارىنان كورىندى. ول الدەنەنى جاساۋدا, جەر توڭىرە­گىن­دەگى عارىش كەڭىستىگىندە ۇشۋ كەزىندە كەمەنى باسقاراتىن پۋلت تاقتا­سىنا ءسال ەڭكەيە قاراپ قويا­دى. سودان سوڭ باسىن كوتەرىپ الىپ, قارسى الدىنداعى تەلەكا­مە­رانىڭ وبەكتيۆىنە تىكە قاراپ جىميادى. كەنەت ميكروفون شۋىلى ەستىلدى, الدەكىم ونى ىسكە قوسقان. – ءبىز ءسىزدىڭ بەينەڭىزدى تەلە­ەكراننان انىق كورىپ وتىرمىز, – دەگەن سەرگەي پاۆلوۆيچ كورولەۆ­تىڭ داۋىسى ەستىلدى, – ءبارى قال­پىندا, بۇل ءبىزدى قۋانتۋدا, سەرگەك كورىنەسىڭ. مەنى قالاي ەستيسىز؟ ول جاي عانا, ەشبىر كىدىرىسسىز, سالماقتى, راپورت بەرگەندەي جاۋاپ قاتتى. – ءسىزدى جاقسى ەستيمىن! ءوزىمدى جاقسى سەزىنەمىن, كوڭىل-كۇيىم سەرگەك, ۇشۋعا دايىنمىن! ىشتە شىبىن ىزىڭى عانا ەستىلەردەي تىنىشتىق ورنادى. ءبارى دە دەمىن ىشكە عانا تارتىپ ۇستا­عانداي. تەك ديناميكتەردىڭ شى­ڭىل­داعانى عانا ازەر-ازەر ەستىلەدى. تۇمسىعى عارىش كەڭىستىگىنە تىك قاراپ تۇرعان اقشاڭقاي-قىزعىلت ءتۇستى «ۆوستوك» كەمە-سەرىگىنە جول اشقانداي بۇلت­تار دا جىل­جۋىن كىلت توقتاتىپ, كۇن دە سول ورنى­نان تاپجىلماي نۇرىن شاشا قال­عانداي ءسات ورنادى سول كەزدە. ءبىر مەزەتتە جەر قىر­تىسى استىنا سالىنعان ۇشىرۋ ءبولى­مىن­دەگى پەريسكوپ ارقىلى كەمەنى با­قى­لاپ-قاداعالاپ وتىرعان باس­­قا­رۋشىنىڭ داۋىسى ساڭق ەتتى. – اتتاندىرۋ كىلتى ىسكە قوسىلسىن! ارتىنشا اتتاندىرۋ پۋل­تىن­دە وتىرعان كىسىنىڭ داۋىسى جاڭعىرىعا شىقتى. – اتتاندىرۋ كىلتى ىسكە قوسىلدى! ديناميكتەن تاعى داۋىس ساڭقىلدادى. – سوڭعى كوز جۇگىرتىم! – سوڭعى كوز جۇگىرتىم ءوتتى! – ازىرلىك! باستى ءازىر­لىك! اتتانسىن! ارتىنشا سەرگەي پاۆلوۆيچ كورولەۆتىڭ داۋىسى ەستىلدى. – سىزگە ءسات-ساپار تىلەيمىن! كەنەت كولدەنەڭ شۋ مەن كەمە قوزعالتقىشتارىنىڭ قۇبىر­لا­رى­نان تومەن قاراي شاشىل­عان وتتىڭ قاتتى ىسىلىمەن, گۇرى­لىمەن قا­بات­­تاسا يۋري الەك­سەەۆيچ­تىڭ داۋىسى انىق ەستىلدى: – ءجو-نەل-دىك! بۇل بۇدان 50 جىل بۇ­رىنعى, 1961 جىلعى 12 ءساۋىر­­دەگى, باي­قوڭىر ۋاقى­تى­مەن تاڭعى ساعات 11-دەن 7 مينۋت كەتكەن ءسات ەدى. عا­رىش كەمەسى اسپانعا قاراي زى­مى­راي تىك ۇشىپ كەتىپ بارا جات­تى. ءدال سول ساتتە «ۆوستوك» كەمە-سەرىگىن قۇ­بىر­لى قوز­عالت­قىش­تاردىڭ مي­ل­ليونداعان ات كۇشىنەن ەمەس, ميل­ليونداعان ادام­­داردىڭ وسى تاريحي كورى­نىس­تەن قاتتى تول­قىپ, ءدىرىل قاق­قان الاقاندارى­نىڭ عالامات كۇشى­مەن عارىشقا قاراي زى­مى­راپ ۇشىپ كەتىپ بارا جاتقانداي بو­لىپ تا كەتتى. بەلگىلى بيىكتىككە ۇشىپ جەتكەندە «ۆوستوك» كەمە-سەرىگىنىڭ ءبىرىنشى بولىگى اجىرادى. ول پەريگەيىندە جەر بەتىنەن – 181, اپوگەيىندە 327 شاقىرىم بيىكتىككە دەيىن شا­رىقتاپ, جەر توڭىرە­گىن­دەگى كە­ڭىس­­­تىكتە 108 مينۋت ىشىندە ءبىر اينا­لىم جاسادى. بۇل ۋا­قىت­تىڭ ىشىندە تۇڭعىش عارىش­كەر مەن جەر بەتىندەگى مۇحيتتار مەن تەڭىز­دەردى, تاۋلار مەن جا­زىق­تاردى, وزەن مەن كولدەردى, ءوزى كەمەمەن ۇشىپ شىق­قان باي­قوڭىر عارىش ايلاعى ور­نالاس­قان قازاقتىڭ دارحان جەرىن جانە ونداعى ءىرى قالا­لاردى كوردى. عا­رىشكەر باي­قوڭىر ۋاقى­تىمەن ساعات 11-دەن 52 مينۋت وتكەندە وڭتۇستىك امەري­كا­نىڭ تۇسىنان ۇشىپ ءوتىپ بارا جاتتى. بايقو­ڭىر­داعى ۇشۋدى باس­قارۋ ورتا­لى­عىنا ۇشۋدىڭ وي­داعىداي ەكەنىن, كەمە-سەرىك ىشىندە ءوزىن جاق­سى سەزىنەتىنىن, 12-دەن 15 مينۋت وتكەندە اف­ري­كانىڭ تۇسىنان ۇشىپ ءوتىپ بارا جاتقا­نىن, ۇشۋ­دىڭ ويداعى­داي ەكەنىن, كەمە ءىشىن­دەگى سالماق­سىز­دىقتان قو­لايسىزدىقتى سەزىنبەيتىنىن حا­بارلادى. ساعات 12-دەن 25 مينۋت وتكەندە جەر توڭىرەگىندەگى ءبىر اينالىم اياقتالىپ, بەلگىلەنگەن باعدارلاما بويىنشا كەمە-سە­رىك­تىڭ تەجەۋشى قوزعالتقىش قون­دىرعىسى اۆتوماتتى تۇردە ىسكە قو­سىلدى. كەمە-سەرىكتىڭ ۇشۋ جىل­­­د­امدىعى ازايىپ, جەرگە قا­راي ءتو­مەن­دەپ, قونۋ تراەك­تو­ريا­سىنا اۋىس­تى. ودان سوڭ ىشىندە عارىش­كەر وتىرعان قونۋعا ار­نالعان اپپارات كەمە-سەرىكتەن ءبو­لىنىپ, جەر اتموسفەراسى ار­قىلى ءوتىپ, جەر بەتىنە 7 شاقى­رىم قا­شىقتىق قال­­عاندا ۇلكەن ءپاراشيۋتى اشىل­دى. ءسويتىپ, بايقوڭىر ۋاقىتىمەن سا­عات 12-دەن 56 مينۋت وتكەندە قازاق جەرىنىڭ داڭقىن اسپان­دات­قان يۋري الەكسەەۆيچ گاگارين قو­نۋعا ارنالعان اپپاراتپەن امان-ەسەن جەرگە قوندى. ءجۇنىس ساحيەۆ, جازۋشى-فانتاست, تمد استرونوميا-گەودەزيا قوعامىنىڭ تولىق مۇشەسى. استانا.